ТАДБИРКОРНИНГ ҲАЛОЛ ҲАҚИ АППЕЛЯЦИЯ СУДИ ҚАРОРИГА АСОСАН ЭГАСИГА ҚАЙТАРИЛДИ

Ҳар қандай манфаатдор шахс ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ҳуқуқлари ёхуд қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун белгиланган тартибда судга мурожаат қилишга ҳақли. Судлар ишларни ошкора кўриш орқали ҳар бир фуқаро ва тадбиркорлик субъектларнинг бузилган ҳуқуқларини ҳимоя қилишга кафолат яратади.

Хива туманидаги “Help Avto” хусусий корхонасининг даъво аризаси айни шундай тартибда даставвал биринчи, пировардида эса, Хоразм вилояти судининг иқтисодий ишлар бўйича аппеляция босқичи томонидан кўриб чиқилди.

Даъвогар ўз талабини илгари сурар экан, ҳақсизликка дуч келгани, бунга “Бизнесни ривожлантириш” акционерлик тижорат банки масъулларининг ножоиз хатти-ҳаракати сабаб бўлгани, дастлабки босқич суди ҳам бу масалага қонуний ечим топа олмагани, оқибатда нақд 169 миллион сўм миқдоридаги пули ассосиз равишда ушлаб қолинганини баён этди.

Масаланинг бошқа жиҳатлари суд жараёнида аниқланди. Унда асосий эътибор тарафлар ўртасида 2021 йил 9 декабрда имзоланган кредит шартномаси ҳамда шу куннинг ўзида банк ва мижоз ўртасида “On-time” хизматларини кўрсатиш юзасидан расмийлаштирилган оферта шартномасига қаратилди.

Шу ўринда томонлар ўртасидаги низо даъвогар “Help Avto” хусусий корхонасининг 169,1 миллион сўм миқдоридаги маблағи ана шу иккала ҳужжат ижросини таъминлаш жараёнида жавобгар мақомидаги “Бизнесни ривожлантириш банки” томонидан ушлаб қолинганидан сўнг вужудга келганини эслатиш зарур.

Суд мажлисида иштирок этган тадбиркорлик субъекти вакиллари банк мутасаддилари мавжуд шартномавий ҳужжатларда ифодасини топган ҳолатларни четлаб ўтган ҳолда ўз мижозига “On-time” хизматларини кўрсатмагани, шундай бўлса-да, 169,1 миллион сўм миқдоридаги маблағни чегириб қолгани, дастлабки босқич суди бу ҳолатга эътиборсиз қарагани, даъвони рад этиш ҳақида асоссиз хулосага келганини билдириб, мазкур суднинг ҳал қилув қарорини бекор қилиш, юқорида қайд этилган маблағни қайтариш, бундан ташқари 32,1 миллион сўмлик фоиз тўлови ҳамда адвокат хизмати учун сарфланган 5 миллион сўмни ундириб беришни сўради.

Жавобгар тарафнинг вакили эса, тадбиркорлик субъектининг пули юқорида зикр этилган кредит ҳамда оферта шартномалари асосида ушлаб қолингани, даъвогарнинг “НUMANS” масъулияти чекланган жамияти шаклидаги алоқа операторига тегишли бўлган уяли алоқа рақами орқали хизматлар кўрсатилганини таъкидлаб, апелляция шикоятини рад этишни сўради.

Амалдаги қонун талаби ҳамда ўртадаги оммавий оферта шартномасининг 3-бандига асосан, жавобгар тараф банк ва мижоз муносабатларига боғлиқ бир қатор онлайн хизматларни кўрсатиши, чунончи, ажратилган кредит миқдори ҳамда уни тўлиқ сўндириш санаси, фойдаланиш шартлари, тўлов жадваллари, асосий қарз ва унга ҳисобланган фоизларнинг миқдори, жумладан, тўлов ҳажмининг ойма-ой ва кунма-кун ўзгариб бориши тўғрисидаги хабарларни юборишни, ўз навбатида, даъвогар кўрсатилган хизматлар учун тўловларни ўз вақтида амалга ошириши шарт. Буларнинг бари тегишли тартибда ва ҳужжатли асосда қайд этиб борилиши зарур.

Афсуски, жавобгар тараф банк ва мижоз муносбатларига доир бу сингари ҳужжатларни судга тақдим эта олмади. Судда иштирок этган “НUMANS” масъулияти чекланган жамияти вакили мазкур муассаса Тошкент туманлараро иқтисодий судининг 2025 йил 14 октябрдаги ҳал қилув қарорига асосан банкрот деб топилгани ва унга нисбатан тугатишга доир иш юритиш бошлангани, айни пайтда муқаддам ушбу жамиятда ишлаган шахслар ҳозирга келиб, ўз вазифасидан озод этилгани, шу муносабат билан талаб қилинган маълумотларни судлов ҳайъатига тақдим этиш имконияти мавжуд эмаслигини билдирди.

Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил девони ҳам мурожаатни ўрганиш якунида даъвогарнинг 169,1 миллион сўм миқдоридаги маблағи ассосиз ушлаб қолинганини маълум қилди.

Томонлар ўртасида юзага келган вазият Марказий банкнинг Хоразм вилояти бош бошқармаси томонидан ҳам ўрганилди. Судда кўрсатма берган ушбу муассаса вакили даъвогарга қарашли пул маблағи ўртадаги шартномавий ҳужжатларга асосан ушлаб қолинганлигини таъкидласа-да, даъвогарга “On-time” хизматлари кўрсатилган ёки кўрсатилмаганига оид маълумотлар жавобгар ташкилот томонидан тақдим этилмаганини баён этди.

Суд томонларнинг бу каби далилларига таянди. Шу аснода рўй берган низо борасида ким ҳақу, ким ноҳақ эканига оид шубҳа-гумонлар, мавҳумликларга ҳам аниқлик киритилди. Масаланинг адолатли ва ҳаққоний ечимига доир қонун талаби эса, устувор ўринга кўтарилди.

Даъвогарнинг талаби дастлабки паллада инобатга олинмагани ҳам юзага қалқиб чиқди. Бундай ҳолатда унинг 169 миллион сўмдан зиёдроқ маблағи банк томонидан ушлаб қолинганини адолат ва қонунийлик мезони сифатида эътироф этишниннг иложи йўқ. Бу маблағ эгасига қайтарилмоғи лозим. Бироқ даъвогарнинг жавобгардан 32,1 миллион сўм миқдорида банк фоизи ва 5 миллион сўмлик адвокат хизмати ҳақини ундириш ҳақидаги талаби ўринли эмас.

Аппеляция судлови жараёнида даъвогар банкка ариза билан мурожаат қилиб, мажбурий ижро бўғини томонидан ундирилган ҳамда банкнинг транзит ҳисоб рақамига жойланган 23,4 миллион сўм маблағини шартномада кўрсатилган хизматлар учун ўтказишни сўрагани, адвокат хизмати ҳақи эса, бевосита даъвогар эмас, балки ўзга юридик шахс тарафидан тўлангани аён бўлди.

Фуқаролик кодексининг 335-моддасига кўра, агар кредитор қасддан ёки эҳтиётсизлик туфайли мажбуриятни бажариш мумкин бўлмаслиги юз беришига ёки бажармаслик туфайли етказилган зарар миқдорининг кўпайишига кўмаклашган бўлса, шунингдек, кредитор мажбуриятни бажармасликдан етказилган зарарни камайтириш чораларини қасддан ёки эҳтиётсизлик туфайли кўрмаган бўлса, суд ишнинг ҳолатларига қараб тўланадиган ҳақ миқдорини камайтиришга ёки кредиторга ҳақ тўлашни батамом рад этишга ҳақли.

Даъвогарнинг юқоридаги мурожаати 169,1 миллион сўмлик маблағнинг ундирилишига унинг ўзи ҳам кўмаклашганидан далолат беради. Бу эса, 32,1 миллион сўм ҳажмидаги маблағни жавобгарнинг ҳисобидан ундиришга қаратилган даъво талабини истисно қилади.

Адвокат хизматига оид 5 миллион сўмлик маблағга келганда, амалдаги тартиб-таомиллар ўз чўнтагидан сарфланмаган маблағни ўзга бир шахснинг ҳисобидан ундиришни тақозо этмаслиги ўз-ўзидан аён.

Суд бу ҳолатларни назарда тутар экан, дастлабки босқич суди иш учун аҳамиятли ҳолатларни тўлиқ аниқланмагани; аниқланган деб ҳисоблаган, иш учун аҳамиятли бўлган ҳолатларни эса, исботланмагани; ҳал қилув қарорида баён қилинган хулосалар иш ҳолатларига мувофиқ эмаслиги; моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилгани ёхуд нотўғри қўлланилганига эътиборни қаратди.

Апелляция суди ҳал қилув қарорини бекор қилиб, даъвони қисман қаноатлантирди. Шу тариқа “Help Avto” хусусий корхонаси фойдасига асоссиз чегириб қолинган 169 миллион 056 минг сўм миқдоридаги пул ҳамда 5 миллион 71 минг сўмлик давлат божи харажатини тўлаш мажбурияти “Бизнесни ривожлантириш банки” зиммасига юклатилди.

Воҳиджон Қозоқов,

Хоразм вилояти суди

иқтисодий ишлар бўйича судьяси