Халқимизнинг кўп минг йиллик қадрияту анъаналарида каттага ҳурматда, кичикка иззатда бўлиш, айниқса, муҳтож кишиларга кўмак бериш, уларнинг оғирини енгил қилиш алоҳида эъзозланади. Буларнинг акси бўлган жиззакилик, дилозорлик сингари иллатлар эса, қаттиқ қораланади. Халқимизга хос бу қадриятлар Конституциямизнинг 13-моддасида ҳам ўз ифодасини топган: “Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра, инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа ажралмас ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади”. Шунингдек, Конституциямизнинг 21-моддасига кўра, инсон ўз ҳуқуқ ва эркинликларини амалга оширишда бошқа шахсларнинг, жамият ҳамда давлатнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига путур етказмаслиги шарт. Афсуски, ҳаётда баъзан азалий қадриятларимизга зид ҳолатлар ҳам учраб туради. Яъни айрим кимсалар ўзгаларнинг шаъни ва қадр-қимматини топташдан ҳам тап тортишмайди.

Мисол тариқаси айтсак, Мирзо Улуғбек туманида яшовчи Салима Азимова (исм-шарифлар ўзгартирилган) ўйламай-нетмай гапиришнинг жабрини тортишга мажбур бўлди. Аниқланишича, С. Азимова туманнинг Феруза кўчаси, 5А-уй олдида кўп қаватли уйлар бошқаруви бошлиғи лавозимида фаолият юритувчи Г. Холисова билан тортишиб қолади. Икки ўртадаги можаро кўп қаватли уйнинг ертўласидаги қувурлар носозлиги ҳақидаги баҳсдан келиб чиқади.

Салима Азимова шуни рўкач қилиб, мутасадди ташкилот вакилларини “Ўғрисизлар” дея ҳақорат қилади. Бундан табиийки, Г. Холисова кўпчиликнинг олдида мулзам бўлади. Бинобарин, у ўзининг шаъни, қадр-қимматини ҳимоя қилиш мақсадида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Натижада С. Азимовага нисбатан маъмурий ҳуқуқбузарликка оид иш қўзғатилган.

Бундан ташқари Асадулло Ўрмоновга ҳам қизиққонлиги панд берди. Гап шундаки, у таниши Ш. Абдуллаева билан телефон орқали мулоқот қилаётиб, баҳслашиб қолади.

А. Ўрмонов кутилмаганда қуюшқондан чиқиб, Ш. Абдуллаевани беҳаё сўзлар билан ҳақорат қилади. Бу ҳолатда ҳам жабрланувчининг мурожаати асосида А. Ўрмоновга нисбатан маъмурий баённома расмийлаштирилган.

Ҳар икки иш жиноят ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туман судида кўриб чиқилди. Аниқланган ҳолатларга кўра, суд С. Азимовани Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 40-моддаси билан айбдор деб топиб, унга базавий ҳисоблаш миқдорининг 30 баравари – 10 миллион 200 минг сўм миқдорида жарима жазоси тайинлади. А. Ўрмонов эса, ушбу кодекснинг 41-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни содир этганликда айбдор деб топилди. Бироқ унинг қарамоғида касалманд ота-онаси борлиги инобатга олинди ва кодекснинг 33-моддаси тартибида базавий ҳисоблаш миқдорининг уч баравари – 1 миллион 20 минг сўм миқдорида жарима жазоси тайинланди.

Юқорида ўзингиз гувоҳ бўлгандек, С. Азимовага ҳам, А. Ўрмоновга ҳам одоб доирасидан четга чиқиш, жиззакилик қимматга тушди.

Жамиятда тинчлик-осойишталик барқарор бўлиши фуқароларнинг ўзаро аҳил-иноқлигига чамбарчас боғлиқ. Шундай экан, биз ўз одоб-ахлоқимиз, ўзгаларга хушмуомаламиз билан нафақат ён-атрофимиздагиларга ҳурмат кўрсатамиз, балки жамиятимиз осойишталигига ҳам ҳисса қўшган бўламиз.

Бошқача айтганда, бу ҳол миллий таълим-тарбия тизимимизда ҳам ўз аксини топган. Чунончи, “Ўзингни эр билсанг — ўзгани шер бил” қабилидаги ҳикматларимиз сингари шарқона одоб-ахлоқ қоидалари замирида ҳам бошқа инсонларнинг шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилиш ҳисси устувор. Буни ҳеч қачон эсдан чиқармаслик лозим.

Дилноза ҲОЛИҚНАЗАРОВА,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани

суди судьяси

Ўзбекистон Республикаси Олий суди марказий аппаратига катта консультант лавозимига олий юридик маълумотли ва юридик ихтисослиги бўйича камида уч йиллик иш стажига эга бўлган шахслар ишга таклиф қилинади.

Номзодлар ишга танлов асосида қабул қилинади.

Танлов бўйича номзодни ишга қабул қилиш Олий суднинг Кадрлар заҳирасини шакллантириш бўйича комиссия суҳбати натижаси бўйича амалга оширилади.

Танловда иштирок этиш истагини билдирган номзодлар Олий суднинг nazorat.oliy@sud.uz электрон манзилига қуйидаги ҳужжатларни юборишлари сўралади:

• ариза;
• маълумотнома (объективка) ва яқин қариндошлар тўғрисида маълумот;
• диплом нусхаси;
• паспорт нусхаси;
• меҳнат дафтарчаси нусхаси.

Ариза ва унга илова қилинган ҳужжатлар 2024 йил 4 сентябрь куни соат 18.00 га қадар қабул қилинади.

Манзил: Тошкент шаҳри, Шайхонтоҳур тумани, Абдлулла Қодирий кўчаси, 1-уй.Мурожаат учун тел.: (71) 239-01-79, (88) 130-23-25.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 68-моддасига кўра, ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий ресурслар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир.

Аммо ҳаётда ушбу конституциявий қоидага амал қилмайдиган шахслар ҳам учраб туради. Масалан, Навбаҳор тумани проку­ратураси судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, “Эъзозим келажаги” масъулияти чекланган жамиятига ажратилган 2.5 гектар ер майдонига бўлган ҳуқуқни бекор қилиш ва ер майдонини захирага қайтаришни сўраган.

Аниқланишича, Навбаҳор тумани ҳокимининг 2020 йил 17 сентябрдаги 431-сонли қарорига асосан, “Эъзозим келажаги” масъулияти чекланган жамиятига 2.5 гектар ер майдони интенсив боғ барпо этиш учун 10 йил муддатга вақтинчалик фойдаланиш ҳуқуқи билан ажратиб берилган.

Ер кодексининг 20-моддасига кўра, ер участкалари вилоят ва Тошкент шаҳар ҳокимининг қарорига асосан давлат органларига, муассасаларига ва корхоналарига, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларига жамоат эҳтиёжлари учун доимий фойдаланишга берилади.

Ер участкасидан доимий фойдаланиш ҳуқуқи белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказилиши лозим. Шунга кўра, “Эъзозим келажаги” масъулияти чекланган жамиятига вақтинча фойдаланиш учун ажратилган ер майдонига бўлган ҳуқуқ 2021 йил 25 октябрда давлат рўйхатидан ўтказилган.

Шу ўринда яна қонун талабига эътибор қаратсак, Ер кодексининг 36-моддаси биринчи қисми 10-бандида қишлоқ хўжалиги эҳтиёжлари учун берилган ер участкасидан бир йил мобайнида ва қишлоқ хўжалиги соҳасига тааллуқли бўлмаган эҳтиёжлар учун берилган ер участкасидан икки йил мобайнида фойдаланилмаганида, ер участкаси ёки унинг бир қисмига эгалик қилиш ҳуқуқи ёхуд ундан доимий ёки муддатли фойдаланиш ҳуқуқи, шунингдек, ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқи бекор қилиниши белгиланган.

Айтиш керакки, “Эъзозим келажаги” масъу­лияти чекланган жамияти қонуннинг ушбу талабига риоя этмаган. Яъни иш ҳужжатларида қайд этилишича, жавобгар ўзига ажратилган ер участкасидан талаб даражада фойдаланмаган, томчилатиб суғориш усули асосида боғ ва токзор ташкил этмаган, агротехник тадбирларни ўз вақтида амалга оширмаган.

Албатта, бундай масъулиятсизлик учун қонунда тегишли жавобгарлик белгиланган. Жумладан, ер тўғрисидаги қонунчилик бузилган бошқа ҳолларда ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи орган томонидан ер эгаси ёки ердан фойдаланувчи олдиндан огоҳлантирилганидан сўнг туман (шаҳар) ҳокимига ер участкасини олиб қўйиш ҳақида тақдимнома киритилади.

Туман (шаҳар) ҳокими тақдимнома асосида бир ойлик муддатда уни олиб қўйиш ҳақида судга даъво аризаси киритиши лозим. Туман (шаҳар) ҳокими, зарур ҳолларда, ер участкасининг ҳолатини ҳамда ер эгаси ёки ердан фойдаланувчи томонидан ерлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш юзасидан амалга оширилаётган чора-тадбирларнинг сифатини қўшимча равишда текширишни тайинлашга ҳақли.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2023 йил 20 ноябрдаги “Судларда ерга оид низоларни кўришда қонунчилик ҳужжатлари нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарорида ер участкасига бўлган ҳуқуқларни бекор қилиш масаласи, Ер кодексининг 38-моддасига мувофиқ, ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга оширувчи органнинг ер эгасини ёки ердан фойдаланувчини олдиндан огоҳлантирганидан кейин туман (шаҳар) ҳокимига ер участкасини олиб қўйиш ҳақида киритилган такдимнома асосида туман (шаҳар) ҳокимининг ер участкасига бўлган ҳуқуқни бекор қилиш ва ер майдонини олиб қўйиш ҳақидаги даъво аризасига биноан, суд тартибида ҳал этилиши кўрсатилган.

Суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таянган ҳолда “Эъзозим келажаги” масъулияти чекланган жамиятига ажратилган ер участкасидан уч йилдан ортиқ вақт давомида фойдаланилмаганлиги сабабли ер майдонини туман ҳокимлиги захирасига қайтариш тўғрисидаги ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса қилиб айтганда, ер — қут-барака манбаи. Бироқ ундан унумли фойдалангандагина ана шундай бемисл хусусиятларини намоён қилади.

Шундай экан, давлат ва халқ бойлиги бўлган ерни қаровсиз қолдиришга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ.

Бекзод Жумаев,

Навбаҳор туманлараро

иқтисодий суди раиси

Аввало шуни қайд этиш жоизки, амалдаги қонунчилигимизда ижтимоий ҳаётда юзага келадиган барча низоларга адолатли ечим мавжуд. Бироқ баъзан барвақт хулосага келиш, воқелик моҳиятини ҳар томонлама синчковлик билан ўрганмаслик каби бир томонлама ёки юзаки ёндашувлар оқибатида айрим ҳуқуқий масалалар узоқ вақт давомида ўз ечимини топмай келади. Қуйида ана шундай ҳолатлардан бири ҳақида фикр юритамиз.

Конституциямизда белгиланган ҳуқуқий меъёрларга кўра, ҳар бир фуқаро мулкдор бўлиш, ушбу мулкни тасарруф этиш ва уни кўпайтиришга ҳақли.

Қорақалпоғистон Республикасининг Беруний туманида яшовчи Навбаҳор Абилова 2021 йилнинг январь ойида Бош Қомусимизда белгиланган ана шу тамойилга кўра, мазкур туманнинг “Махтумқули” овул фуқаролар йиғини ҳудудида жойлашган собиқ врачлик пунктини инвестициявий ва ижтимоий мажбуриятлар эвазига олди-сотти шартномаси асосида сотиб олади. Мулк ҳуқуқи тегишли тартибда давлат рўйхатидан ҳам ўтказилади.

Унга асосан, харидор бино учун белгиланган 301 миллион сўмни сотувчи (Қорақалпоғистон Республикаси Давлат активлари бошқармаси) га 2021 йилнинг 19 апрель санасигача тўлаш мажбуриятини зиммасига олади.

Бироқ “Gulxon Durdona Shukur” масъулияти чекланган жамияти раҳбари Навбаҳор Абилова тўлов юзасидан зиммасига олган мажбуриятини бажаришга шошилмайди. Шартнома муддати охирлаган 2021 йилнинг 19 апрелигача белгиланган миқдордаги пулнинг бор-йўғи 11 миллион сўмини тўлайди. 290 миллион сўм насиялигича қолади. У тўловни шартномада белгиланган муддатларда амалга ошириш ҳақида юборилган талабномаларни ҳам оқибатсиз қолдиради.

Шундан сўнг сотув бўйича воситачи ҳисобланган Қорақалпоғистон Республикаси Давлат активлари бошқармаси ўзи ва “Gulxon Durdona Shukur” масъулияти чекланган жамияти ўртасида 2021 йил 25 январда тузилган “РК-388 э”-сонли шартномани бекор қилиш ва мулкни Беруний туман ҳокимлиги тасарруфига қайтаришни сўраб, судга мурожаат қилади.

Суд томонидан даъво талаби қаноатлантирилади.

Бу ҳолат Беруний туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 25 августдаги ҳал қилув қарорида ўз ифодасини топган. Суднинг бу қарори кутилганидек, жавобгар тарафнинг эътирозига сабаб бўлади. Низоли масаланинг муҳокамаси Қорақалпоғистон Республикасининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати апелляция босқичида давом этди. Унда дастлабки босқич судининг ҳал қилув қарорини бекор қилиш ва ишни янгидан кўриш учун тағин Беруний туманлараро иқтисодий судига юбориш юзасидан ажрим чиқарилди. Туманлараро суди мазкур низоли масалани яна бир марта муҳокама қилди. Суд жараёни 2024 йилнинг 8 январида ниҳоясига етди. Факт ва далиллар даъвогарнинг талаби ўринли эканлигини кўрсатди. Унинг сўрови бу гал ҳам қаноатлантирилди. Аммо жавобгар мағлубиятга тан берадиганлар сирасидан эмас, шу боисдан шикоят яна давом эттирилди. Навбатдаги аризани кўриб чиққан Қорақалпоғистон Республика судининг иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати ўзининг 2024 йил 4 апрелдаги қарори билан биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз қолдирди. Табиийки, эътироз тўлқини бу билан ҳам босилмади. Жавобгар яна юқори турувчи суд органига мурожаат қилиб, ўзи илгари сурган важ ва далилларни атрофлича текширишни сўради. Даъво талаби қабул қилинди. Гал яна судловга етди.

Хуллас, кейинги суд жараёни Хоразмга кўчди: вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича тафтиш ҳайъати иш тафсилотларини атрофлича ўрганди.

Томонларнинг фикр-мулоҳазалари, судга тақдим этилган факт ва далиллар батафсил кўриб чиқилди. Суд мажлисида кўрсатма берган жавобгар тараф – “Gulxon Durdona Shukur” масъулияти чекланган жамияти раҳбари Н. Абилова муқаддам – 2021 йилнинг 25 январида тузилган инвестициявий ва ижтимоий мажбуриятларга оид шартноманинг алоҳида бандига мувофиқ ўзи харид қилган қишлоқ врачлик пункти биносини қайта жиҳозлаш ва уни янги тадбиркорлик шохобчасига айлантириш жараёни давом этаётганлигини билдирди. Ушбу мақсад учун сарфланадиган маблағнинг умумий ҳажми 1 миллиард сўмдан ҳам зиёд эканини баён этди. Унинг айтишича, янги тадбиркорлик субъектини вужудга келтириш учун сарфланаётган катта ҳажмли инвестициявий маблағлар орадаги олди-сотти шартномасида белгиланган тўловни ўз вақтида амалга оширишга жиддий монелик қилган ва ҳозирда маблағ етишмовчилиги билан боғлиқ ушбу муаммони ҳал этиш имконияти пайдо бўлмоқда. Жавобгарнинг ушбу кўрсатмасига қарзни ундиришдан манфаатдор бўлган Давлат активлари бошқармаси ва Беруний туман ҳокимлиги вакиллари эътироз билдиришмади. Аксинча, суд мажлисида сўзга чиққан даъвогар вакили тарафлар ўртасида келишув битими тузилганлигини маълум қилди ва суддан уни тасдиқлашни сўради. Айни шундай мазмундаги сўров бинонинг амалдаги эгаси – туман ҳокимлиги томонидан ҳам ўртага ташланди.

Сирасини айтганда, бу низолашиб келган томонлар учун ҳам, ишнинг адолатли ҳамда қонуний ечимини назарда тутган тафтиш суди ҳайъати учун ҳам айни муддао бўлди.

Муроса ва мадорага не етсин?! Бинобарин, амалдаги қонунлар ҳам бундай келишувни ёқлайди. Чунончи, Иқтисодий-процессуал кодекснинг 131-моддасига кўра, тарафлар низони келишув битими ёки медиатив келишув тузиб, ҳал этиши мумкин. Мазкур битим ёки медиатив келишув даъво тартибидаги ҳар қандай иш бўйича тузилиши мумкин. Битим иқтисодий суд ишларини юритишнинг ҳар қандай босқичида, суд ҳужжатини ижро этиш жараёнида, медиатив келишув эса, биринчи инстанция судида суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) суд ҳужжатини қабул қилиш учун чиққунига қадар тарафлар томонидан тузилиши мумкин.

Келишув битими у суд томонидан тасдиқланганидан кейин тузилган ҳисобланади.

Тафтиш суди ана шу асосларга биноан, тарафлар ўртасида 2024 йил 7 августда тузилган битимни тасдиқлади. Унга кўра, Қорақалпоғистон Республикаси Давлат активлари бошқармаси ва Беруний туман ҳокимлиги мазкур битимга биноан шартномадан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажариш учун шу йил охиригача муддат белгилаб беради; “Gulxon Durdona Shukur” масъулияти чекланган жамияти ушбу шартга тўлиқ рози бўлиб, даъвогар идора ва фуқаро Навбаҳор Абилова ҳамда туман ҳокимлиги ўртасида 2021 йил январь ойида уч томонлама тузилган инвестициявий ва ижтимоий мажбуриятлар шартномасида кўрсатилган ишларни бажаришга оид барча ҳисоботларни, инвестициялар амалга оширилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар, шунингдек, ишлаб чиқариш учун имконият ва шароитлар мавжудлигини тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этади; Республика Давлат активлари бошқармасига 267,7 миллион сўмлик харид тўлови ва 106,5 миллион сўмлик шартномавий устамани тўлаш мажбуриятини ўз зиммасига олади.

Иқтисодий-процессуал кодекснинг 110-моддаси бўйича, келишув битими тузилиб, суд томонидан тасдиқлангач, иш юзасидан аввал қабул қилинган суд қарорлари бекор қилинади ва суд иши ҳаракатдан тугатилади.

Тафтиш ҳайъати суди қонунчиликнинг ана шу талабларини изчил бажарди. Ушбу иш бўйича Беруний туманлараро иқтисодий суди томонидан 2024 йил 8 январда ва Қорақалпоғистон Республикаси суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати томонидан 2024 йил 4 апрелда қабул қилинган қарорлар бекор қилинди. Жавобгар тарафидан амалга ошириладиган тўловни жорий йилнинг 31 декабрига қадар адо этиш мажбурияти унинг зиммасига юклатилди.

Хулоса қилиб айтганда, адолат, одиллик ва қонунийлик номи билан аталмиш эзгулик тамойили кеч бўлса-да, рўёбга чиқди. Мазкур низоли масала боши берк кўчага кириб қолгани ҳақидаги баъзи тахмин ва баҳс-мунозараларга чек қўйилди. Инсонпарварликка асосланган қонунчилигимиз ҳақиқат ҳеч маҳал синмаслигини, адолат ерда қолмаслигини, қонунийлик эса, ҳамиша тантана қилишини яна бир марта амалда тасдиқлади. Зеро, адолат ва қонунийлик излаганлар эзгу орзуларига жавоб топади, албатта.

Музаффар Бобоназаров,

Хоразм вилояти судининг

 иқтисодий ишлар бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,журналист

Кечгача тўрт бурчак “Paynet” будкасида ўтириб мижозларига хизмат қилган Ойсара кечқурун уйига келди-да, апил-тапил овқат тай­ёрлаб, тамадди қилгач, ухлаб қолди. Тун. Алламаҳал. Тонг отгунча анча вақт бор. Тонг отишини эрта сезувчи хўрозлар ҳали қичқирганича йўқ. Шу маҳал негадир у уйғониб кетди. Кечки пайт товадаги иссиқ ёғга колбасани ташлаб қовуриб егани учунми, чанқаган эди. Ошхонага бориб, сув ичди-да, яна жойига кириб ётгач, бирпасда қотиб ухлаб қолди.

Шу ухлаш асносида у ширин туш кўрибди. Тушида ишхонасида эмиш. Мижозлари кўп эмиш. Қараса, охири йўқдек тизилиб, “меникини олинг, меникини олинг” дегувчиларнинг сони кўпаяверибди. У берилиб ишлаб, ҳар-ҳар замонда пешонасидаги терни рўмолчаси билан артиб қўяверибди. Ёнидаги қути мижозлар берган пулларга тўлиб кетганидан, кейинги тушганларини иккинчи қутига солаверибди. Кечгача бу идиш ҳам пулга тўлибди. Биринчи қутидагисини санаб топшириб, бошқасини ўзи билан уйига олиб кетибди. Бориб санаса, анчагина пул бўлибди.

“Ойсара, Ойсара” деб онаси чақиравермаса, ҳали яна қанча қутидаги пулларни тушида санарди. Онасининг овозидан уйғониб кетди. Қараса, бошида онаси: “Қуёш чиқиб кетди, ишга бормайсанми?” — деб турибди.

У ўрнидан туриб, бет-қўлини ювди-да, бир пиёла чойни апил-тапил ича сола, сумкасини олиб, ишга жўнади. Ишхонаси — ихчамгина “Paynet” хона. У йўл-йўлакай кечаги тушини ўйлаб кетди. Ростдан ҳам ҳар куни тушаётган пулларнинг чўғи мўлдан-мўл, кўпайиб бораётир.

Охири ўйлай-ўйлай, “Ўйчининг ўйи битгунча таваккалчининг иши битибди” деган нақл эсига тушди. Чунки солиқни ҳамма тўлайди. “Нақд пул кўринишида тўлайдиганлар “темир йўл”дек тўппа-тўғри менга келаётир”, — дея ўйлаб, кечаги тушини ўнгига айлантирди-қўйди. Ўзиям эрталабдан кечгача одамларнинг оқими тўхтамади.

Кимдир уй-жойи, ер-мулк солиғи учун беш юз минг, яна кимдир бир миллион сўм, бошқа бири қариндошининг ер-мулк, уй-жой солиғи учун тўққиз юз минг, хуллас, ҳар куни шундай кўринишда солиқ тўловчиларнинг охири йўқдек келаверар эди.

Улар мол-мулк, ер солиғини тўладик деб эркин нафас олиб юраверишди. “Paynet”чи Ойсара ҳам ўзи билганича тушини ўнгига айлантириб юраверди.

Ҳар куни шу ҳол. Қанчадир кирим кўрингани учун идорадагилар ҳам, солиқдагилар ҳам бори шу бўлса керак-да, деган хаёл билан юраверишди. Ойлар ойларни қувди, йиллар оша йиллар келаверди. Қачонки солиқ тўловчиларнинг уйига: “Солиқдан қарздорсиз, зудлик билан тўланг”, — деган хабар бормаганида, бу “пул йиғиш операцияси” ҳали яна давом этавериши тайин эди.

Солиқдагилар қарздорларнинг узундан-узун рўйхатини тузиб чиқишди. Ҳаммасига махсус идора орқали хабар ҳам йўллашди.

Шундан сўнг ҳалиги алданиб қолган одамлар солиқ идораси томон оқиб келаверди. Уларнинг сони кун сайин ошиб, бир юз етмиш бир нафарга етди. Идорага келган эркагу аёллар қўлидаги “Paynet” чекларининг бари сохта бўлиб чиқди.

Бир юз беш миллион тўрт юз олтмиш тўққиз минг сўмни иккинчи қутига солиб уйига олиб келган, ҳали турмушга чиқишга ҳам улгурмаган Ойсара эса “шум хабар”ни эшитгач, жуфтакни ростлаган эди.

У беркинмоқчи бўлиб, пана-пастқам жойларда ҳам юрди. Айтишларича, машина сотиб олишга ҳам улгурган экан.

Қидирув узоққа чўзилмади. Ойсара Қўлдошева қўлга тушгач, унга сичқоннинг ини минг танга бўлди. Солиқ тўлаб қутулдик деганлар билан юзлаштирилди. У айбини тан олишга мажбур бўлди. “Олдим, ютдим”,  деди-ю жим қолди.

Хуллас, фирибгар қизга суд ҳукми ўқилди.

Нафси ҳакалак отган Ойсара Қўлдошева гул умрини панжара ортида ўтказадиган бўлди.

Тўлқин АБДИРАИМОВ,

жиноят ишлари бўйича

Шўрчи туман суди раиси,

Чори ҚОРАҚУЛОВ,суд маслаҳатчиси

Жамиятимизда аёлларга нисбатан алоҳида ҳурмат ва эҳтиром кўрсатилади. Аёлга мунис, мўътабар, муқаддас бир зот сифатида қаралади. Минг афсуски, кейинги вақтларда баъзи бир аёллар ўткинчи ҳавасга берилиб, шаънига доғ туширадиган турли хилдаги жиноий қилмишларга қўл ураётганидан кўз юмиб бўлмайди. Жумладан, аёллар орасида фирибгарлик, товламачилик, ўғрилик, гиёҳвандлик моддалари савдоси билан шуғулланиш каби жиноятлар сони ортиб бораётганлиги кишини ташвишга солмай қўймайди.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, Сарвиноз Норова (исм-шарифлар ўзгартирилган) Сурхондарё вилоятининг Денов туманида туғилган. Эндигина йигирма ёшдан ўтган бу аёл оиланинг қадрига етмади, бир нафар фарзандли бўлгач, эри билан ажрашди. Бунга асосан унинг оиланинг муқаддаслигини англаб етмагани, тўғри йўлдан адашгани сабаб бўлди. Чунки у аллақачон фирибгарлик жиноятини содир этиб, жиноят ишлари бўйича Самарқанд шаҳар судининг ҳукмига кўра, жарима жазосига судланганди. Аммо у суд томонидан тайинланган 2 миллион 700 минг сўм миқдоридаги жаримани тўлашдан ҳам бўйин товлайди. Шу боис ҳибсга олинади.

Шу ўринда тўғри йўлдан адашган бу аёлнинг кейинги жинояти тафсилотларига тўхталадиган бўлсак, жорий йилнинг 1 май куни у спиртли ичимликдан маст ҳолатда Самарқанд шаҳридаги кўп тармоқли болалар шифохонаси олдидан О. Қўзибоевнинг бошқарувидаги Ласетти “Gentra” русумли автомашинасига йўловчи сифатида ўтиради ва “Темирйўл” деҳқон бозорига олиб бориб қўйишни сўрайди. Йўлда кетаётиб, ҳайдовчи зарур иш юзасидан банкка кириб чиқишини айтади ва автомашинада аёлни ёлғиз қолдиради.

Автомашинанинг калити ҳам ўз ўрнида қолган эди. Буни кўриб, С. Норованинг фикри кутилмаганда бузилади ва у қаровсиз қолдирилган автомашинани олиб қочади. Аммо узоққа қочиб кетолмайди, Самарқанд шаҳридаги Спитамен шоҳкўчасида ИИБ ходимлари томонидан кўрилган чора-тадбирлар натижасида ушланади. Буёғини сўрасангиз, автомашинанинг олд йўловчи эшиги, ён томон ойнаси ва ҳайдовчи тарафи пачоқланганди. Аниқроғи, С. Норованинг айби билан автомашинага 2 миллион 278 минг сўмлик зарар етказилганди.

Албатта, ҳаётда ҳар қандай жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Суд С. Норованинг транспорт воситасини олиб қочишда ифодаланган ижтимоий хавфли қилмиши дастлабки тергов идораси томонидан Жиноят кодексининг 267-моддаси 1-қисми билан тўғри малакаланган деб ҳисоблади. Шунингдек, суд судланувчининг жиноят содир этишдаги ҳолатларига баҳо бериб, унинг айбига иқрорлиги, қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлигини жазони енгиллаштирувчи ҳолатлар, унинг ушбу жиноятни ғаразли ниятда содир этганини эса, жазони оғирлаштирувчи ҳолат деб топди.

Суд С. Норовага нисбатан жазо тури ва меъёрини белгилашда Олий суд Пленумининг “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 26-бандидаги “Озодликдан маҳрум қилиш жазо тариқасида оғир ва ўта оғир жиноятлар содир этган шахсларга, шунингдек, судланувчининг шахсини инобатга олган ҳолда — ижтимоий хавфи катта бўлмаган ва унча оғир бўлмаган жиноятларни содир қилган шахсларга нисбатан, агар бундай шахсларни жамиятдан ажратмаган ҳолда ахлоқан тузатишнинг имкони бўлмаса, қўлланилади”, шунингдек, ушбу қарорнинг 37-моддасидаги “Жиноят кодексининг 57-моддасига мувофиқ, содир этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражасини жиддий камайтирувчи ҳолатлар аниқланган тақдирда, Жиноят кодексининг Махсус қисмида назарда тутилган энг кам жазодан ҳам камроқ ёки шу воситада назарда тутилмаган бошқа енгилроқ жазо тайинланиши мумкин” деган раҳбарий тушунтиришларга таянди.

Суд судланувчининг оилавий шароити, аёллиги, ёши, жавобгарликни енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳолатлар, унинг айбига тўлиқ иқрор бўлиб, қилмишидан пушаймонлиги, жабрланувчининг унга нисбатан даъвоси борлиги, содир этилган жиноятининг ижтимоий хавфлилик даражасига ҳуқуқий баҳо берди.

Суд янги таҳрирдаги Конститутциямизнинг 20-моддаси тўртинчи бандидаги “Давлат органлари томонидан инсонга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши керак” деган кўрсатмаларга риоя қилган ҳолда, уни жамиятдан ажратмаган ҳолда ахлоқан тузатишнинг имконияти мавжуд эмас, деган қатъий тўхтамга келди.

Суд жараёнида С. Норованинг қарамоғидаги 2023 йил 4 декабрда туғилган фарзанди Э. Норованинг масаласи ҳам муҳокама қилинди. Суд келгусида вояга етмаган Э. Норованинг тарбияси, парваришланишини таъминлаш ва фарзандликка бериш масаласини ҳал этишни Самарқанд шаҳар ҳокимлиги болаларни ҳимоя қилиш шуъбаси зиммасига юклатди.

Қисқаси, судланувчи С. Норова Жиноят кодексининг 267-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топилиб, унга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаган ҳолда, уч йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Шунингдек, тайинланган жазога жиноят ишлари бўйича Самарқанд шаҳар судининг 2022 йил 18 январдаги ҳукми билан тайинланган 2 миллион 700 минг сўм жарима жазоси ҳам тўлиқ қўшилди.

Хулоса ўрнида айтадиган бўлсак, юқорида баён этилганлардан ҳам кўринадики, жиноий қилмишга қўл уриш, оила, фарзанд неъматининг қадрига етмаслик ҳамиша ана шундай аянчли якун топади. Ҳолбуки, С. Норова ҳам ҳаётга очиқ кўз билан қараб, аввало оиланинг қадрига етганда, бир хонадоннинг суюкли бекаси, фарзандининг меҳрибон онаси деган юксак номга мушарраф бўларди. Унинг бундай шарафли масъулиятни буткул унутиши, ҳаётга енгил-елпи қараши ўзига жуда қимматга тушди. Бу бошқаларга ҳам сабоқ вазифасини ўташи керак.

Жонибек РАУПОВ,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

 журналист

Сўнгги йилларда фуқароларнинг ҳуқуқ, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқини таъминлашга қаратилган муҳим чора-тадбирлар қатъият билан амалга оширилмоқда. Бу борада адвокатура институти, унинг фаолияти нафақат юридик ёрдам кўрсатиш борасида, балки одил судловни амалга оширишда ҳам муҳим ўрин тутади.

“Ўзбекистон – 2030” стратегиясида қонун устуворлигини таъминлашда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилиши лозим бўлган бир қатор муҳим вазифалар белгилаб берилган. Бу ўринда, жумладан, адвокатура институтини ўзини ўзи бошқарадиган тизимга айлантириш, унинг давлат органлари ва бошқа тузилмалардан чинакам мустақиллигини таъминлаш, адвокатлар малакасини оширишнинг замонавий ва халқаро стандартларга мос келувчи ва муқобиллик тамойилига асосланган тизимини жорий этиш ва адвокатлар сонини 2 минг нафарга кўпайтириш ҳақида сўз бормоқда.

Маълумки, маъмурий суд ишини фуқаролар шахсан ўзлари ёки вакиллари орқали юритишга ҳақли. Фуқаронинг ишда шахсан иштирок этиши уни иш бўйича вакилга эга бўлиш ҳуқуқидан маҳрум қилмайди.

Фуқароларнинг суд процессида иштирок этувчи вакиллари икки турга бўлинади. Булар: қонуний вакил ва шартнома бўйича иш олиб борадиган ихтиёрий вакил. Судда иш юритиш бўйича вакил сифатида профессионал фаолият билан фақат адвокатлар шуғулланиши мумкин.

Малакали юридик ёрдамга бўлган эҳтиёжни адвокатура институтини ҳар томонлама ривожлантирмасдан туриб таъминлаб бўлмайди. Шунинг учун янги таҳрирдаги Конституциямизга адвокатурага оид алоҳида боб киритилди. Ушбу бобдаги 141-моддага кўра, жисмоний ва юридик шахсларга малакали юридик ёрдам кўрсатиш учун адвокатура фаолият кўрсатади. Адвокатура фаолияти қонунийлик, мустақиллик ва ўзини ўзи бошқариш принципларига асосланади.

Бу конституциявий нормалар орқали барчага тенг малакали юридик ёрдам кафолатланмоқда. Бинобарин, малакали юридик ёрдам тегишли малака ва лицензияга эга адвокатлар томонидан амалга оширилади.

Таъкидлаш керакки, жорий йил 27 февралда қабул қилинган “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида”ги қонун айни соҳадаги ислоҳотларнинг изчил давоми бўлди. Ушбу қонун қабул қилинганлиги муносабати билан амалдаги айрим қонун ҳужжатларига тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Жумладан, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси аризачига нисбатан юридик ёрам кўрсатилишига оид нормалар билан тўлдирилди. Мазкур нормаларга асосан суд аризачининг илтимосига кўра, “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида”ги қонунга мувофиқ, давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатадиган адвокатнинг иштирок этишини таъминлаш чораларини кўриши шарт.

Бунда давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатадиган адвокат жалб этиладиган пайтга қадар суд ишнинг муҳокамасини кейинга қолдириши ва адвокатнинг ишда иштирок этиши тасдиқланган пайтдан эътиборан унга ишга киришиш учун камида тўрт соат вақт берилиши керак эканлиги ҳам белгиланди.

Шунингдек, “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида”ги қонуннинг 9-моддасида давлат ҳисобидан юридик ёрдам олиш ҳуқуқига эга бўлган жисмоний шахсларнинг рўйхати белгиланган. Унда кам таъминланган аризачилар маъмурий ишлар бўйича мазкур ҳуқуққа эга эканлиги кўрсатилган.

Қонунчиликдаги ушбу янгиликнинг аҳамияти шундаки, эндиликда инсон ҳуқуқ ва эркинликларидан бири бўлган малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқини таъминлашнинг процессуал ҳуқуқий асослари қонунчиликка киритилди. Зеро, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 29-моддасида инсоннинг шахсий ҳуқуқларидан бири сифатида белгиланган ҳар кимга малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафолатланиши, қонунда назарда тутилган ҳолларда юридик ёрдам давлат ҳисобидан кўрсатилиши қатъий белгиланган.

Шу ўринда бу борада ўзимизнинг баъзи таклифларимизни билдирмоқчимиз. Гап шундаки, ушбу ҳуқуқ маъмурий суд ишларини юритиш иштирокчиларидан бири бўлган учинчи шахсларга ҳам татбиқ қилиниши қонунчиликда белгиланса, мақсад мувофиқ бўларди. Чунки процессуал қонунчиликка кўра, учинчи шахслар икки турга: мустақил талаблар билан арз қилувчи ва мустақил талаблар билан арз қилмайдиган шахсларга бўлинади.

Низо предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахслар аризачи ёки жавобгар томонидан ишга киришади. Улар жавобгар томонидан ишга киришган ҳолларда аризачининг ҳуқуқларидан фойдалана олмайди.

Учинчи шахслар – кўрилаётган маъмурий иш уларнинг ҳуқуқлари ёки мажбуриятларига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шахслардир. Шу омилни инобатга олган ҳолда, уларга ҳам давлат ҳисобидан юридик ёрдам олиш ҳуқуқи назарда тутилса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Мухтасар айтганда, “Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш тўғрисида”ги қонуннинг 9-моддасида фуқаролик ишлари бўйича кам таъминланган даъвогар ва жавобгарлар давлат ҳисобидан юридик ёрдам олиш ҳуқуқига эга эканлигининг белгиланганлиги ҳам муҳим аҳамиятга эгадир. Зеро, ушбу йўналишдаги ислоҳотлар адвокатуранинг жамиятдаги нуфузини оширишга, одил судловга эришишда тарафларнинг тенглиги ва тортишувчанлиги принципини мустаҳкамлашга, суд ва тергов жараёнида адвокатлар ваколатларининг тўлақонли амалга оширилишига, пировардида фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимоясининг янада кучайтирилишига хизмат қилади.

Умида Нишонова,

Наманган вилояти

маъмурий суди судьяси

Ҳазорасплик Баркамол Худойбергановнинг кўнглини ўртаётган пушаймонликнинг адоғи йўқ эди. Ич-ичидан куйинади, ўзини-ўзи койишдан тинмайди. У сўнгги бир ярим йилдан кўпроқ вақт мобайнида, чиндан ҳам, ана шундай оғир ҳиссиётлар гирдобида яшади. Буниси камлик қилгандай, хорижий корхона билан қонуний асосларда тузилган меҳнат шартномаси асосида ҳалол ишлаб, оиласи юкини енгиллатиш ва шу аснода уй-жойли бўлишга қаратилган нияти ҳам ора йўлда қолди.

Ниҳоят, 2024 йилнинг 8 июль куни ўзини қийнаб келаётган бу изтироблардан халос бўлди. Аниқроғи, шу куни Хоразм вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати кассация босқич суди адолатни тиклади. 2022 йилда видео тасвирчилик фаолияти билан шуғулланувчи Б. Худойбергановнинг ҳаётида рўй берган кўнгилсизлик шу тариқа барҳам топди.

Ўша куни Б. Худойберганов Ҳазорасп тумани марказидаги “Нур” тўйхонасига анча барвақт келди. Ўзига қарашли тасвирга олувчи воситалар, шунингдек, видеокамера билан жиҳозланган ўзи учувчи ускунани созлаганча тўй маросимини суратга олишга киришди. Аммо унинг бу иши узоққа чўзилмади. Тўй ҳали тугамасдан назоратчилар унга учувчисиз бошқариладиган ускуналардан фойдаланиш амалдаги қонунларга биноан ман этилганлигини тушунтиришди. Пировардида эса, аниқланган ҳолат юзасидан далолатнома тузилди ва иш терговга оширилди. Б. Худойберганов Жиноят кодексининг 244-4-моддаси 1-қисми бўйича ўзига қўйилган айбни рад этмади. Хитой давлатида ишлаб чиқарилган бир дона “Dji RC231” русумли учувчисиз бошқариладиган аппарат ва унинг бутловчи қисмини 2016 йилнинг сентябрь ойидан 2022 йил 7 ноябрь кунигача қонунга зид равишда сақлаб келганини очиқ тан олди. Албатта, суд ва тергов жараёнида ушбу иқрорлик эътиборга олинди. Б. Худойбергановга нисбатан Жиноят кодексининг енгилроқ жазо тайинлашни назарда тутувчи 57-моддасини қўллаш мақсадга мувофиқ, деб топилди. Судланувчига 2 йил муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди.

Таъкидлаш керакки, мамлакатимиз қонунчилиги изчиллик билан такомиллаштирилиб борилмоқда. Жазо чоралари мутассил равишда енгиллаштирилмоқда. Бу Б. Худойберганов суд томонидан тайинланган жазони ўтаётган пайтда ҳам намоён бўлди. 2024 йил 15 мартда қабул қилинган “Айрим тоифадаги жиноий қилмишлар учун жавобгарлик либераллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига ҳамда Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида”ги қонунга асосан Жиноят кодексининг Б. Худойбергановга нисбатан қўлланилган 244-4-моддасидаги жиноий жазо чораси бекор қилинди. Маҳкумнинг ҳаракати жиноий қилмишдан холи эканлиги эътироф этилди.

Жазоланган шахсни оқлаш учун ана шу эътирофнинг ўзи кифоя. Бунга прокуратура органи эътибор қаратди. Мазкур орган тарафидан кассация тартибида судга йўлланган протестда маҳкумнинг ҳаракатида жиноят таркиби йўқ эканлиги қайд этилди. Шу муносабат билан Б. Худойбергановга нисбатан 2 йил муддатга озодликни чеклаш юзасидан жиноят ишлари бўйича Ҳазорасп туман суди томонидан 2023 йил 24 январда чиқарилган ҳукмни бекор қилиш ва уни Жиноят-процессуал кодексининг шахсни реаблитация қилишга доир 83-моддаси 2-бандига асосан оқлаш сўралди. Айни шу мазмундаги талаб маҳкум тарафидан кассация тартибида судга йўлланган шикоятда ҳам ўз ифодасини топди.

Хоразм вилоят судининг жиноят ишлари бўйича кассация ҳайъати ана шу талаблар асосида Жиноят кодексининг 244-4-моддасига киритилган ўзгартишнинг мазмун-моҳиятини алоҳида ўрганди. Мазкур ўзгартишга мувофиқ жиноий жавобгарлик ҳолати маъмурий таъсир чораси қўлланилганидан сўнг келиб чиқади. Унга мувофиқ, шахснинг учувчисиз бошқариладиган аппаратдан фойдаланишга қаратилган ҳаракатини маъмурий қоидабузарлик сифатида баҳолаш керак. Бироқ қонунда уни қўллашнинг бошқа чоралари ҳам назарда тутилган. Яъни Жиноят кодексининг 13-моддаси 2-қисмига кўра, қилмишнинг жиноийлигини бекор қиладиган, жазони енгиллаштирадиган ёки шахснинг аҳволини бошқача тарзда яхшилайдиган қонун орқага қайтиш кучига эга. Бинобарин, юқорида қайд этилган қонун кучга киргунга қадар тегишли жиноий қилмиш содир этган шахсларга, шу жумладан, жазони ўтаётган ёки ўтаб бўлган шахсларга нисбатан, агар улар ҳали судланган ҳисоблансалар, кодекснинг юқоридаги талаби татбиқ этилади. Қонунда, шунингдек, маъмурий жазони қўллаш муддатлари ҳам қайд этилган. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 36-моддасида белгиланишича, маъмурий жазо қўллашнинг бир йиллик муддати ўтган тақдирда, шахсни ушбу турдаги ҳуқуқбузарлик бўйича жавобгарликка тортиш масаласи муҳокама қилинмаслиги мумкин.

Суд кодекснинг ушбу талаби асосида Б. Худойбергановни маъмурий жавобгарлика тортиш масаласини муҳокама қилмасликни лозим топди.

Жиноят-процессуал кодексининг 492-моддаси ҳам инсоний бағрикенглик намунасидир. Унга кўра, “Қилмишнинг жиноийлигини бекор қиладиган қонун кучга кирса, суд ҳукмга зарур ўзгартиришлар киритади ёки уни бекор қилиб, иш юритишни тугатади”. Кассация ҳайъати суди ушбу қоидага асосан, жиноят ишлари бўйича Ҳазорасп туман судининг 2023 йил 24 январда Б. Худойбергановга нисбатан чиқарган ҳукмини бекор қилди. Шу юзадан олиб борилган жиноят иши тугатилди. Кассация протести ва судланган шахснинг шикояти қаноатлантирилди. Бу юртимизда қарор топган адолат ва қонунийликнинг ҳақиқий намунаси бўлди.

Айни шу кунларда инсоний бағрикенгликнинг бундай намунасидан баҳраманд бўлганларнинг сони яна бир кишига ортди. 1975 йили Гурлан туманида туғилган ва вилоят солиқ бошқарамасида масъул лавозимда фаолият юритган Тўрабек Гулмоновни 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш тўғрисида 2016 йил 21 декабрда дастлабки босқич суди томонидан чиқарилган ҳукм, ушбу жазони қисқартириш юзасидан кассация босқичи судининг ажрими ҳамда жазони ўз кучида қолдириш ҳақида 2021 йил 16 июнда Олий суд жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатининг ажрими Олий суднинг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати кассация инстанциясининг 2023 йил 17 сентябрдаги ажримига мувофиқ бекор қилинди. Иш дастлабки босқич судида аппеляция тартибида кўриб чиқиш учун Хоразм вилоят судига юборилди.

Ишнинг ҳақиқий ҳолати ана шу жараёнда ойдинлашди. Масаланинг моҳияти ва жиноят иши тафсилотлари тубдан ўзгарди. Судга янгидан ва асосли факт ҳамда далиллар асосида тақдим қилинган ҳужжатлар Жиноят кодексининг фирибгарлик, қасддан банкротликка олиб келиш, солиқдан бўйин товлаш, савдо ёки хизмат кўрсатиш қоидаларини бузиш, фаолият билан лицензиясиз шуғулланиш, ҳокимият ёки мансаб ваколатини суиистеъмол қилишга тааллуқли 168, 28-181-1, 184, 189, 190, 205-моддалари тегишли қисм ҳамда бандлари бўйича 8 йил муқаддам Т. Гулмоновга тақалган айблар асоссиз эканлигини кўрсатди.

Судларда муҳокама этилган ҳолатларга қараганда, Т. Гулмонов солиқ идорасидаги масъул лавозимидан ғаразли мақсадларда фойдаланган.

Хусусан, давлат идорасидаги иш фаолияти давомида яқин қариндошларига тегишли бўлган турли хусусий фирмалар ва жамиятларга раҳнамолик қилиб, ўзининг маслаҳат ва йўл-йўриқлари билан уларга яқиндан ёрдам кўрсатган. Солиқ ва бошқа мажбурий тўловларни ҳужжатлар ҳамда ҳисоботларда акс эттирмаслик йўлларини ўргатган. Шу тариқа тўловдан бўйин товлаш орқали кўпроқ даромад олиш, ноқонуний бойлик орттиришга кўмаклашган. Шу аснода 15 дан кўп ҳолатда жиноий қилмишларни содир этган.

Апелляция босқичи суди дастлабки суд ва тергов жараёнида маҳкумга нисбатан қўйилган ушбу айбларни ҳар томонлама ва ишончли манбаларга таянган ҳолда текширди. Факт ва далилларнинг мақбуллиги юзасидан Олий суд Пленумининг 2018 йил 24 августдаги 24-сонли қарори талабларига таянди. Жиноят ишини дастлабки босқич судида кўриш пайтида йўл қўйилган жиддий хато ва камчиликлар ана шу жараёнда аниқланди. Т. Гулмоновга оид суд ҳукми объектив далиллар билан асослантирилмагани, айбланувчининг важлари, эътирозлари қўшимча маълумотларни тўплаш орқали тўлиқ текширилмагани, судланганлар ҳамда гувоҳларнинг кўрсатмаларига етарлича эътибор берилмагани, жиноят содир қилинганлигини тасдиқловчи инкор қилиб бўлмайдиган, ишонарли ва асосли далиллар тўпланмагани, қўйилган айблар қоидага мувофиқ зарурий аудио ёки видеоёзувлар, телефон ёки бошқа мосламалар орқали амалга оширилган сўзлашувлар, айбланувчининг қилмишини фош этувчи маълумотлар билан исботланмагани, судлов ва тергов тадбирлари тахмин ва фаразларга асосланган ҳолда олиб борилгани, Жиноят-процессуал кодексида белгиланган ва барча тергов органлари учун ягона ҳамда мажбурий саналган ҳақиқатни аниқлашга етарлича эътибор берилмагани, айбсизлик презумпцияси талаблари бузилгани маълум бўлди. Бундан ташқари апелляция судида кўпгина гувоҳ ва жабрланувчилар ўшанда ўзларига нисбатан босим ўтказилгани, ҳатто ёлғон тарзда гувоҳлик беришга мажбурлашганини таъкидлашди.

Жумладан, қурилиш ашёларини ишлаб чиқариш билан шуғулланувчи тадбиркор Д. Эрниёзовнинг гувоҳлик беришича, Т. Гулмонов ўзи харид қилган 600 минг сўмлик маҳсулотни, жиноят иши ҳужжатларида қайд қилинганидек, текинга олиб кетмаган. Маҳсулот учун сўралган пулни тўлаган. Бошқа бир гувоҳ, Гурлан туман солиқ идорасида бўлим бошлиғи вазифасида ишловчи А. Машариповнинг айтишича, Т. Гулмоновга нисбатан ўз қариндошига қарашли хусусий фирманинг 587,1 миллион сўм ҳажмидаги солиқ қарзи–молиявий жаримани яширишга кўмаклашганлик бўйича қўйилган айб ҳақиқатга мос келмайди. Маълум бўлишича, А. Машарипов раҳбариятнинг топшириғи бўйича ана шу фирмада ўтказилган ҳужжатли текшириш тадбирида шахсан қатнашган. Аммо унда юқори лавозимда ишловчи Т. Гулмоновнинг аралашувига гувоҳ бўлмаган.

Апелляция суди бошқа барча гувоҳлар: И. Ҳайитбоев, Ш. Ҳайитматов, М. Мадраҳимов, Ф. Ўринов, И. Тангриберганов, М. Юсупов, Ғ. Эшчонов, Қ. Янгибоев, К. Бобожонов, Х. Пирматовларнинг айни шу мазмундаги баёнотларини ҳам тинглади. Т. Гулмоновнинг айбсиз экани шу аснода равшан тортди.

Суд Жиноят кодексининг юқорида зикр этилган моддалари бўйича юклатилган барча айбларни Т. Гулмоновнинг зиммасидан соқит қилди.

Маҳкум тўла оқланди. Айни пайтда реаблитацияга доир ҳуқуқлари ҳам тикланди. Шу важдан ўзига етказилган мулкий, маънавий ва бошқа зарарларни қоплаш юзасидан фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, мамлакатимиз суд-ҳуқуқ тизимида кечаётган кенг кўламли ислоҳотлар инсон қадрини улуғлаш, адолатни юзага чиқаришга қаратилган. Судларда ноҳақ айбланган шахсларнинг оқланаётгани ана шу ислоҳотларнинг ёрқин ифодасидир.

Шуҳрат Раззоқов,

Хоразм вилояти судининг

жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати судьяси,Абдулла Собиров

Халқимиз – болажон халқ. Биз учун фарзанд — оила қувончи, Ватан таянчидир. Юртимизда оила доимо жамият ва давлат муҳофазасида бўлиб келган. Буни кўп йиллик тарихимиз ҳам тасдиқлайди. Шу маънода бугунги кунда мамлакатимизда бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масаласи давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айлангани бежиз эмас.

Фуқаролик ҳуқуқи соҳасида бола ҳуқуқларини таъминлаш учун кенг қамровли қонунчилик базаси яратилган. Ушбу қонунчилик нафақат болаларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатлайди, балки уларнинг жамиятда тўлақонли иштирок этишлари учун зарур шарт-шароитларни яратиб беради.

Бу ҳақда фикр юритганда, даставвал янги таҳрирдаги Конституциямизга тўхталиб ўтиш зарур. Хусусан, Асосий Қонунимизнинг 14-моддасига кўра, давлат ўз фаолиятини инсон фаровонлигини ва жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлаш мақсадида қонунийлик, ижтимоий адолат ва бирдамлик принциплари асосида амалга оширади.

Шунингдек, Бош Қомусимизнинг 44-моддаси талабларига асосан, болалар меҳнатининг боланинг соғлиғига, хавфсизлигига, ахлоқига, ақлий ва жисмоний ривожланишига хавф солувчи, шу жумладан, унинг таълим олишига тўсқинлик қилувчи ҳар қандай шакллари тақиқланади.

Конституциямизнинг 14-боби эса, тўлалигича оила, болалар ва ёшлар ҳуқуқларига бағишланган. Ушбу бобда вояга етмаган болаларнинг ҳуқуқлари билан боғлиқ бир қатор нормалар қайд этилган. Хусусан, ота-оналар ва уларнинг ўрнини босувчи шахслар ўз фарзандларини вояга етгунига қадар боқиши, уларнинг тарбияси, таълим олиши, соғлом, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топиши хусусида ғамхўрлик қилишга мажбурдирлар.

Давлат ва жамият етим болаларни ҳамда ота-онасининг васийлигидан маҳрум бўлган болаларни боқишни, тарбиялашни, уларнинг таълим олишини, соғлом, тўлақонли ва ҳар томонлама камол топишини таъминлайди, шу мақсадда хайрия фаолиятини рағбатлантиради.

Фарзандлар ота-онасининг насл-насаби ва фуқаролик ҳолатидан қатъи назар, қонун олдида тенгдирлар.

Боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг мажбуриятидир.

Оталик, оналик, ва болалик давлат томонидан муҳофаза қилинади.

Давлат ва жамият болаларда ҳамда ёшларда миллий ва умуминсоний қадриятларга содиқликни, мамлакатидан ҳамда халқнинг бой маданий меросидан фахрланишни, ватанпарварлик ва Ватанга бўлган меҳр-муҳаббат туйғуларини шакллантириш тўғрисида ғамхўрлик қилади.

Бола ҳуқуқлари Конституциямиз билан бир қаторда амалдаги “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги қонун, Оила кодекси, “Таълим тўғрисида”ги қонун ва бошқа бир қатор норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда ҳам мужассам этилган бўлиб, бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асосларини белгилаб беради. Бу қонунлар болаларнинг яшаш, соғлом ривожланиш, таълим олиш, ижтимоий ҳимояга бўлган ҳуқуқларини кафолатлайди.

Бугунги кунда дунёда бола ҳуқуқларини чеклаш, болалар меҳнатидан фойдаланиш, уларни эксплуатация қилиш, уларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш, зўравонлик ва бошқа салбий ҳолатлар учраб турибди.

Бундай салбий омилларнинг олдини олиш мақсадида мамлакатимизда бир қатор нормалар ишлаб чиқилган. Шу негизда ҳар бир бола шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эгалиги, қонун болаларни жисмоний ва руҳий зўравонликдан, шафқатсиз муносабат ва эксплуатациядан ҳимоя қилиши, бу ҳуқуқларнинг амалга оширилишини таъминлаш учун давлат томонидан махсус дастурлар ишлаб чиқилганлиги ва амалга ошириб келинаётганлиги эътиборга сазовордир.

Шунингдек, бола ҳуқуқлари бузилишининг олдини олиш ва бундай ҳолатларга тезкор муносабат билдириш механизмлари ҳам яратилган.

Аниқроқ айтганда, юртимизда бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун кўп поғонали тизим мавжуд бўлиб, у давлат органлари, жамоат ташкилотлари ва халқаро ташкилотларнинг ҳамкорлигига асосланган. Бунда асосий механизм ўз ичига суд органлари, бола ҳуқуқлари бўйича вакил (Болалар омбудсмани) институти, васийлик ва ҳомийлик органлари, вояга етмаганлар ишлари бўйича комиссиялар, ички ишлар органларининг вояга етмаганлар билан ишлаш бўлинмалари ва бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича нодавлат-нотижорат ташкилотларини қамраб олган.

Ушбу органлар ва ташкилотлар бола ҳуқуқлари бузилишининг олдини олиш, бундай ҳолатларни аниқлаш ва бартараф этиш, шунингдек, болаларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш бўйича фаолият олиб боради. Бу тузилмалар ўртасида мунтазам равишда маълумотлар алмашинуви ва мустаҳкам ҳамкорлик алоқалари йўлга қўйилган.

Болалар учун ижтимоий ҳимоя дастурлари, Меҳрибонлик уйлари ва оилавий болалар уйлари, инклюзив таълим дастурлари, шунингдек, болалар ҳуқуқи соҳасида халқаро ҳамкорлик ҳам кенг йўлга қўйилган.

Шу ўринда фуқаролик соҳасига ҳам эътибор қаратадиган бўлсак, Оила кодексида бола манфаатлари устуворлиги, ота-онанинг бола олдидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлари, Фуқаролик кодексида эса, боланинг муомала лаёқати, мулкий ва номулкий ҳуқуқлари мустаҳкамлаб қўйилган.

Фуқаролик кодекси болаларнинг мулкий ва номулкий ҳуқуқларини тартибга солувчи муҳим ҳужжатдир. Кодексда болаларнинг муомала лаёқати, мулкий ҳуқуқлари, шахсий номулкий ҳуқуқлари каби масалалар батафсил ёритилган.

Шунингдек, кодексда болаларнинг ёшига қараб, уларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари аниқ белгилаб берилган. Бу эса, уларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва манфаатларини таъминлаш учун муҳим аҳамиятга эга.

Хусусан, буни болаларнинг қонун асосида ва васият бўйича мерос олиш ҳуқуқига эгалиги, ота-оналаридан моддий таъминот олиш, мулкка эгалик қилиш, яъни ўз номларига расмийлаштирилган мулкка эгалик қилиш ҳуқуқи, номулкий ҳуқуқ эса, исм-фамилияга эга бўлиш, фикр билдириш, шахсий ҳаёт дахлсизлиги, шаън, қадр-қимматни ҳимоя қилиш ва бошқа бир қатор ҳуқуқларга эга экани мисолида кўриш мумкин.

Ўзбекистон қонунчилиги болаларнинг шахсий номулкий ҳуқуқларини ҳам кенг кўламда ҳимоя қилади. Бу ҳуқуқлар болаларнинг шахс сифатида шаклланиши ва жамиятда ўз ўрнини топиши учун муҳим аҳамиятга эга.

Чунончи, исм-фамилияга эга бўлиш, фикр билдириш, шахсий ҳаёт дахлсизлиги, шаъни ва қадр-қимматини ҳимоя қилиш каби ҳуқуқлар болаларнинг асосий ҳуқуқлари ҳисобланади. Бу ҳуқуқлар турли қонун ҳужжатларида, жумладан, Конституция, Фуқаролик кодекси, Оила кодекси ва “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги қонунда мустаҳкамланган.

Албатта, бола ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг асосий механизмларидан бири – суд ҳимоясидир. Яъни болалар ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқига эга. Бу жараёнда уларнинг манфаатларини ота-оналари, васийлари ёки ҳомийлари ифодалайди, шунингдек, қонунда белгиланган ҳолларда прокуратура органлари ҳам иштирок этади.

Бугунги кунда илғор хорижий таж­риба асосида фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судларида оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпуси шакллантирилмоқда. Бунинг натижасида бир қатор судларда “Оила судьялари” фаолият олиб бораётгани эътиборга лойиқ воқелик, албатта.

Гап шундаки, “Оила судьялари” корпусини шакллантиришдан кўзланган асосий мақсад — мамлакатимизда оилаларни асраш ва мустаҳкамлашдир. Бу ҳам, ўз навбатида, бола ҳуқуқларини кафолатли таъминлашга хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, мамлакатимизда бола ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида халқаро ташкилотлар билан самарали ҳамкорлик йўлга қўйилган. Хусусан, ЮНИСЕФ билан – болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича лойиҳалар, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти билан – болалар саломатлигини яхшилаш дастурлари, Халқаро меҳнат ташкилоти билан – болалар меҳнатига қарши курашиш бўйича ҳамкорлик, Европа Иттифоқи билан – таълим соҳасидаги ҳамкорлик дастурларини амалга ошираётгани натижасида Ўзбекистон илғор халқаро тажрибани миллий шароитларга мослаштирган ҳолда қўллаётганлиги муҳим самаралар бермоқда.

Бобур ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Ҳар бир давлатда ер жамиятнинг иқтисодий негизларидан бири сифатида алоҳида аҳамият касб этади. Хусусан, янги таҳрирдаги Конституциямизда ер умуммиллий бойлик ҳисобланиши, ундан оқилона фойдаланиш зарурлиги ва у давлат муҳофазасида эканлиги қатъий белгилаб қўйилган. Юртимизда амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар доирасида ерга оид қонунчилик бугунги давр талабидан келиб чиққан ҳолда изчил такомиллаштирилди.

Маълумки, 2023 йил 30 апрелда янги таҳрирдаги Конституциямиз қабул қилингунига қадар ерга нисбатан хусусий мулк ҳуқуқи бериш таъқиқланган эди. Тадбиркорлар ва фуқароларга янада қулайлик яратиш, уларнинг ерга бўлган муносабатини ижобий томонга ўзгартириш мақсадида бевосита давлатимиз раҳбари ташаббуси билан ерга нисбатан мулк ҳуқуқи берилиши Конституциямизда кафолатланди.

Бундан ташқари фуқаролар ва ташкилотлар томонидан ортиқча эгалланган ер участкаси ҳамда унда қурилган бино ва иншоотларга ёки ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига мулк ҳуқуқини эътироф этиш тўғрисида бир марталик акция ўтказилди.

Шу билан бирга, яқинда «Ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкалари ҳамда уларда қурилган бино ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида»ги қонун ҳам қабул қилинди.

Мамлакатимизда амалга оширилаётган бундай халқпарвар ислоҳотлар натижасида кўплаб фуқаролар ва тадбиркорлар маълум бир даврда ўзбошимчалик билан эгаллаб олган ер участкаларига мулк ҳуқуқи эътироф этилишига эришди. Афсуски, берилаётган имкониятларга қарамасдан, жамиятда ер участкаларини ноқонуний ўзлаштириш, ер майдонларини қонунга хилоф равишда сотиш, шунингдек, бошқа бир қатор ер билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик ва жиноий ҳаракатлар содир этилмоқда.

Шу ўринда қайси ҳолатларда ер участкалари ноқонуний эгалланган деб ҳисобланиши ҳамда бунинг учун қандай жавобгарлик белгилангани ҳақида тўхталадиган бўлсак, юқорида қайд этилган қонунга кўра, ортиқча эгалланган ва ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига шундай таъриф берилган: “ортиқча эгалланган ер участкаси — ер участкасига бўлган ҳуқуқларни белгиловчи ҳужжатларда кўрсатилган ер участкаси майдонидан ортиқ бўлган, ер участкасининг чегарасидан ташқарида, унга туташ ҳудудда жойлашган ер майдони;

ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаси — фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахслар томонидан ер участкасига бўлган ҳуқуқларни белгиловчи ҳужжатларсиз, шу жумладан, бундай ҳужжатлар йўқолган ёки тўлиқ расмийлаштирилмаган ҳолда эгаллаб келинаётган ёки ортиқча эгалланган ер участкаси”.

Маълумки, ер — давлат мулки. Шундай экан, ер участкаларини кўрсатиб ўтилган тарзда ноқонуний равишда эгаллаб олган шахсларга нисбатан маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланган. Жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддасига мувофиқ ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан, ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланиш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма беш баравари, мансабдор шахсларга — эллик баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади. Шунингдек, ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, ажратилган ер участкасига туташ бўлган ва туташ бўлмаган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга ошириш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг бир юз эллик баравари, мансабдор шахсларга — уч юз баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Шу билан бирга, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан, ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланиш, худди шундай ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, Жиноят кодексининг 229-1-моддасига асосан, жавобгарликка сабаб бўлади.

Қонунчиликда суғориладиган ер майдонлари алоҳида муҳофазага эга бўлиб, суғориладиган ерлардан фақат Ер кодексида назарда тутилган мақсадлар учунгина фойдаланиш мумкин. Мазкур тоифадаги ер участкаларини уларда қурилиш ишларини амалга оширган ҳолда ўзбошимчалик билан эгаллаб олганлик учун Жиноят кодексининг 229-1-моддаси 2-қисмида базавий ҳисоблаш миқдорининг тўрт юз бараваридан олти юз бараваригача миқдорда жарима ёки икки йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд икки йилдан уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган. Бундан ташқари Жиноят кодексининг 229-6-моддасида суғориладиган ер участкасига ёки унинг бир қисмига бўлган ҳуқуқни сотиш ёхуд қонунга хилоф равишда бошқача тарзда ўзга шахсга берганлик учун жавобгарлик белгиланган бўлиб, бунинг учун базавий ҳисоблаш миқдорининг тўрт юз бараваридан беш юз бараваригача миқдорда жарима ёки муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиб, икки йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёхуд беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланган.

Албатта, ер тўғрисидаги қонунчиликнинг асосий вазифалари жамиятимиз ва келажак авлодларнинг манфаатларини кўзлаб, ердан илмий асосланган тарзда оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш, ер муносабатларини тартибга солиш, шунингдек, бу соҳада қонунийликни мустаҳкамлаш ва коррупцияга оид ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишдан иборат. Ўз навбатида, фуқаролар ҳам Ўзбекистон халқининг тарихий, маънавий, маданий, илмий ва табиий меросини асраб-авайлаши уларнинг бурчи эканини унутмаслиги лозим.

Соҳибжон Бешимов,

Олий суд катта консультанти