Ҳар бир давлатда ер жамиятнинг иқтисодий негизларидан бири сифатида алоҳида аҳамият касб этади. Хусусан, янги таҳрирдаги Конституциямизда ер умуммиллий бойлик ҳисобланиши, ундан оқилона фойдаланиш зарурлиги ва у давлат муҳофазасида эканлиги қатъий белгилаб қўйилган. Юртимизда амалга оширилаётган кенг қамровли ислоҳотлар доирасида ерга оид қонунчилик бугунги давр талабидан келиб чиққан ҳолда изчил такомиллаштирилди.

Маълумки, 2023 йил 30 апрелда янги таҳрирдаги Конституциямиз қабул қилингунига қадар ерга нисбатан хусусий мулк ҳуқуқи бериш таъқиқланган эди. Тадбиркорлар ва фуқароларга янада қулайлик яратиш, уларнинг ерга бўлган муносабатини ижобий томонга ўзгартириш мақсадида бевосита давлатимиз раҳбари ташаббуси билан ерга нисбатан мулк ҳуқуқи берилиши Конституциямизда кафолатланди.

Бундан ташқари фуқаролар ва ташкилотлар томонидан ортиқча эгалланган ер участкаси ҳамда унда қурилган бино ва иншоотларга ёки ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига мулк ҳуқуқини эътироф этиш тўғрисида бир марталик акция ўтказилди.

Шу билан бирга, яқинда «Ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкалари ҳамда уларда қурилган бино ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида»ги қонун ҳам қабул қилинди.

Мамлакатимизда амалга оширилаётган бундай халқпарвар ислоҳотлар натижасида кўплаб фуқаролар ва тадбиркорлар маълум бир даврда ўзбошимчалик билан эгаллаб олган ер участкаларига мулк ҳуқуқи эътироф этилишига эришди. Афсуски, берилаётган имкониятларга қарамасдан, жамиятда ер участкаларини ноқонуний ўзлаштириш, ер майдонларини қонунга хилоф равишда сотиш, шунингдек, бошқа бир қатор ер билан боғлиқ ҳуқуқбузарлик ва жиноий ҳаракатлар содир этилмоқда.

Шу ўринда қайси ҳолатларда ер участкалари ноқонуний эгалланган деб ҳисобланиши ҳамда бунинг учун қандай жавобгарлик белгилангани ҳақида тўхталадиган бўлсак, юқорида қайд этилган қонунга кўра, ортиқча эгалланган ва ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига шундай таъриф берилган: “ортиқча эгалланган ер участкаси — ер участкасига бўлган ҳуқуқларни белгиловчи ҳужжатларда кўрсатилган ер участкаси майдонидан ортиқ бўлган, ер участкасининг чегарасидан ташқарида, унга туташ ҳудудда жойлашган ер майдони;

ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаси — фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахслар томонидан ер участкасига бўлган ҳуқуқларни белгиловчи ҳужжатларсиз, шу жумладан, бундай ҳужжатлар йўқолган ёки тўлиқ расмийлаштирилмаган ҳолда эгаллаб келинаётган ёки ортиқча эгалланган ер участкаси”.

Маълумки, ер — давлат мулки. Шундай экан, ер участкаларини кўрсатиб ўтилган тарзда ноқонуний равишда эгаллаб олган шахсларга нисбатан маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланган. Жумладан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддасига мувофиқ ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан, ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланиш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма беш баравари, мансабдор шахсларга — эллик баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади. Шунингдек, ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, ажратилган ер участкасига туташ бўлган ва туташ бўлмаган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга ошириш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг бир юз эллик баравари, мансабдор шахсларга — уч юз баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Шу билан бирга, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан, ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланиш, худди шундай ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, Жиноят кодексининг 229-1-моддасига асосан, жавобгарликка сабаб бўлади.

Қонунчиликда суғориладиган ер майдонлари алоҳида муҳофазага эга бўлиб, суғориладиган ерлардан фақат Ер кодексида назарда тутилган мақсадлар учунгина фойдаланиш мумкин. Мазкур тоифадаги ер участкаларини уларда қурилиш ишларини амалга оширган ҳолда ўзбошимчалик билан эгаллаб олганлик учун Жиноят кодексининг 229-1-моддаси 2-қисмида базавий ҳисоблаш миқдорининг тўрт юз бараваридан олти юз бараваригача миқдорда жарима ёки икки йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд икки йилдан уч йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган. Бундан ташқари Жиноят кодексининг 229-6-моддасида суғориладиган ер участкасига ёки унинг бир қисмига бўлган ҳуқуқни сотиш ёхуд қонунга хилоф равишда бошқача тарзда ўзга шахсга берганлик учун жавобгарлик белгиланган бўлиб, бунинг учун базавий ҳисоблаш миқдорининг тўрт юз бараваридан беш юз бараваригача миқдорда жарима ёки муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиб, икки йилдан беш йилгача озодликни чеклаш ёхуд беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланган.

Албатта, ер тўғрисидаги қонунчиликнинг асосий вазифалари жамиятимиз ва келажак авлодларнинг манфаатларини кўзлаб, ердан илмий асосланган тарзда оқилона фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш, ер муносабатларини тартибга солиш, шунингдек, бу соҳада қонунийликни мустаҳкамлаш ва коррупцияга оид ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишдан иборат. Ўз навбатида, фуқаролар ҳам Ўзбекистон халқининг тарихий, маънавий, маданий, илмий ва табиий меросини асраб-авайлаши уларнинг бурчи эканини унутмаслиги лозим.

Соҳибжон Бешимов,

Олий суд катта консультанти

Маълумки, 2018 йилда бир марталик умумдавлат акцияси доирасида 621 минг нафардан ортиқ фуқароларнинг ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкаларига кадастр ҳужжатлари расмийлаштириб берилган эди. Бироқ бу имкониятдан ҳамма ҳам ўз вақтида фойдалана олмади. Бунинг сабаби турлича бўлиши мумкин. Лекин бугун муаммонинг ечими битта – янги қонун қабул қилинди ва ҳужжатларни расмийлаштиришга улгурмаганларга яна бир имкон берилди.

Аҳоли даромадларини ошириш ва уларнинг бандлигини таъминлашда ер участкалари ҳамда томорқалардан самарали фойдаланиш устувор аҳамиятга эга. Ўтган даврда қулай шарт-шароитга эга бўлган кўплаб уйлар барпо этилди.

Шу билан бирга, кадастр органлари томонидан ўтказилган ўрганишларда якка тартибда уй-жой қуриш соҳасида қонунийликни таъминлаш борасида тизимли хато ва жиддий камчиликларга йўл қўйилгани аниқланди.

Бунда уй-жой учун зарур ҳужжатларнинг мавжуд эмаслиги аҳолида бошқа ижтимоий масалалар, жумладан, яшаб турган жойга рўйхатга қўйиш, мулк ҳуқуқига эга бўлиш ва уни амалга ошириш имконияти йўқлиги каби муаммоларни келтириб чиқарди.

Очиғини айтганда, Президентимизнинг 2018 йил 20 апрелдаги “Фуқароларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш бўйича қўшимча чора-тадбирлар ҳамда ўзбошимчалик билан қурилган турар жойларга нисбатан мулк ҳуқуқини эътироф этиш бўйича бир марталик умумдавлат акциясини ўтказиш тўғрисида”ги Фармони билан берилган имкониятлардан тўлиқ фойдалана олмаган айрим фуқароларни бугун яна ўша муаммо – ўзбошимчалик билан эгаланган ер участкаларини эътироф этиш масаласи қийнаб келмоқда.

Бу муаммоларни ҳал этиш, фуқароларнинг тегишли рухсатномасиз қурилган уй-жойларига нисбатан эгалик ҳуқуқини эътироф этиш мақсадида яна бир имконият берилди. Яъни “Ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкалари ҳамда уларда қурилган бино ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди.

Ушбу қонун ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари ҳамда уларда қурилган бино ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солади. Қонунда ер участкаси ва унда қурилган иморатга бўлган ҳуқуқни, шунингдек, якка тартибдаги уй-жой қурилган ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасига ижара ҳуқуқини эътироф этишнинг аниқ тартиблари белгиланган.

Яъни фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахслар томонидан ер участкасига бўлган ҳуқуқларни белгиловчи ҳужжатларсиз, шу жумладан, бундай ҳужжатлар йўқолган ёки тўлиқ расмийлаштирилмаган ҳолда эгаллаб келинаётган ёки ортиқча эгалланган ер участкаси – ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаси деб эътироф этилади.

Қонунда ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари ҳамда уларда қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этишнинг аниқ тартиби белгиланган. Хусусан:

– 2018 йил 1 майга қадар уй-жой қуриш орқали ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасига ҳамда унда қурилган бино ва иншоотлар;

– ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларда кўрсатилган майдондан ортиқча эгаллаган ер участкаси ҳамда унда қурилган бинолар ва иншоотлар;

– эътироф этиш мумкин, деб топилган, лекин 2018 йил ўтказилган бир марталик умумдавлат акциясида якунига етмаган ҳоллар;

– 2021 йил 8 июнга қадар туман (шаҳар) ҳокимларининг қарорлари билан ажратилган, лекин тасдиқлаш масаласи тегишли халқ депутатлари Кенгашлари томонидан ўз вақтида кўриб чиқилмаган ер участкалари;

– фуқароларнинг боғдорчилик ва узумчилик ширкатлари ҳудудидаги турар жойларига ҳамда улар эгаллаган ер участкаси;

– кичик саноат зоналари ҳудудига жойлаштирилган тадбиркорлик субъектларининг яшаш учун мўлжалланмаган бинолари ва иншоотлари ёхуд уларнинг қисмлари жойлашган ер участкаси;

– хусусийлаштирилган бинолар ва иншоотлар эгаллаган ер участкаси;

– фуқароларнинг, якка тартибдаги тадбиркорларнинг ва резидент бўлган юридик шахсларнинг қонунчиликка мувофиқ мулк (эгалик қилиш) ҳуқуқи эътироф этилган бинолари ва иншоотлари эгаллаган ер участкасига нисбатан ҳуқуқлар эътироф этилади.

Айни шу ерлар ва уларда қурилган қурилмалар амнистия доирасига тушишида, қонунда назарда тутилган асослар ва тартибда фақат ижара ҳуқуқи, ушбу ер участкаларида қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган мулк ҳуқуқи эътироф этилади. Бунда ижара муддати якка тартибдаги уй-жойлар эгаллаган ер участкалари учун тўқсон тўққиз йил, бошқа ер участкалари учун қирқ тўққиз йил этиб белгиланади.

Ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқи ҳамда унда қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган мулк ҳуқуқи Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларининг қарорлари билан эътироф этилади.

Қонунда белгиланган шартлар тугал бўлиб, уларни кенгайтириб талқин қилишга йўл қўйилмайди. Бинолар ва иншоотлар, шу жумладан, якка тартибдаги уй-жойлар қуриш орқали ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаси суғориладиган ерларда жойлашган тақдирда, ҳуқуқларни эътироф этиш масаласи ер фондининг тоифаси қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ўзгартирилганидан сўнг кўриб чиқилади.

Шу ўринда ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқи қуйидаги ҳажмларда эътироф этилишини қайд этиш жоиз. Яъни қонунда якка тартибдаги уй-жойлар эгаллаган ерларга ижара ҳуқуқи 1998 йил 1 июлга қадар эгалланган бўлса – 0,24 гектаргача, 1998 йил 1 июлдан 2018 йил 1 май кунига қадар эгалланган бўлса – Тошкент, Нукус шаҳарлари ҳамда вилоят марказларида 0,06 гектар, қолган ҳудудларда 0,12 гектардан ошмаган ҳажм­да эътироф этилиши кўрсатилган.

Фуқароларнинг ушбу ҳажмдан ортиқча ерлари уларнинг ўзига деҳқон хўжалиги ёки томорқа хўжалиги юритиш учун расмийлаштириб берилади.

Бу, шубҳасиз, Янги Ўзбекистонда инсон қадри тамойилига мос бўлган адолатли танловдир.

Қонуннинг яна бир муҳим жиҳати – унда аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш борасида бирмунча енгилликлар кўзда тутилган. Яъни ҳуқуқларни эътироф этганлик учун бир марталик тўловлар ҳам фуқароларга оғирлик туғдирмайди.

Шу мақсадда Тошкент шаҳрида – базавий ҳисоблаш миқдорининг 5 баравари, Нукус шаҳри ва вилоят марказларида – базавий ҳисоблаш миқдорининг 3 баравари, вилоятлар бўйсунувидаги бошқа шаҳарларда – базавий ҳисоблаш миқдорининг 2 баравари, бошқа аҳоли пунктларида – базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 баравари миқдорида белгиланган.

Аҳамиятлиси, I ва II гуруҳ ногиронлари, олдинги “акция” вақтида йиғим тўлаган шахслар тўловдан озод қилинади. Тўлов амалга оширилгандан сўнг электрон йиғмажилд, маълумотлар ва ҳужжатлар ижобий хулосалар билан бирга Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларига навбатдаги сессияси мажлисида кўриб чиқиш учун автоматлаштирилган ахборот тизими орқали юборилади.

Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларининг ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини ҳамда унда қурилган бино ва иншоотга бўлган мулк ҳуқуқини эътироф этиш тўғрисидаги қарорлари 3 ой ичида қабул қилиниши лозим.

Мазкур қонун фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ўзбошимчалик билан эгалланган ер участкаларига нисбатан ижара ҳуқуқи ҳамда уларда қурилган уй-жой, бошқа бино ва иншоот ёки кўчмас мулк объектларига нисбатан мулк ҳуқуқи расмийлаштирилиши учун ҳуқуқий асослар яратади.

Энг муҳими, жамиятдаги мулк ҳуқуқи билан боғлиқ муносабатларни тартибга солади ва шу билан бирга, ижтимоий масалаларда аҳолини қийнаб келаётган муаммоларга ҳам ечим сифатида хизмат қилади.

Бобур ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Бугун, 2024 йил 5 август куни, С. Саидалиев (Саидазиз Медгородок) ва бошқаларга оид жиноят ишини кўриб чиқиш бўйича суд жараёни тугаб, суд ҳукми эълон қилинди.

Ушбу жиноят иши жиноят ишлари бўйича Юнусобод туман судининг раиси М. Мирзажонов раислигида биринчи инстанция судида кўриб чиқилди.

Суд ҳукмига кўра:

С. Саидалиев (1987 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари, 168-моддаси 4-қисми “а”, “в” бандлари, 28,211-моддаси 3-қисми “а”, “б” бандлари, 242-моддаси 1-қисми, 243-моддаси ва 277-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 20 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

М. Мирходжаев (1983 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари ва 277-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 15 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Ш. Самиев (1980 йилда Қашқадарё вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари ва 277-моддаси 2-қисми “б” бандида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 12 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

А. Акрамов (1991 йилда Фарғона вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 11 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

И. Сатвалдиев (1987 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Ф. Алимов (1988 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 11 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Р. Бобоназаров (1995 йилда Қашқадарё вилоятида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 13 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Л. Шомуродов (1995 йилда Қашқадарё вилоятида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари ва 277-моддаси 2-қисми “б” бандида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 11 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Н. Туляганов (1988 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 90 750 000 сўм миқдорида жарима ва иш ҳақининг 10 фоизи миқдорини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 1 йил 6 ой 20 кун муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди.

Ш. Қуватов (1991 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида ва 277-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 14 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Ғ. Ўринбоев (1980 йилда Фарғона вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 139-моддаси 3-қисми “а”, “г” бандлари, 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари, 25,168-моддаси 4-қисми “а”, “в” бандлари, 168-моддаси 4-қисми “а”, “в” бандлари, 227-моддаси 1-қисми, 228-моддаси 2-қисми “а”, “б” бандлари ва 3-қисмида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 15 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

У. Маҳмудов (1987 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 7 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

А. Нурматов (1987 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 241-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, содир этилган жиноятнинг жавобгарликка тортиш муддати ўтиб кетганлиги сабабли жазодан озод қилинди.

Б. Эркинов (1992 йилда Тошкент вилоятида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “в” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, 11 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

А. Юлдашев (1986 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, в” бандлари ва 277-моддаси 2-қисми “б”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 12 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони қаттиқ тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

С. Усмонов (1994 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 277-моддаси 2-қисми “б”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 8 йил 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Д. Умирзаков (1988 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 277-моддаси 2-қисми “б”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 8 йил 3 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Т. Абдумаликов (1993 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” банди ва 241-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 132 000 000 сўм миқдорида жарима ва 2 йил 5 ой 13 кун муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди.

Д. Бадалов (1975 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 9 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

У. Рахимов (1979 йилда Тошкент вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 139-моддаси 3-қисми “а”, “г” бандлари, 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандлари, 168-моддаси 4-қисми “а”, “в” бандлари, 227-моддаси 1-қисми, 228-моддаси 2-қисми “а”, “б” бандлари ва 3-қисмида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 12 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Д. Хошаков (1994 йилда Тошкент вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

З. Қаюмов (1981 йилда Бухоро вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 241-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 2 йил 3 кун муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди.

Б. Мўминов (1995 йилда Қашқадарё вилоятида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Д. Юнусов (1992 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а”, “в” бандлари ва 28,211-моддаси 3-қисми “а”, “б” бандларида назарда тутилган жиноятларни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 11 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Д. Султанов (1993 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 5 йил 6 ой 29 кун муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Б. Самадов (1986 йилда Қашқадарё вилоятида туғилган) ва Х. Рискиев (1987 йилда Тошкент шаҳрида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 165-моддаси 3-қисми “а”, “в” бандларида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, уларнинг ҳар бирига 8 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Тайинланган жазони умумий тартибли колонияларда ўташлик белгиланди.

Б. Раҳмонов (1997 йилда Тошкент вилоятида туғилган, муқаддам судланган) Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 105 105 000 сўм миқдорида жарима ва иш ҳақининг 20 фоизи миқдорини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 1 йил 8 ой 27 кун муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси тайинланди.

Ё. Сотиволдиев (1984 йилда Тошкент шаҳрида туғилган) Жиноят кодексининг 277-моддаси 2-қисми “б” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбли деб топилиб, унга 2 йил 4 ой 25 кун муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланди.

Судланувчилар С. Саидалиев, У. Махмудов, Б. Эркинов, М. Мирходжаев, А. Юлдашев, Д. Юнусов, Р. Бобоназаров, Л. Шомуродов, Ш. Самиев, Б. Муминов, И. Сативалдиев, Д. Султанов, Б. Самадов, Х. Рискиев, А. Акрамов ва Ғ. Ўринбоевдан жабрланувчиларга етказилган моддий зарар ундирилиши белгиланди.

Бошқа жабрланувчилар ва манфаатдор шахсларга жиноят доирасида етказилган моддий ва маънавий зарарларни ундириш юзасидан фуқаролик ишлар бўйича ҳамда иқтисодий судларга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Судланувчи С. Саидалиев томонидан жиноий фаолиятдан олинган даромадларни легаллаштириш ҳисобига орттирилган мол-мулклар тегишли тартибда жиноят оқибатида етказилган моддий зарарларни қоплашга қаратилиши белгиланди.

Биринчи инстанция судининг ҳукмидан норози тарафлар ҳукм эълон қилинган кундан бошлаб, судланувчи ва жабрланувчилар ҳукм нусхасини олган кундан бошлаб ўн сутка ичида апелляция тартибида ёки ҳукм қонуний кучга киргандан сўнг кассация тартибида Тошкент шаҳар судига шикоят бериши, прокурор протест келтиришга ҳақлилиги маълум қилинади.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди

 Жамоатчилик билан алоқалар маркази

Маълумки, ҳар биримиз кундалик ҳаётимизда меҳнат ҳуқуқи тушунчасига кўп дуч келамиз. Бу бежиз эмас, албатта. Чунки жисмоний ва юридик шахслар ўз фаолиятини меҳнат қонунчилиги асосида олиб боради.

Айтиш керакки, меҳнат ҳуқуқида “иш вақти” тушунчаси муҳим ўрин тутади.

Негаки, ходимнинг ишга ўз вақтида келиб-кетиши, тушликка чиқиб-қайтиши, дам олиш ёки байрам кунлари ишга жалб этилиши меҳнат муносабатларида алоҳида аҳамиятга эга.

Бинобарин, Меҳнат кодексининг “Иш вақти” дея номланган 13-боби 181-200-моддаларни ўз ичига қамраб олган. Кодекснинг 181-моддасига биноан, ходим ички меҳнат тартиб-қоидаларига, сменаларга бўлиниб ишлаш (иш) жадвалларига, бошқа ички ҳужжатларга ёки меҳнат шартномаси шартларига мувофиқ, меҳнат мажбуриятларини қайси вақт мобайнида бажариши керак бўлса, ўша вақт — унинг иш вақти ҳисобланади.

Иш вақтига ходим меҳнат мажбуриятларини ҳақиқатда бажарган муддат, ходимнинг айбисиз бекор туриб қолинган вақт, технология ҳамда ишлаб чиқариш ва меҳнатни ташкил этиш билан боғлиқ бўлган танаффуслар, болани овқатлантириш учун танаффуслар, шунингдек, асосий ва тайёргарлик-якуний ишларни бажариш вақти (кийим, материаллар, асбоб-ускуналар олиш, техника, ҳужжатлар билан танишиш, иш ўрнини тайёрлаш ва тозалаш, тайёр маҳсулотни топшириш ва бошқалар) киради.

Шу ўринда иш вақтининг нормал давомийлиги, қисқартирилган давомийлиги ва тўлиқсиз иш вақти каби турларига ҳам тўхталиб ўтиш жоиз. Чунончи, ходим учун иш вақтининг нормал давомийлиги шуки, беш кунлик ёки олти кунлик иш ҳафтасига қирқ соатдан ортиқ бўлиши мумкин эмас. Айрим тоифадаги ходимлар учун уларнинг ёши, соғлиғининг ҳолати, меҳнат шартлари, меҳнат вазифаларининг ўзига хос хусусиятлари ва бошқа ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, қонунчиликка ҳамда меҳнат ҳақидаги бошқа ҳуқуқий ҳужжатларга, шунингдек, меҳнат шартномаси шартларига мувофиқ, меҳнатга тўланадиган ҳақни камайтирмасдан иш вақтининг қисқартирилган давомийлиги белгиланади.

Иш вақтининг қисқартирилган давомийлиги — бу ўн саккиз ёшга тўлмаган, I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган, ноқулай меҳнат шароитларидаги ишларда банд бўлган, иши юқори даражадаги руҳий, ақлий, асабий зўриқиш билан боғлиқ бўлган тиббиёт ходимларига, педагогларга ва бошқа тоифадаги ходимларга ҳамда уч ёшгача бўлган боланинг бюджетдан молиялаштириладиган ташкилотларда ишлайдиган ота-онасидан бирига (васийсига) мажбурий тартибда белгиланади.

Сўнгги пайтларда кўпгина 11-синф битирувчилари ёки техникум ҳамда касб-ҳунар таълими ташкилотларининг ўқувчилари дарсдан бўш вақтларида ишлаб, ота-оналарига ёрдам беришмоқда. Бундай вазиятда белгиланган иш вақтининг давомийлиги ўн бешдан ўн олти ёшгача бўлган шахслар учун — ҳафтасига йигирма тўрт соатдан, ўн олтидан ўн саккиз ёшгача бўлган ходимлар учун эса, ҳафтасига ўттиз олти соатдан ошмайдиган тартибда белгиланади. Ўқув йили давомида ўқишдан бўш вақтида ишлаётган ўқувчиларнинг иш вақти давомийлиги ёшига қараб, 24 ёхуд 36 соатнинг ярмидан ошиши мумкин эмас. Бу — ҳафтасига 12 ёки 18 соатни ташкил этади.

Меҳнат кодексининг 185-моддасида қайд этилишича, ҳар кунги ишнинг (сменанинг) давомийлиги ўзига нисбатан иш вақтининг нормал давомийлиги белгиланган ходимлар учун олти кунлик иш ҳафтасида — етти соатдан, беш кунлик иш ҳафтасида эса, саккиз соатдан ошмаслиги шарт.

Маълумки, ишланмайдиган байрам кунлари арафасида ҳар кунлик ишнинг (сменанинг) давомийлиги барча ходимлар учун камида бир соатга қисқартирилади. Байрамдан олдинги куни ишнинг (сменанинг) давомийлигини қисқартириш имкони бўлмаган узлуксиз ишлайдиган ташкилотларда ва айрим турдаги ишларда ортиқча ишлаганлик ходимга қўшимча дам олиш вақти бериш ёки ходимнинг розилиги билан иш вақтидан ташқари иш учун белгиланган нормалар бўйича ҳақ тўлаш орқали компенсация қилинади.

Биз истиқомат қилаётган минтақада соат 22:00 дан то соат 6:00 гача бўлган 8 соатлик муддат — тунги вақт ҳисобланади. Тунги вақтда ишлаганлик учун камида бир ярим баравар миқдорида иш ҳақи тўланади.

Меҳнатга ҳақ тўлашнинг “вақтбай” тизимида — тунги вақтдаги ишнинг ҳар бир соати учун 1,5 ёки ундан ортиқ коэффициентни қўллаган ҳолда, “ишбай” тизимида эса, тегишли разрядга (малакага) эга бўлган “вақтбай” тизимида ишловчининг соатлик тариф ставкасининг (маошининг) эллик фоизи ёки ундан ортиқ миқдорида “ишбай” иш ҳақи ва қўшимча тўлов тўлиқ тўланади. Тунги вақтдаги иш учун оширилган миқдорда ҳақ тўлаш тариф ставкаларига (маошларга) киритилмайди. Тунги вақтдаги, шунингдек, кўп сменали режимдаги иш учун иш ҳақига доир қўшимча тўловнинг аниқ миқдори жамоа шартномасида, иш берувчи томонидан касаба уюшмаси қўмитаси билан келишувга кўра, қабул қилинадиган ички ҳужжатларда ёхуд меҳнат шартномасида белгиланади.

Хулоса ўрнида таъкидлаш жоизки, ана шу тартиб-таомилларга тўла-тўкис амал қилинган жамоада низоли вазиятлар юзага келмаслигини амалдаги қонунчилигимиз кафолатлайди. Демак, ҳар ким — иш берувчи ва ходим ўз мажбуриятлари ва ҳақ-ҳуқуқларини яхши билиши — ҳуқуқий жамият талаби саналади. Бунга тўла амал қилганлар асло ютқизмайди.

Бузрукхон АБРОРОВ,

Фарғона вилояти суди судьяси

Халқимизда “Меҳнат, меҳнатнинг таги — роҳат” деган пурмаъно мақол бор. Чиндан ҳам, ҳалол меҳнат қилган инсон ҳурмат-эътибор қозонади, обрў-иззат топади.

Дарҳақиқат, халқимизнинг кундалик турмуш тарзида ёши улуғ отахону мўътабар онахонларимизни эъзозлаш ва қадрлаш, уларнинг ҳурматини ўрнига қўйиш — бизнинг узоқ асрлик урф-одатларимиз ҳамда миллий анъаналаримизнинг ажралмас бир қисмига айланган. Бу, биринчи навбатда, кекса авлод вакилларига бўлган ғамхўрлик ва эътиборни кучайтириш бўлса, иккинчидан, ёш авлод учун тарбия ва тажриба мактаби вазифасини ўтайди.

Ўтган даврда кексаларни давлат томонидан қўллаб-қувватлашни кучайтириш, уларга ижтимоий хизматлар кўрсатиш тизимини янада яхшилаш борасида комплекс чора-тадбирлар амалга оширилди.

Жумладан, соҳага оид ўндан ортиқ қонун ҳужжатлари қабул қилинди.

Кексалар учун 152 та туман ва шаҳарда «Нуронийлар маскани» мажмуалари ташкил этилди, барча ишловчи пенсионерларга пенсияларни тўлиқ миқдорда тўлаш йўлга қўйилди, вилоятлар, туманлар ва шаҳарларда нуронийлар жамоатчилик кенгашлари, маҳаллаларда «Кексалар маслаҳати» гуруҳлари ташкил этилди.

«Ҳеч ким меҳр ва эътибордан четда қолмасин» шиори остида ижтимоий ҳимояга муҳтож бўлган кексалар ва нуронийлар ҳолидан доимий равишда хабар олиш тизимини ташкил қилиш ҳамда ижтимоий ҳимоя дастурлари доирасида давлат хизматлари кўрсатилишини таъминлаш тизими йўлга қўйилди.

Айниқса, Президентимизнинг 2021 йил 4 майдаги “Фуқароларга давлат пенсияларини тайинлаш жараёнини соддалаштириш ҳамда пенсия ва нафақаларни етказиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори мамлакатимизда пенсионерларни ижтимоий қўллаб-қувватлашни янада кучайтириш, қариялар ва кекса ёшдагиларга ҳар томонлама ғамхўрлик кўрсатиш, фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тизимини такомиллаштириш ва соҳада мавжуд муаммоларни бартараф этиш юзасидан изчил чора-тадбирлар амалга оширилаётгани айни муддаодир.

Мамлакатимизда кексаларга пенсияга чиқишда бир қатор енгиллик ва қулайликлар яратилаётган бир пайтда, айрим жойларда пенсия тайинлашга масъул бўлган органлар томонидан бир қатор тўсиқлар қўйилаётгани ёки ортиқча сансоларликлар оқибатида муаммолар туғдирилаётганига дуч келинмоқда.

Фикримизнинг асоси сифатида айтсак, жорий йилнинг дастлабки етти ойида Навоий вилояти маъмурий судлари томонидан Бюджетдан ташқари пенсия жамғармаси қарорларини ҳақиқий эмас, деб топиш билан боғлиқ 5 та иш кўриб чиқилиб, уларнинг 3 таси қаноатлантирилган. Умуман олганда, ўтган етти ой мобайнида жамғарма мансабдор шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) билан боғлиқ 211 та иш кўрилган бўлиб, 193 та ариза қаноатлантирилган. Натижада пенсионер отахон ва онахонларимизнинг пенсия олиш ёки пенсия миқдорини ҳисоблашда уларнинг ишлаган иш стажларини ҳисобга олиш билан боғлиқ бузилган ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатлари тикланган. Шу билан бирга, фуқароларнинг овора бўлишига йўл қўйилган 117 та ҳолатда Бюджетдан ташқари пенсия жамғармасининг мутасадди ходимларига нисбатан судлар томонидан хусусий ажримлар чиқарилган.

Шу ўринда судда кўрилган ишлардан бири мисолида фикримизни давом эттирсак, Нурота тумани адлия бўлими Ойдин Умарованинг манфаатларини кўзлаб, судга ариза билан мурожаат қилган ва жавобгар — бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси Нурота тумани бўлимининг 2024 йил 9 январдаги 1637381-сонли қарорини ҳақиқий эмас, деб топишни сўраган.

Аниқланишича, О. Умарова ёшга доир пенсия тайинлашни сўраб, Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси Нурота тумани бўлимига мурожаат қилган.

Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси Нурота тумани бўлимининг 2024 йил 9 январдаги 1637381-сонли қарор билан О. Умарованинг 2016 йил 4 октябрдан 2020 йил 31 декабрга қадар “Нурота” ширкат хўжалигида ишлаган иш даврлари учун ойлик иш ҳақларидан суғурта бадаллари тўлиқ тўланмагани ва жамғариб бориладиган пенсия таъминоти бадаллари тўлиқ ўтказилмагани асос қилиниб, унинг умумий иш стажига қўшиб ҳисобланмаслиги маълум қилинган.

Шу сабабли О. Умарова меҳнат ва пенсия таъминотига бўлган ҳуқуқларини тиклаш мақсадида, судга шикоят аризаси билан мурожаат қилган.

Айтиш керакки, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 46-моддасида ҳар ким қариганда, меҳнат қобилиятини йўқотганда, ишсизликда, шунингдек, боқувчисини йўқотганда ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда ижтимоий таъминот ҳуқуқига эгалиги белгиланган.

Шунингдек, “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонуннинг 1-моддасига кўра, мамлакатимиз фуқаролари ушбу қонунда назарда тутилган тартибда давлат томонидан пенсия билан таъминланиш ҳуқуқига эга.

Мазкур қонуннинг 42-моддаси ҳамда Меҳнат кодексининг 125-моддаси талабига кўра, меҳнат дафтарчаси (электрон меҳнат дафтарчаси) иш стажини тасдиқловчи асосий ҳужжат ҳисобланади.

Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 10 октябрдаги 592-сонли қарори билан тасдиқланган янги таҳрирдаги “Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида”ги Низомнинг 56-бандида ҳам шу талаб қайд этилган.

2004 йил 2 декабрда қабул қилинган “Фуқароларнинг жамғариб бориладиган пенсия таъминоти тўғрисида”ги қонуннинг 10-моддаси биринчи қисмига асосан, жисмоний шахсларнинг қонунчиликка мувофиқ ҳисоблаб чиқариладиган даромад солиғининг тегишлича, камайтирилган суммаси ҳисобига жамғариб бориладиган мажбурий пенсия бадалларини иш берувчи ҳар ойда тўлаб боради.

Мазкур қонуннинг 15-моддаси биринчи қисмига кўра, жамғариб бориладиган пенсия бадаллари киритилганлиги тўғрисидаги тўлов ҳужжати нусхасини, шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварақлари тартиб рақами, фамилиялар, ҳар бир ходимнинг ҳисоблаб чиқарилган иш ҳақи суммаси, бошқа даромадлари ва жамғариб бориладиган пенсия бадаллари суммаси кўрсатилган ходимлар реестрини иш берувчи ўзи турган жойдаги “Халқ банки” филиалига ҳар ойда тақдим этиши шарт.

О. Умарованинг 2016 йил 4 октябрдан 2020 йил 31 декабрга қадар “Нурота” ширкат хўжалигида ишлаган даврлари тўғрисидаги иш ҳақи ва буйруқ китоблари тўғрисидаги маълумотларнинг тўлиқ сақланмагани, архив маълумотларининг юритилмагани, суғурта бадаллари ўтказилмагани ёки жамғариб бориладиган пенсия бадаллари тўланмаганида О. Умарова айбдор эмас. Чунки юқоридаги қонунчилик талабига кўра, бу вазифаларнинг барчаси иш берувчининг мажбурияти ҳисобланади. Шундай экан, бундай камчиликлар учун фуқаро жавобгар бўлмаслиги шарт. Шу талабга кўра, қонун О. Умарованинг ҳақли эканини кўрсатиб турибди. Зеро, 2016 йил 4 октябрдан 2020 йил 31 декабрга қадар “Нурота” ширкат хўжалигида ишлаган меҳнат даврларига оид маълумотлар унинг меҳнат дафтарчасидаги ёзувлар билан тўлиқ тасдиғини топган. Мазкур ёзувлар тегишли тартибда рақамлар билан қайд қилиниб, иш берувчи ташкилот муҳри билан тасдиқланган. Шу сабабли бу маълумотларнинг ҳақиқийлиги шубҳа уйғотмайди.

Таъкидлаш жоизки, Олий суд Пленумининг 2017 йил 29 ноябрдаги “Давлат пенсия таъминоти билан боғлиқ ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори 9-бандининг учинчи хатбошисида судларга иш берувчининг ягона ижтимоий тўлов ва суғурта бадаллари бўйича қарздорлиги мавжудлиги сабабли иш даврини стажга қўшмаганлик билан боғлиқ низоларни ҳал қилишда, бу ҳолат иш фаолияти даврини ходимнинг иш стажидан чиқариш учун асос бўлмаслигини инобатга олишлари лозимлиги ҳақида раҳбарий кўрсатма берилган.

Шунингдек, Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекснинг 189-моддаси иккинчи қисмида суд устидан шикоят қилинаётган қарор ёки унинг айрим қисмлари ёхуд ҳаракатлар қонунчиликка зид эканини ҳамда аризачининг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузаётганини аниқласа, қарорни ёки унинг айрим қисмларини ҳақиқий эмас ёхуд ҳаракатларни (ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилиши белгиланган.

Суд юқорида аниқланган ҳолатларга кўра, Нурота тумани адлия бўлимининг О. Умарова манфаатларини кўзлаб берган аризасини қаноатлантириб, жавобгар — Бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси Нурота тумани бўлими томонидан чиқарилган О. Умарованинг ишлаган меҳнат даврларини ёшга доир пенсия тайинлашда ҳисобга олмаслик хусусидаги қарорни ҳақиқий эмас деб топди.

Шу билан бирга, фуқаронинг пенсия олишида овора бўлишига йўл қўйганлиги учун суд томонидан Бюджетдан таш­қари Пенсия жамғармаси Нурота тумани бўлимининг мутасадди ходимларига нисбатан хусусий ажрим чиқарилди.

Мухтасар қилиб айтганда, нуроний отахону мўътабар онахонларимизнинг пенсия олиш билан боғлиқ ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилиш судлар зиммасидаги муҳим вазифа саналади. Зеро, инсон ҳуқуқларини таъминлаш одил судловнинг бош мақсадидир.

Давлат БОБОНОРОВ,

Навоий вилояти

маъмурий суди судьяси

Ҳеч кимга сир эмас, бозор иқтисодиёти шароитида мулкка тажовуз қилиш билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар орасида ўзганинг мулкини фирибгарлик йўли билан талон-торож қилиш тариқасидаги жиноий қилмишлар кўпроқ содир этилиши мумкин. Хўш, фирибгарлик нима? Қандай жиноий қилмишлар фирибгарлик деб аталади? Амалдаги қонунларда бундай қилмишларга нисбатан қандай жазо белгиланган?

Бу саволларга жавобан шуни айтиш керакки, Жиноят кодексининг 168-моддасига мувофиқ, фирибгарликда алдаш деганда, айбдор томонидан билиб туриб, ҳақиқатга тўғри келмайдиган ёлғон маълумотлар хабар қилиниши ёки иш ҳолати бўйича мулк эгаси ёки бошқа шахсга маълум қилиниши лозим бўлган ҳақиқий фактларни яшириш ёхуд мулк эгаси ёки бошқа шахсни янглиштиришга қаратилган қасддан содир этилган ҳаракатлар тушунилади.

Фирибгарликда жабрланувчини янглиштиришга қаратилган қасддан содир этиладиган ҳаракатлар жумласига, масалан, битим ёки тўлов предметини сохталаштириш, қимор ва таваккалчиликка асосланган бошқа ўйинларни ўйнаш чоғида алдов усулларини қўллаш каби салбий хатти-ҳаракатлар киради.

Фирибгарликда ишончни суиистеъмол қилиш деганда, айбдорнинг мулкдор, мулкнинг бошқа эгаси ёки мулкни учинчи шахсларга бериб юбориш тўғрисида қарор қабул қилишга ваколатли бошқа шахслар билан ишончли муносабатлардан ғаразли мақсадларда фойдаланиши тушунилиши лозим. Ишончга турли ҳолатлар, масалан, айбдор шахснинг хизмат мавқеи ёки унинг жабрланувчи билан шахсий ёки қариндошлик муносабатлари сабаб бўлиши мумкин.

Шу ўринда маълумотларга эътибор қаратадиган бўлсак, жиноят ишлари бўйича Жиззах шаҳар суди томонидан 2024 йилнинг ўтган олти ойи давомида 79 нафар шахсга нисбатан 60 та фирибгарлик билан боғлиқ жиноят иши кўриб тамомланган. Шундан 1 нафар шахсга нисбатан 1 та иш бўйича — оқлов ҳукми, 74 нафар шахсга нисбатан 56 та иш бўйича айблов ҳукми чиқарилган. Жазо тайинланган шахсларнинг 9 нафарига қўшимча жазо қўлланилган. 36 нафар шахсга нисбатан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, енгилроқ жазо тайинланган. 4 нафар шахсга нисбатан юритилган 4 та жиноят иши тарафларнинг ярашганлиги муносабати билан тугатилган.

Мисол тариқасида айтсак, судланувчи Тўлқин Розиқов (исм-шарифлар ўзгартирилган) Жиззах шаҳрида чет давлатга ўқиш ниятида бўлган Толиб Суннатов ва Нодир Абдиевнинг ишончини қозониб, алдаш йўли билан уларнинг катта миқдордаги маблағини қўлга киритган.

Аниқроқ айтадиган бўлсак, у жабрланувчиларни Корея Республикасидаги олий таълим муассасаларининг бирига ўқишга киритиб қўйиши тўғрисида ҳақиқатга мутлақо тўғри келмайдиган ёлғон маълумотларни айтиб, ишонтиради ва бундан ўзининг ғаразли мақсадлари йўлида фойдаланади. Натижада Т. Суннатовнинг 7 000 АҚШ доллари миқдоридаги маблағини фирибгарлик йўли билан қўлга киритади.

Бундан ташқари Т. Розиқов Аббос Салимов ва Нозим Фозиловни Корея Республикасига тадбиркор сифатида ишга юборишини айтиб, алдов йўли билан жабрланувчи А. Салимовнинг 15 000 АҚШ доллари миқдоридаги маблағини фирибгарлик йўли билан олади.

Албатта, бу фирибгар кимса ўзининг ғаразли мақсадига етолмади, охир-оқибат унинг қилмиши фош этилиб, қонун олдида жавоб беришга мажбур бўлди.

Фирибгарликни касб қилган Т. Розиқовга нисбатан суд томонидан жазо тайинлашда жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражаси ҳамда қилмишининг сабаблари инобатга олинди, судланувчининг айбига тўлиқ иқрорлиги ва қилмишидан чин кўнгилдан пушаймонлиги, жиноят иши бўйича етказилган зарарни тўлиқ қоплагани, жабрланувчиларнинг унга нисбатан даъвоси йўқлиги, муқаддам судланмагани, қарамоғида икки нафар вояга етмаган фарзандлари борлиги жазони енгиллаштирувчи ҳолат деб эътироф этилди ва қонун санкциясида назарда тутилган доирада жазо тайинланди.

Ҳеч қандай шак-шубҳа йўқ­ки, ишламасдан осонгина пул топиш йўлини танлаганлар, эртами-кечми, барибир қонун олдида жавоб беради.

Бировнинг ҳақи ҳеч қачон бошқага буюрмайди. Халқимиз “Барака, кўнгил хотиржамлиги — ҳалолликда”, деб бежизга айтмаган.

Бу ҳикматга амал қилмаслик, тезда бойиб кетиш илинжида нопок йўл билан пул топишга уриниш эса, охир-оқибат юзшувутлик билан тугашини унутмаслик керак.

Шу ўринда жабрланувчиларнинг ишонувчанлиги ва соддалиги фирибгарларнинг жиноий қилмишни содир этишда қўл келаётганини ҳам таъкидлаш жоиз. Демак, фирибгарлар тузоғига тушмаслик учун, аввало, ҳар биримиз ҳаётга очиқ кўз билан қараб, қонун талабига оғишмай амал қилишимиз талаб этилади.

Намозбой МУХТОРОВ,

Жиззах вилояти суди

судья катта ёрдамчиси

Кейинги йилларда мамлакатимизда қонунчилик базасининг тубдан мустаҳкамлангани, судлар томонидан ишларни кўришда қонун устуворлиги ва адолат тамойиллари тўлиқ таъминланаётгани, хўжалик юритувчи субъектларнинг қонуний манфаатлари кафолатли ҳимоя қилинаётгани амалда ўзининг ёрқин самарасини бермоқда.

Гап қонунчилик хусусида борар экан, даставвал Конституциямизнинг 55-моддасига тўхталиш жоиз. Мазкур моддада қайд этилишича, ҳар ким ўз ҳуқуқ ва эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга ҳақли. Ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг қонунга хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи кафолатланади.

Шунингдек, Иқтисодий процессуал кодексининг 3-моддасига кўра, ҳар қандай манфаатдор шахс ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқларини ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун иқтисодий судга ушбу кодексда белгиланган тартибда мурожаат қилишга ҳақли.

Айтиш керакки, Савдо-саноат палатасининг вилоят бошқармаси юқорида қайд этилган қонун талабларидан келиб чиқиб, “Ҳалол ризқ” (номи ўзгартирилди) масъулияти чекланган жамияти манфаатини кўзлаб, судга даъво ариза билан мурожаат қилди. Даъво аризасида жавобгар “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамияти зиммасига даъвогарга нисбатан асоссиз ҳисобланган 35 миллион 816 минг 800 сўм қарздорлик ва 7 миллион 457 минг 266 сўм пеняни “Электр ҳисоб” дастуридан чиқариш мажбуриятини юклаш сўралган.

Ишдаги ҳужжатлардан маълум бўлишича, тарафлар ўртасида 2023 йил 23 январда “Улгуржи истеъмолчиларга электр энергияси етказиб бериш тўғрисида”ги шартномаси тузилган бўлиб, унинг 2.2-бандида етказиб берилган электр энергиясининг шартнома тузилган кунидаги нархи 450 сўмни ташкил этиши белгиланган.

Жавобгар вакиллари даъвогарга тегишли умумий овқатланиш шохобчасида ўрганиш ўтказиб, электр энергиясидан ноқонуний равишда фойдаланиш ҳолати юзасидан 2023 йил 10 февралда QB 1718000-18206386-сонли далолатнома расмийлаштиришган. Етказилган зарар акциядорлик жамиятининг “Электр ҳисоб” дастурига киритилган.

Аммо масъулияти чекланган жамияти мутасаддилари 2023 йил 26 июнда жавобгарга хат орқали мурожаат қилиб, далолатнома асосида расмийлаштирилган 35 миллион 816 минг 800 сўм зарар асоссиз ҳисобланиб, “Электр ҳисоб” дастурига киритилганини билдирган.

Ўз навбатида, “Ўзэнергоинспекция”нинг вилоят бўлими ходимлари томонидан бу ҳолат ўрганиб чиқилган ва ҳақиқатан ҳам, QB 1718000-18206386-сонли далолатнома нотўғри тузилгани, қоидабузарлик ўз тасдиғини топмагани маълум қилинган.

Шундан сўнг даъвогар томонидан жавобгарга асоссиз ҳисобланган қарздорликни ихтиёрий равишда “Электр ҳисоб” дастуридан чиқариш ҳақида талабнома юборилган. Аммо жавобгар томонидан бу талабнома ҳам оқибатсиз қолдирилган. Натижада томонлар ўртасида низо келиб чиққан.

Таъкидлаш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 12 январдаги «Электр энергияси ва табиий газдан фойдаланиш тартибини такомиллаштиришга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори биринчи иловасининг 57-бандида истеъмолчи Бюро томонидан тузилган далолатнома билан танишиб, уни имзолаши зарурлиги алоҳида қайд қилинган. 60-бандида эса, барча электр энергияси истеъмолчилари (маиший истеъмолчилардан ташқари) ҳудудий электр тармоқлари корхоналари билан биргаликда ҳисоб-китоб даври тамом бўлгандан кейин ҳар ой беш кун мобайнида фойдаланилган электр энергияси учун ўзаро ҳисоб-китобларнинг таққослаш далолатномасини тузишлари шартлиги кўрсатилган.

Мазкур илованинг 122-банди талабига кўра, электр энергиясидан фойдаланишда истеъмолчи томонидан йўл қўйилган қоидабузилишлар Бюронинг вакили ва истеъмолчи томонидан имзоланган икки нусхадаги далолатнома билан расмийлаштирилади, унинг бир нусхаси истеъмолчига берилади. Истеъмолчи далолатномани имзолашни рад этган тақдирда, қоидабу­зилиш ҳақида далолатнома тузилиб, бу ҳақда истеъмолчини таништирганлик тўғрисида белги қўйилиши лозим.

Энди юқорида баён этилган низога қайтадиган бўлсак, “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамияти вакиллари томонидан расмийлаштирилган QB 1718000-18206386-сонли далолатномада истеъмолчи вакили сифатида Иномжонов кўрсатилган. Бироқ далолатнома Иномжонов томонидан имзоланмаган. Бундан ташқари далолатномада истеъмолчини таништирилганлик тўғрисида белги ҳам қўйилмаган.

Бундай ҳолатда, суд жавобгар ҳақиқатда истеъмол қилинмаган, асоссиз ҳисобланган 35 миллион 816 минг 800 сўм қарздорлик ва 7 миллион 457 минг 266 сўм пеняни даъвогар ҳисобига асослантирувчи ҳисоб-китобни тақдим этмаган ҳолда “Электр ҳисоб” дастурига киритган, деган тўхтамга келди.

Шу тариқа суднинг ҳал қилув қарори билан даъво талаби қаноатлантирилди. “Ҳудудий электр тармоқлари” акциядорлик жамияти зиммасига асоссиз ҳисобланган 35 миллион 816 минг 800 сўм қарздорлик ва 7 миллион 457 минг 266 сўм пеняни «Ҳалол ризқ» масъулияти чекланган жамияти ҳисобидан “Электр ҳисоб” дастури орқали чиқариш мажбурияти юклатилди.

Хулоса ўрнида айтганда, тадбиркорлик субъектларининг бузилган ҳуқуқ ва манфаатлари судларда ишончли ҳимоя қилиниши халқимизнинг одил судловга бўлган ишончини янада оширишга хизмат қилади. Шунингдек, жамиятимиз тараққиётини таъминловчи катта куч — тадбиркорлар ҳуқуқ ва қонуний манфаатлари тўлиқ рўёбга чиқиши мамлакатимиз иқтисодиёти ва халқимиз фаровонлигини таъминлашда муҳим ҳисса бўлиб қўшилади.

Улфат ҲОМИДОВ,

Самарқанд шаҳар

иқтисодий суди судъяси

Оила — жамиятнинг кичик бўлаги. Айниқса, янги рўзғорни йўлга қўйишнинг ўзига яраша гашти ҳам, синовли қийинчиликлари ҳам кўп бўлади. Шундай экан, вояга етган қиз турмушга чиққач, янги муҳитга мослашиши осон кечмайди, албатта.

Бир хонадоннинг гулдай қизи Дилрабо Ўктамова (исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳам 2018 йил март ойида Умидбек Ўктамов билан қонуний никоҳдан ўтиб, оила қуради. Ўша пайтда бу икки ёш бахтдан масрур эдилар. Бир йил ўтгач, тўнғич фарзанди Шаҳина дунёга келади.

Аслида, фарзанд ота-онани бир-бирига боғлаб, оила мустаҳкамлигини таъминловчи ришта саналади. Бироқ Ўктамовлар хонадонида бундай бўлмади. Яъни қизалоқ икки ёшга етар-етмас Умидбек билан Дилрабонинг осуда ва бахтли ҳаёти издан чиқиб кетади. Аниқроғи, келин икки хил фикрли қайн­онаси ва эри билан муроса қилолмай қолади. Чунки У. Ўктамов бўлар-бўлмасга хотинининг кайфиятини бузадиган, ҳуда-беҳуда жанжаллашадиган одат чиқаради. Ёш оиланинг турмуши шу зайлда кечар экан, 2022 йилда иккинчи фарзандлари Муслима туғилади. Бироқ янги меҳмон ҳам аллақачон совуқчилик тушиб, дарз кетган оила қўрғонини сақлаб қололмайди. Охир-оқибат 2023 йил июнь ойида аёл қизларини олиб, ота уйига кетишга мажбур бўлади.

Таъкидлаш жоизки, Дилрабо туғилиб ўсган хонадонда ота-онаси, беш нафар синглиси ва битта укаси бирга яшашарди. У қизлари билан боргач, оила аъзолари сони 10 нафарга етади. Табиийки, бундай вазиятда рисоладагидек яшаш қийин. Шунинг учун отасиникида икки-уч ой тургач, Д. Ўктамова яна ўзининг уйига қайтиб боради. Лекин хонадон эгалари уни уйга киритишмайди. Фақатгина набираларининг уйга кириши ва қолишига изн беришади, холос. Бундай муносабатни кўриб, Д. Ўктамова қизлари билан яна отасининг уйига қайтиб кетишга мажбур бўлади.

Шунчалик кўнгил хижиллигига қарамай у яна бир неча ой сабр қилади.

Аммо аҳвол барибир ўнгланмайди. Шундан сўнг у фуқаролик ишлари бўйича Юқори Чирчиқ туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилиб, ўзи ва 2 нафар фарзандини қайнона-қайнотаси истиқомат қилаётган хонадонга киритиб қўйишни сўрайди.

Тўғри, У. Ўктамов 2023 йил август ойидан буён икки қизининг моддий таъминоти учун алимент тўлаб келмоқда. Бироқ бу Дилрабонинг уй сотиб олиши ёки фарзандлари билан бирга ижарада яшаши учун етарли эмас.

Аслида, қонун ҳам бундай сансалорликка асло йўл қўймайди. Чунки Уй-жой кодексининг 32-моддасига асосан, уй, квартира мулкдорининг оила аъзолари, шунингдек, у билан доимий яшаётган фуқаролар, агар уларни кўчириб келган пайтда ёзма равишда бошқа ҳол қайд этилган бўлмаса, уйдаги, квартирадаги хоналардан мулкдор билан тенг фойдаланишга, мулкдор берган турар-жойга ўзларининг вояга етмаган фарзандларини кўчириб киритишга ҳақлидирлар. Бу шахслар уй, квартиранинг мулкдори билан оилавий муносабатларни тугатган тақдирда ҳам, уларда турар жойдан фойдаланиш ҳуқуқи сақланиб қолади.

Суд шундай қонуний асосларга таянган ҳолда даъво аризасини қаноатлантирди, Дилрабо Ўктамовани қизлари Шаҳина ва Муслима Мирзаевалар билан бирга қайнотаси М. Тўлқиновга тегишли уй-жойга фойдаланиш учун киритиш ҳақида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, оилада ёки эр-хотин ўртасида рўй берадиган майда низолар, арзимайдиган келишмовчиликлар гулдек бир оиланинг парчаланиб, тўзғиб кетишига сабаб бўлолмайди. Чунки оила —қутлуғ маскан, унда эртанги кун эгалари, авлодлар давомчилари — фарзандлар вояга етишини эътиборга олсак, бу масканнинг ҳар жиҳатдан мустаҳкамлиги ва тинч-тотувлигини таъминлаш оиланинг ҳар бир аъзоси, қайнота, қайнона, эр-хотин ва бошқаларнинг зиммасидаги энг масъулиятли бурчдир. Зеро, ҳар жиҳатдан мукаммал, ҳам ота-она, ҳам бобо-бувиларнинг меҳри устувор оилада комил фарзандлар вояга етишини эътибордан четда қолдирмаслик зарур. Бу борада йўл қўйилган эътиборсизлик ва хатолар эса, ҳеч қачон изсиз кетмайди.

Дилдора БАБАЕВА,

фуқаролик ишлари бўйича

Юқори Чирчиқ туманлараро суди судьяси

Аввало, шуни айтиш керакки, уй-жойлар билан боғлиқ низоларни тўғри ва адолатли ҳал этиш, бу борадаги муаммо ва чигалликларни бартараф қилиш, моҳиятан, жуда нозик масала бўлганлиги сабабли судлар зиммасига алоҳида масъулият юклайди. Шунинг учун ҳам ушбу тоифадаги ишлар судлар томонидан қонун талаблари билан бир қаторда, инсон қадри ва манфаатлари ҳисобга олинган ҳолда, атрофлича таҳлил қилиниб, адолатли ҳал этилмоқда. Баъзан бу жараёнда илгари йўл қўйилган хато ва камчиликлар ҳам изчил бартараф этилмоқда.

Буни Урганч шаҳрининг Фидокор маҳалласида яшовчи И. Бобомуродовга (исм-шарифлар ўзгартирилган) оид ҳуқуқий масалалар ва унинг якунлари яққол тасдиқлайди. Аниқроғи, судга И. Бобомуродовнинг ишончли вакили У. Бобомуродов даъво аризаси билан мурожаат қилиб, отасига тегишли уйга эгалик қилишда юзага келган низони бартараф этишни сўраган

Судда аниқланган ҳолатларга қараганда, жавобгарлар А. Солиев, К. Ибодуллаева, Р. Солиев, М. Раҳмонова, П. Солиев, О. Олламуродова ва Г. Солиевлар И. Бобомуродов томонидан 2023 йил 14 январда сотиб олинган уйда таъмирлаш ва қайта қуриш ишларини амалга оширишга ушбу уй бўйича паспорт рўйхатида туришгани ва унда бир умр яшаб келишаётганини рўкач қилиб, қатъий қаршилик кўрсатишган. Бу даъво шу пайтгача ўтказилган барча суд жараёнлари ва ўзаро оилавий муносабатлар чоғида низо марказига кўчган. Судга даъво аризаси билан мурожаат қилган ишончли вакил У. Бобомуродов, ушбу эътирозларни рад этган ҳолда, жавобгарлар зиммасига отаси И. Бобомуродов тарафидан сотиб олинган уйда қурилиш-таъмирлаш ишларини амалга оширишга тўсқинлик қилмаслик мажбуриятини юклашни сўраган.

Туманлараро суднинг ҳал қилув қарори билан ишончли вакил У. Бобомуродовнинг даъвоси қаноатлантирилиб, жавобгар А. Солиев ва бошқаларнинг зиммасига ушбу уйда қурилиш ишларига қаршилик қилмаслик мажбурияти юклатилган. Бу эса, жавобгар фуқароларнинг эътирозига сабаб бўлган. Натижада иш кассация судига кўчган. Яқинда  бу  жараён ҳам ниҳоясига етди. Унда дастлабки босқич суди ушбу фуқаролик ишини кўришда иш учун аҳамиятга эга ҳақиқий ҳолатларни аниқламагани, моддий ҳуқуқ меъёрларига тўлиқ мос мазмунда қарор қабул қилмагани маълум бўлди. Аниқланишича, биринчи босқич суди низоли уй И. Бобомуродовга мулк ҳуқуқи асосида тегишли экани ҳақидаги қоидага суянган. Қонун талабига кўра, мулкдор чиндан ҳам, ўзига қарашли турар жойга ўз хоҳиши ва манфаатлари асосида эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш, шунингдек, мулк ҳуқуқи бузилишини бартараф этишни талаб қилиш ҳуқуқига эга ва бу ҳолат суднинг ҳал қилув қарорида ўз ифодасини топган.

Бироқ вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича кассация ҳайъати дастлабки босқич судининг бу мазмундаги хулосаси билан келишмади.

2023 йилнинг 14 январида нотариал тасдиқланган олди-сотди шартномасига асосан, И. Бобомуродов томонидан сотиб олинган уйга нисбатан А. Солиев ва бошқа фуқароларнинг қонуний ҳуқуқлари эътироф этилган. Суд эътиборни мазкур олди-сотди шартномасининг А. Солиев ва бошқа фуқаролар ушбу ҳужжат имзоланганидан сўнг ҳам ўзлари яшаётган бинодан турар-жой сифатида фойдаланиш ҳуқуқини сақлаб қолишлари ҳақидаги бандига қаратди.

Яъни низоли уй даъвогар И. Бобомуродовга мулк ҳуқуқи асосида тегишли бўлса-да, ундан жавобгарларнинг ҳам фойдаланиш ҳуқуқи сақланиб қолинган.

Маълум бўлишича, даъвогар мақомидаги У. Бобомуродов судга аввал ҳам мурожаат қилган: жавобгарларнинг низоли уйдан фойдаланиш ҳуқуқини бекор қилишни сўраган. Бироқ унинг мурожаати қонун талабига кўра, аввал фуқаролик ишлари бўйича туманлараро суди, кейинчалик эса, вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича апелляция инстанцияси томонидан оқибатсиз қолдирилган.

Ваҳоланки, Уй-жой кодексининг 11-моддаси учинчи қисмига мувофиқ, шахс ўзига тегишли турар жойга фуқаролар ва юридик шахсларнинг, давлатнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаган ҳолда, ўз хоҳиши ва манфаатларига кўра, эгалик қилиши, ундан фойдаланиши ва уни тасарруф этиши мумкин.

Гарчи даъвогар судга юборилган даъво аризасида И. Бобомуродовга тегишли бўлган уйда қурилиш-таъмирлаш ишларини олиб боришга тўсқинлик қилмаслик юзасидан жавобгарлар зиммасига мажбурият юклаш масаласини илгари сурган бўлса-да, ушбу ишни кўриб чиқиш жараёнида унинг бу турар жойни бутунлай бузиб ташлаб, янгидан қуриш ниятида эканлиги маълум бўлди.

Аниқроқ айтганда, даъвогар И. Бобомуродовнинг ишончли вакили У. Бобомуродов эндиликда ушбу турар жойни бузиб, янгидан қуриш учун ваколатли идоралардан рухсат олган бўлса-да, қурилиш ишларини олиб бориши (бузиб, янгидан қуриши) низоли турар-жойда яшаш ва фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган жавобгарларнинг қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузишга олиб келади. Бинобарин, Шаҳарсозлик кодексининг 8-моддасига мувофиқ, юридик ва жисмоний шахсларнинг шаҳарсозлик фаолияти, агар бундай фаолият чегарадош ер участкалари, реклама ва ахборот объектлари (конструкциялари) ҳамда бошқа кўчмас мулк объектлари мулкдорларининг, эгаларининг ҳамда улардан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари амалга оширилишига монелик қилса, чекланиши лозим.

Шунингдек, Фуқаролик кодексининг 172-моддасига кўра, мулкдорнинг ўз ҳуқуқларини амалга ошириши бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шарт. Мулкдор ўзининг устунлик мавқеини суиистеъмол қилишга, бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини камситадиган ўзга ҳаракатларни амалга оширишга ҳақли эмас.

Шу боисдан ҳам, судлов ҳайъати қонун талабига биноан, биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорини бекор қилди, даъвогар И. Бобомуродовнинг ишончли вакили У. Бобомуродовнинг мажбурият юклашга доир талабини қаноатлантиришни рад этди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, фуқаролар судга мурожаат қилганда кўпинча ўз манфаатлари рўёбга чиқишини хоҳлайди. Адолат эса, холислик ва қонунийликка таянади. Шундай экан, ҳар бир ариза асосида қўзғатилган фуқаролик ишларини, тарафлар ўртасида юзага келган низони процессуал ва моддий ҳуқуқ нормаларини тўғри қўллаган ҳолда қонуний муддатда, тўғри ва адолатли ҳал этиш — адолат посбонларининг вазифаси, касбий бурчидир. Бу ҳол жамиятда қонун устуворлигини таъминлашда ҳам муҳим аҳамият касб этишини доимо эътиборда тутиш лозим.

Хушнуд Балтаев,

Хоразм вилояти суди

фуқаролик  ишлари  бўйича

судлов ҳайъати судьяси

Мамлакатимиз йилдан-йилга серқуёш иқлими, гўзал табиати, барқарор иқтисодиёти ва бошқа кўплаб кенг қамровли имкониятлари билан хорижий инвесторларни ўзига жалб қилмоқда. Тоғли ҳудудларимизнинг ўзига хос манзараси, сўлим об-ҳаво ва ишлаб чиқариш учун қулай инфратузилмаси сайёҳларни оҳанрабодай ўзига чорлайди. Шу боисдан ҳам, юртимизда туризм жадал ривожланиб бормоқда.

Туризм – давлат учун муҳим даромад олиб келувчи манбаи ҳисобланади.

Шу маънода, Президентимизнинг 2022 йил 8 апрелда қабул қилинган “Тадбиркорлик муҳитини яхшилаш ва хусусий секторни ривожлантириш орқали барқарор иқтисодий ўсиши учун шарт-шароитлар яратиш борасидаги навбатдаги ислоҳотлар тўғрисида”ги Фармони барқарор иқтисодий ўсишни таъминлаш, коррупциявий иллатларни бартарф этиш ва соғлом, рақобатбардош муҳитни ривожлантиришга қаратилган.

Фармон қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ерларни мулк ҳуқуқи асосида аукцион орқали сотиб олиш учун тўловларни 3 йилгача бўлиб-бўлиб тўлашга рухсат этилиши имкониятини беради. Бунда бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотилган давлат активлари ва қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ерлар бўйича камида 35 фоиз миқдорида тўлов амалга оширилганда, қолган тўловларни кредит асосида тўлаш мумкин.

Бунинг натижасида хорижий фуқароларга инвестиция киритиш учун кенг имкониятлар яратилади. Масалан, Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 1 майдаги қарори билан 111 та хорижий давлат фуқароларига Ўзбекистон Республикасида яшаш гувоҳномасини талаб қилмаган ҳолда янги қурилаётган уй-жойлардан сотиб олиш тарзида инвестиция киритиш ҳуқуқи берилди.

Бунда сотиб олинадиган янги қурилаётган уй-жойларнинг нархи Тошкент, Самарқанд шаҳарлари ва Тошкент вилояти ҳудудида – қурилиш даврида бўлган шартномаларга — 150 минг, қуриб битказилган бўлса, 180 минг АҚШ долларидан кам бўлмаслиги лозим. Бошқа ҳудудлардаги нархлар қуриб битказилмаган кўчмас мулк бўлса, 70 минг, қуриб битказилган бўлса, 85 минг доллардан кам бўлмаслиги керак.

Агар хорижий фуқаро Ўзбекистонда яшаш гувоҳномасини олиши лозим бўлса, кўчмас мулкнинг нархи 300 минг АҚШ долларидан кам бўлмаслиги шарт. Бу ўзгартишлар хорижий инвесторларга жуда кенг имкониятлар яратиб беради.

Яъни инвестиция орқали кўчмас мулк сотиб олиш, қуриш ва кейинчалик уни тасарруф этиш имконияти берилади. Натижада мамлакатимизда жаҳон иқтисодиётида ўз ўрнимизни қатъий белгилаш, туризмни янада ривожлантириш, аҳолини иш билан таъминлаш имкониятлари янада ортади.

Айни тажриба хорижий давлатларда анча олдиндан қўлланиб келинмоқда.

Дунёнинг тараққий этган давлатлари тажрибаси биз ҳам электрон ҳукумат тизимига жадал равишда ўтишимиз лозимлигини кўрсатади. Хусусан, Ўзбекистонда хорижий фуқаролар ва инвесторлар учун ягона кўчмас мулк сотиб олиш ва реализация қилиш агентлиги ташкил қилинса, мақсадга мувофиқ бўларди.

Бу, ўз навбатида, хорижий фуқаро ёки инвесторларга Ўзбекистонга шахсан ташриф буюрмаган ҳолда ушбу агентлик орқали мулкларни сотиб олиш, давлат рўйхатидан ўтказишда қонуний ёрдам бериши ҳамда маълум бир ҳақ эвазига ушбу мулкни қўриқлаш хизматини кўрсатиш имкониятини яратади. Бундай агентлик хорижий инвесторларнинг иқтисодиётимизга сармоя киритиши учун ишончини янада оширади.

Сунбула Умарова,

фуқаролик ишлари бўйича

Яккасарой туманлараро суди судьяси