Афсуски, шундай масъулиятли бир пайтда Гурлан тумани солиқ инспекцияси инспектори Равшан Раҳмонов (исм-шарифлар ўзгартирилган) бу тизимнинг ривожию эмин-эркин фаолиятига кўмак бериш ўрнига тадбиркорлик йўлига тўсиқ қўйиш пайида бўлди. Шу ниятда Хоразм вилояти солиқ бошқармаси бошлиғи ўринбосари Ж. Ниёзовнинг “Erkatoy center” масъулияти чекланган жамияти фаолиятини солиқ аудити тарзида тафтиш қилиш тўғрисида 2025 йил 11 февралдаги буй­руғини пеш қилган ҳолда мазкур жамият ҳисоботини атрофлича ўрганди.

Кошкийди, солиқ идораси ходими ушбу тафтишни қонун ва ўзига берилган ваколатлар доирасида амалга оширган бўлса? Йўқ, бундай бўлмади.

Атиги бир кунлик тафтиш-текшириш ва тегишли мазмундаги далолатномани расмийлаштириш асносида бир талай ҳуқуқбузарликларга йўл қўйди.

Аниқроқ айтганда, бу солиқ текшируви гарчи юқори турувчи маҳкаманинг қарори мавжуд бўлса-да, ваколатли органни хабардор қилмаган ҳолда амалга оширилди. Тафтиш тадбири қоидага кўра, видеотасвир орқали ёки холислар иштироки таъминланган ҳолда ўтказиш зарур бўлса-да, бу тартибга ҳам риоя этилмади.

Текшириш якунлари бўйича тузилган далолатноманинг бир нусхаси тафтиш этилган тарафга тақдим қилинмагани ҳам чакки иш бўлди. Буниси камлик қилгандек, мазкур ҳужжатни расмийлаштириш муддати кечиктирилди, масъулияти чекланган жамият раҳбари номига маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида 2025 йил 24 мартда битилган баённома ва чиқарилган қарор эса, ўз муддатидан ўн ой кечиктирилган ҳолда, яъни 2026 йилнинг 23 январь куни ахборот тизимига жойлаштирилди.

Хайриятки, бу йўсиндаги бошбошдоқликлар тафтишчининг ўзини тафтиш этиш ва тадбиркорнинг қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш юзасидан амалга оширилган ҳуқуқий тадбирлар асносида тўлиқ барҳам топди.

Тафтишчининг қилмиши суд муҳокамасига қўйилди.

Суд жараёнига маъмурий ҳуқуқбузар сифатида жалб қилинган Р. Раҳмонов Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 241-2-моддаси бўйича қўйилган айбга қисман иқрор эканини билдирди. Бу борадаги ҳуқуқбузарлик ҳоллари, ҳақиқатан ҳам, унинг иштирокида рўй берганини тан олди. Бироқ ушбу ҳолатлардан келиб чиқадиган мажбуриятлар ўзининг вазифаси доирасидан ташқарида эканини иддао қилди.

Судда кўрсатма берган тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил Д. Хўжаев жавобгарнинг бу дастаги тамомила ноўрин экани, айни шу мажбурият амалдаги хизмат йўриқномасига кўра, унинг зиммасига юклатилгани, тафтишни шу юзадан чиқарилган буйруқ ахборот тизимида рўйхатга олинганини шахсан аниқлаганидан сўнг ўтказиши зарур бўлгани, аммо бу тартибга риоя қилмаганини баён этди.

Гап масаланинг ҳуқуқий жиҳати хусусида кетар экан, қонуннинг бу борадаги йўриғини албатта, назарда тутиш даркор. Бинобарин, унда солиқ текширувчисининг ҳуқуқи, ваколати ва мажбуриятлари ҳам ўз ифодасини топган. Чунончи, “Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги қонуннинг 39-моддаси 5-қисмига кўра, ягона электрон тизимда рўйхатга олинмаган ҳолда ўтказилган текширувлар қонунга хилофдир.

Солиқ кодексининг 153-моддасида эса, тегишли назоратни амалга оширишга доир ҳаракатларнинг холислиги видеотасвирга олиш қурилмаларидан фойдаланиш йўли билан текширилиши, бундай имконият мавжуд бўлмаган ҳолларда, холисларнинг гувоҳлиги таъминланиши белгиланган. Бу мажбурият текширувчи шахснинг зиммасига юклатилган.

Солиқ идораси масъули ходими Р. Раҳмоновнинг жавобгарлигига оид масала ана шу норма ва тегишли тартиб-таомиллар асосида атрофлича кўриб чиқилди. Унинг айби ўз тасдиғини топди. Жавобгар шахсга базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 баравари, яъни 4 миллион 120 минг сўм миқдорида жарима жазоси тайинланди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 14-моддасига кўра, давлат ўз фаолиятини инсон фаровонлигини ва жамиятнинг барқарор ривожланишини таъминлаш мақсадида қонунийлик, ижтимоий адолат ва бирдамлик принциплари асосида амалга оширади. Асосий Қонунимизда ифодасини топган ана шу тамойил бу гал ҳам тантана қилди.

Баҳром Ҳайитбоев,

жиноят ишлари бўйича

Янгибозор тумани суди тергов судьяси

Кейинги йилларда ахборот технологиялари ҳаётимизда чуқур ўрин эгалламоқда. Айниқса, “Face ID”, яъни шахснинг юзини таниш орқали шахсини аниқлаш тизими кўплаб қурилмаларда қўлланила бошлади. Албатта, бу тизим фойдаланувчиларга бир қатор қулайлик яратиб, парол ва кодлардан воз кечиш имконини берди.

Бироқ ҳар қандай қулайлик ортида маълум хавф ҳам яширинган. Буни айнан “Face ID” қурилмасидан ғараз ниятда фойдаланиб, фирибгарлик жиноятлари содир этилаётгани мисолида кўриш мумкин.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, фирибгар кимсалар бу қурилмадан ғаразли ниятда фойдаланишида одамларнинг соддалиги, ишонувчанлиги ва технология ҳақидаги етарли билимга эга эмаслиги қўл келмоқда. “Face ID” бу — оддий қурилма эмас, балки шахсий биометрик калит ҳисобланади. Шу маънода, уни бошқаларга бериш — шахсий ҳужжатингизни ўз қўлингиз билан топшириш билан баробар.

Маълумотларга кўра, бугунги кунда дунё миқёсида биометрик маълумотлар билан боғлиқ кибержиноятлар сони қарийб 40 фоизга ошган.

Айниқса, юзни таниш тизимларидан фойдаланиш орқали амалга оширилаётган фирибгарликлар тез суръатларда кўпайиб бормоқда.

Халқаро киберхавфсизлик ташкилотлари таҳлилларига қараганда, 2024-2025 йилларда онлайн фирибгарлик ҳолатларининг 60 фоиздан ортиғи биометрик ёки шахсий маълумотларни қўлга киритиш билан боғлиқ.

Фойдаланувчиларнинг 70 фоизга яқини номаълум ҳаволалар орқали шахсий маълумотларини ўзлари ошкор қилган. Ёки “Deepfake” технологиялари билан боғлиқ фирибгарликлар сони сўнгги бир йилда уч бараварга кўпайган. Онлайн кредит олишда фирибгарлик ҳолатларининг катта қисми “Face ID” тасдиғи орқали амалга оширилган.

Яқинда судда кўриб чиқилган бир жиноят иши бугунги кунда ахборот хавфсизлиги ва шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш масаласи нечоғли долзарб эканлигини яна бир марта кўрсатди.

Имрон (исм-шарифлар ўзгартирилди) Гулнисо билан 2024 йилнинг ноябрь ойида кўчада тасодифан танишиб қолади. Аммо бу оддийгина танишув кейинчалик анчайин жиддийлашади, бора-бора ўрталарида илиқ муносабат пайдо бўлади.

Буёғини сўрасангиз, Гулнисонинг ота-онаси ва акалари хорижда ишлаб, унинг номига пул жўнатиб туришарди. Гулнисо банк муассасасига пулларни омонатга қўйиб, ўзининг телефон аппаратига ўрнатилган “Зоомрад” иловаси орқали уни назорат қилиб борарди. Аниқ ёдида, 2025 йилнинг 19 ноябрь куни банкдаги омонатга 2 минг 200 АҚШ доллари қўйгач, маблағнинг жами миқдори 317 миллион сўмга етганди.

Орадан ўн кун ўтиб, телефони орқали омонатдаги пулларни текшириб кўрса, 100 миллион сўм йўқ. Аввал 20 миллион сўм, кейинроқ бўлиб-бўлиб яна 80 миллион, жами 100 миллион сўмни кимдир ечиб олганди.

Гулнисо кутилмаганда бундай катта миқдордаги пулидан айрилиб қолганидан қаттиқ ташвишга тушади. Ҳақиқий ҳолат ойдинлашганида эса, буткул ўзини йўқотиб қўяди…

Юқорида Имрон билан Гулнисо ўртасида илиқ муносабат юзага келганини айтгандик. Кунлардан бир кун улар Тошкент шаҳрига бориб, айланиб келишни режалаштиришади. Имрон билан ўртоғи Шоҳруҳ, Гулнисо билан дугонаси Жасминалар беш кун давомида пойтахтда сайр қилишади.

Имрон ўзига қимматбаҳо кийим-кечак, янги русумдаги телефон аппарати сотиб олади. Гулнисога ҳам янги телефон аппаратидан ташқари кийим-кечаклар сотиб олиб, совға қилади.

Воқеа баёнидан ўқувчида бирон-бир жойда ишламайдиган ёш йигит бунча сарф-харажатлар учун маб­лағни қаердан олди, деган савол туғилиши тайин.

Ҳақиқатан ҳам, судланувчи Имрон Боқиев Гулнисо Имомова билан яқин муносабатларидан фойдаланиб, унинг мобил телефонига ноқонуний равишда кириш имкониятини қўлга киритган. У “Face ID” тизими орқали ўзининг юзи тасвирини қурилмага киритиб, телефондаги иловаларга тўсиқсиз кириш ҳуқуқига эга бўлган. Шу орқали у жабрланувчига тегишли “Зоомрад” банк иловасига кириб, бир неча кун давомида маблағларни ўзлаштирган. Натижада жами 100 миллион сўм маблағни талон-торож қилган.

Судда ушбу жиноий қилмишга ҳуқуқий баҳо берилди. И. Боқиев Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “б” банди билан айбдор деб топилди.

Судланувчининг айбига иқрорлиги, қилмишидан пушаймонлиги, етказилган зарар унинг отаси томонидан тўлиқ қоплангани ва жабрланувчининг даъвоси йўқлиги каби ҳолатлар инобатга олинди.

Судланувчига нисбатан 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Юқорида тафсилоти баён этилган жиноий қилмиш бугунги кунда яна бир бор ахборот хавфсизлиги масаласига жиддий эътибор қаратиш зарурлигини кўрсатади. Яширишга ҳожат йўқ, бугунги кунда кўпчилик фуқаролар мобиль қурилмалардан фойдаланишда оддий хавфсизлик қоидаларига амал қилмайди. Хусусан, телефонни бошқаларга бериш, паролларни ошкор қилиш ёки биометрик ҳимоя тизимларига бошқа шахсларни киритиш каби ҳолатлар юқорида баён этилгани сингари жиноий қилмишлар рўй беришига сабаб бўлади.

Мутахассислар тавсиясига кўра, мобил қурилмалардан фойдаланишда бир қатор оддий қоидаларга амал қилиш орқали бундай ҳолатларнинг олдини олиш мумкин. Жумладан, биометрик ҳимояга фақат ўзининг маълумотларини киритиш, телефонни назоратсиз қолдирмаслик, банк ва тўлов иловаларида қўшимча ҳимоя воситаларини ёқиш, шунингдек, молиявий операцияларни мунтазам текшириб бориш муҳим.

Хулоса қилиб айтганда, судда кўрилган ушбу жиноят иши барчамиз учун сабоқ бўлиши керак. Масаланинг яна бир муҳим томони, бугунги кунда хавф кўчада эмас, балки қўлимиздаги қурилмада эканлигини унутмаслигимиз даркор. Ҳар биримиз ахборот хавфсизлиги қоидаларига қатъий амал қилиб, ўз шахсий маълумот ва молиявий манфаатларимизни ҳимоя қилсак, шубҳа йўқки, жабрдийда бўлиб, муаммолар гирдобига қолмаймиз.

Зарифа АҲМЕДОВА,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд шаҳар суди судьяси

Мамлакатимизда хусусий тиббиёт жадал ривожланиб бормоқда. Сўнгги саккиз йилда хусусий клиника ва лабораториялар сони 3 карра кўпайиб, 9 мингга, улардаги шифо ўринлари эса, 57 мингга етди. Бу ҳам бўлса, Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан соха тараққиётига қаратилаётган юксак эътибор самарасидир.

Пойтахтимизда яшовчи тадбиркор М. Жафаров ҳам яратилган ана шу имкониятлардан оқилона фойдаланган ҳолда бундан 5 йил муқаддам “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятини ташкил қилиб, аҳолига тиббий хизмат кўрсата бошлади. Бунинг учун 2021 йил 22 апрелда Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан унга 29803167-рақамли лицензия тақдим этилди.

Албатта, ўтган йиллар мобайнида клиникага 300 минг АҚШ доллари миқдорида хорижий инвестиция киритилди. Натижада 74 нафар шифокор доимий иш билан таъминланди. Эҳтиёжманд оилалар вакили бўлган беморлар учун 100 га яқин жарроҳлик амалиётлари бепул ўтказиб берилди. Биргина 2025 йил давомида давлат бюджетига 1 миллиард сўмдан ортиқ солиқлар тўланди. Аммо…

Аммо барчанинг кўнглини бирдек олиш қийин. Шу маънода айтганда, фуқаро М. Ҳисомиддинова ўзига кўрсатилган хизматдан кўнгли тўлмай, юқори идорага мурожаат қилади. Оқибатда Тошкент шаҳар соғлиқни сақлаш бошқармасининг тегишли буйруғи асосида 2025 йилнинг 11-20 ноябрь кунлари “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятда текширув ўтказилади. Табиийки, иш бор жойда камчилик ҳам бўлади. Шу боис текширув мобайнида айрим камчиликлар аниқланади.

Хусусан, ассистент врач (пластик хирург) М. Нарзиеванинг хирургия ихтисослиги бўйича, ҳамшира З. Эргашева ҳамда Д. Буртешованинг камида биринчи малака тоифага эга эмаслиги лицензия талаб ва шартларини қўпол равишда бузиш, деб топилади. Натижада Соғлиқни сақлаш вазирлиги “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятга берилган лицензияни бекор қилишни сўраб, Тошкент туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритди.

Айтиш керакки, амалдаги “Лицензиялаш, рухсат бериш ва хабардор қилиш тартиб-таомиллари тўғрисида”ги қонуннинг 33-моддасига мувофиқ, лицензия талаби ва шартларини бир марта қўпол равишда бузиш лицензияни бекор қилишга асос бўлади. Шунингдек, қонунда суд айнан қайси ҳолларда лицензияни бекор қилиши ҳам белгиланган. Жумладан, лицензия эгаси ҳужжатнинг амал қилиши тўхтатиб турилишига олиб келган ҳолатларни ваколатли орган ёки суд белгилаган муддатда бартараф этмаганда, лицензия бериш тўғрисидаги қарорнинг ноқонунийлиги ёки лицензия қалбаки ҳужжатлардан фойдаланган ҳолда олинганлиги аниқланганда, лицензия талаблари ҳамда шартлари бир йил давомида икки ва ундан ортиқ маротаба бузилганда, лицензия талаблари ҳамда шартларини бир маротаба қўпол равишда бузиш фуқароларнинг ҳаёти ва соғлиғига, жамоат хавфсизлиги ҳамда атроф-муҳитга, жамият ва давлат манфаатларига зиён етказса, тинчлик ва хавфсизликка таҳдид солса, бекор қилиниши қайд этилган. Бироқ “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятдаги текширишда бундай ҳолат аниқланмаган. Қолаверса, текшириш ўтказишга асос бўлган аризачи М. Ҳисомиддинованинг ҳам ҳаёти ва соғлиғига зиён етмаган. Иш ҳужжатларида унинг “MEDICAL CENTER CHINOR” масъулияти чекланган жамиятга нисбатан даъвоси йўқлиги ҳақида тилхати мавжуд. Ана шу асосларга таянган суд даъвони рад этиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, Президентимиз 2025 йил 10 ноябрь куни тиббиёт ва фармацевтика ходимлари билан бўлган учрашувда тиббий хизматларнинг 30 фоизи хусусий сектор томонидан кўрсатилаётгани, илғор ташаббуслар ҳам улардан чиқаётгани қувонарли ҳол эканини таъкидлади.

Бундан ташқари давлатимиз раҳбари томонидан судлар зиммасига тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоялаш долзарб вазифалардан бири сифатида юкланган. Зеро, республикамиз тараққиётини тадбиркорлик фаолиятисиз тасаввур қилиб бўлмайди.

Муҳиддин СУЛТОНОВ,

Тошкент туманлараро

иқтисодий суди раиси ўринбосари

Мамлакатимизда жамият тараққиётига жиддий хавф солаётган, адолат мезонини оғдираётган ва инсон виждонини синовдан ўтказаётган иллат — коррупцияга қарши кескин кураш олиб борилмоқда.

Президентимиз бу иллатни “давлат тараққиётига тўсиқ бўладиган, адолат ва қонун устуворлигини издан чиқарадиган, жамиятда ишонч муҳитини заифлаштирадиган энг жиддий таҳдид” деб баҳолаб, 2026 йил коррупцияга қарши курашиш бўйича белгиланган чора-тадбирларни мустаҳкамлаш мақсадида, мамлакатда коррупцияга қарши “фавқулодда ҳолат” эълон қилиш ҳақида мурожаат қилганлиги бежиз эмас. Чунки коррупция — бу фақат пора олиш ё бериш эмас, балки омонатга хиёнат, ўзаро ишончга зарба ва адолат тарозисининг қасддан оғдирилиши ҳамдир.

Аслида, ҳар қандай жиноят, аввало, нопок кўнгилда пайдо бўлади, яъни «қасд» пайдо бўлади. Демак, коррупция — фақат қонунбузарлик эмас, балки зудлик билан ислоҳ қилинишга муҳтож маънавий таназзулдир.

Шунинг учун ҳам, бугунги глобаллашув шароитида коррупция фақат миллий муаммо эмас, балки халқаро хавф сифатида эътироф этилмоқда.

Чунончи, Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан қабул қилинган Коррупцияга қарши Конвенция коррупцияга қарши курашда ягона универсал ҳуқуқий механизм сифатида хизмат қилмоқда. Ушбу Конвенция давлатлар олдига: коррупциянинг олдини олиш, жазо муқаррарлигини таъминлаш, халқаро ҳамкорлик ва активларни қайтариш сингари долзарб устувор вазифаларни қўяди. Негаки, коррупциянинг таркибий таҳлили пора олиш ва бериш, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, давлат активларини ўзлаштириш ва қонунни айланиб ўтиш каби шаклларда намоён бўлади.

Шу маънода суд амалиёти таҳлилига назар ташласак, Тошкент шаҳар жиноят ишлари бўйича туман судлари томонидан 2025 йил давомида коррупциявий жиноятлар билан боғлиқ 462 нафар шахсга нисбатан 264 та жиноят иши кўриб, тамомланган, 453 нафар шахсга 256 та айблов ҳукми чиқарилган, 3 нафар шахс оқланиб, реабилитация қилинган, 6 нафар шахсга нисбатан ишлар тугатилган. Албатта, бу рақамлар судларнинг айблов ва оқлов ўртасида холис мувозанат сақлаётганини кўрсатади. Шу билан бирга жазо тайинлашда ҳам мутаносиблик ва индивидуал ёндашув таъминланган: судланганларнинг 19,6 фоизи — жарима, 12,6 фоизи — ахлоқ тузатиш ишлари, 22,1 фоизи — озодликдан чеклаш, 33,3 фоизи озодликдан маҳрум қилиш жазосига тортилган бўлса, 8 фоизига шартли жазо тайинланган. Шунингдек, 188 нафар судланувчи қўшимча жазо сифатида муайян ҳуқуқдан ҳам маҳрум этилган. Бу амалиёт халқаро стандартларга, хусусан, давлат хизматининг шаффофлиги ва жавобгарликни оширишга қаратилган халқаро Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) тавсия этган жазонинг муқаррарлиги ва самарадорлиги принципларига мос келади.

Шу ўринда мисолларга эътибор қаратадиган бўлсак, Қ. Қосимов (исм-шарифлар ўзгартирилган) Тошкент халқаро аэропортида масъул лавозимида фаолият юритган. Аммо у мансабдор шахс сифатида ўз хизмат мавқеидан ғаразли ниятда фойдаланган ҳолда чет эл ва юртимиз фуқароларига чиқиш визаларини расмийлаштириб бериш эвазига турли миқдордаги пулларни пора сифатида талаб қилиб келган.

Масалан, чет эллик фуқаро М. А.дан ўзининг хизмат хонасида 1 000 000 сўм олиб, унга “Exit” визасини расмийлаштириб берган.

Умуман айтганда, А. Қосимов 31 та ҳолатда фуқаролардан пора олган. 

Кўза кунда эмас, кунида синади, деганларидек, 2025 йил 19 июль куни у фуқаро А. С.дан 200 АҚШ долларини пора сифатида олаётган вақтда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан ушланган.

Жиноят ишлари бўйича Сирғали тумани суди ҳукми билан А. Қосимовга 2 йил муддатга ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идораларда ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилган ҳолда 6 йилга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Шунингдек, солиқ тизимида фаолият юритган С. Толибов ва У. Хурсандов ўзаро жиноий тил бириктириб, порахўрлик жиноятини содир этишган.

Яъни улар ўз хизмат мавқеидан қасддан фойдаланиб, Яккасарой туманида жойлашган умумий овқатланиш шохобчасини ўрганиб, унинг иш юритувчисига солиқ текширувларини ўтказмаслик ва шохобча фаолиятига раҳнамолик қилиш эвазига 600 АҚШ доллари талаб қилишган. Аммо улар бу маблағни пора сифатида олаётган вақтда ашёвий далиллар билан ушланган.

Суд томонидан ҳар иккала судланувчи Жиноят кодексининг 210-моддаси 2-қисми “г” банди билан айбдор деб топилиб, 3 йил муддатга солиқ соҳасида раҳбарлик, моддий ва мансабдорлик вазифаларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, коррупцияга қарши кураш — бу фақат жазо чораси эмас, балки ҳуқуқий маданият, шаффоф бошқарув ва жамоатчилик назоратини мустаҳкамлаш жараёни ҳамдир. Шу боисдан ўтган 2025 йил натижалари суд амалиётида жазонинг муқаррарлиги, зарарни қоплаш механизмининг самарадорлиги, профилактиканинг кучайтирилгани каби ижобий тенденцияларни намоён этганини эътироф этиш жоиз. Зеро, адолат устувор бўлган жамиятда ишонч шаклланади.

Ишонч бор жойда эса, барака ва фаровонлик қарор топади.

Фарҳод Ғаниев,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси

Олий судда 2025 йилда одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолият юзасидан матбуот анжумани ўтказилди.

Тадбирда фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини суд орқали ҳимоялаш борасида қилинаётган ишлар, соҳадаги ислоҳотлар ҳақида маълумот берилди.

Таъкидланганидек, мамлакатимизда «Инсон қадри» ғояси асосида ўтказилган муҳим сиёсий-ҳуқуқий жараёнларда янги таҳрирдаги Конституция қабул қилиниб, унда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда қонуний манфаатлари ҳимоясининг кафолатлари янада кучайтирилди.

Фуқаролар ва тадбиркорларга одил судловдан фойдаланиш имкониятлари янада кенгайтирилгани алоҳида қайд этилди.

Хусусан, аҳолининг судга мурожаат қилишига оид масалалар тўлиқ рақамлаштирилди. Ариза йўллаш, ишда иштирок этиш, суд ҳужжатларини олиш ва ишларни кўрилиши ҳақида маълумот олиш каби суд томонидан кўрсатиладиган хизматлар Олий суднинг интерактив хизматлар портали орқали электрон шаклда амалга оширилиши йўлга қўйилди.

Натижада, судлар фаолиятининг очиқлиги таъминланиши билан бирга аҳолининг ўз ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш бўйича ҳуқуқий онги ва маданиятини ошишига эришилмоқда.

Инсон ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш тизимини янада яхшилаш, одил судлов соҳасидаги кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш, суд соҳасини рақамлаштириш ишларини жадаллаштириш, судларда фуқароларга қулай шарт-шароитлар яратиш борасида бир қатор муҳим қарор ва фармонлар имзоланди.

Жиноят иш юритувида инсонпарварлик тамойиллари асосида «Хабеас корпус» институтини янада кенг татбиқ этиш мақсадида 2025 йил 1 январдан тергов судьялари институти миллий амалиётга жорий этилди.

Бугунги кунда, 205 та жиноят ишлари бўйича туман ва шаҳар судларида 263 нафар тергов судьялари фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиб, одил судловни амалга оширмоқда.

Давлат органлари билан муносабатларда фуқаролар ва тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш ва маъмурий суд ишларини юритишни халқаро стандартлардан келиб чиқиб такомиллаштириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги қонунчиликни такомиллаштириш Концепцияси тасдиқланди.

Суд соҳасини рақамлаштириш, суд тизимининг моддий таъминотини яхшилаш, судьялар корпусини малакали кадрлар билан таъминлашга қаратилган Ўзбекистон Республикаси Президентининг тегишли Фармонлари қабул қилинди.

«Рақамли суд» концепцияси асосида «Ақлли суд» заллари ташкил этиш, судлар фаолиятига энг илғор сунъий интеллект технологиялари жорий этиш, судларга замонавий бинолар қуриш, шунингдек, одил судлов соҳаси учун кадрлар тайёрлашнинг замонавий, ихчам ва оптимал тизими йўлга қўйиш белгиланди.

Олий суд томонидан ишларни кўриш жараёнида суд амалиётида аниқланаётган муаммолар доимий равишда ўрганилиб, «суд кўзи билан» таҳлил этиб бориш йўлга қўйилди.

Ўтказилаётган таҳлиллар асосида аниқланган камчиликлар ва қонунчиликдаги зиддиятларни бартараф этиш, шунингдек одил судлов самарадорлигини ошириш ва суд ҳокимияти мустақиллигини таъминлаш бўйича қонунчилик ташаббуси ҳуқуқидан фойдаланган ҳолда норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари ишлаб чиқилмоқда.

Олий суд Пленуми томонидан суд амалиётида қонунчиликни қўллашнинг долзарб масалалари юзасидан тушунтиришлар берилиб, давлат органлари ва ташкилотлар учун ягона суд амалиётини яратишга доимий эътибор қаратиб келинмоқда. Олий суд Пленуми томонидан 28 та қарор қабул қилиниб, уларнинг 20 тасида бевосита қонунчиликни қўллаш масалалари бўйича ҳуқуқий тушунтиришлар берилган. Ушбу тушунтиришларнинг мазмун-моҳиятида жамиятдаги энг долзарб масалалар бўйича ягона суд амалиётини ўрнатиш мақсад қилинган.

Олий суд Раёсати томонидан 2025 йилда 21 та масала кўрилиб, улар юзасидан тегишли қарорлар қабул қилинган.

Фуқароларга янада кўпроқ қулайликлар яратиш мақсадида судлар фаолиятини рақамлаштириш бўйича тизимли чоралар кўрилмоқда.

Матбуот анжуманида журналист ва блогерлар ўзларини қизиқтирган саволларга жавоблар олди.

 

Риштон туманининг “Жалойир” маҳалласида яшовчи, вояга етмаган Жавоҳир Аъламов (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2025 йил 2 октябрь куни кечки овқатдан сўнг ўз хонасига кириб, қўл телефони хотирасидаги видеоларни кўриб ётади. Сўнг соат чамаси, 22.30 ларда телефонини қувват олдириш учун қўйиб, ухлайди. Аммо…

Туманнинг Хуррамобод қишлоғида яшовчи Руфатжон Бобораҳимов 2021 йилда таниши Авазбек Мансуржонов билан бирга ўғирлик ва ўғирликка суиқасд қилиш жиноятларини содир этган. Оқибатда уларга жиноят ишлари бўйича Риштон туман судининг 2021 йил 5 ноябрдаги ҳукмига мувофиқ, Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисми “а” банди ва 25,169-моддаси 3-қисми “а” банди билан айбдор деб топилиб, ушбу кодекснинг 57, 59, 62, 84-1-моддалари тартибида тегишли муддатга озодликни чеклаш жазоси тайинланган. Р. Бобораҳимов жиноят ишлари бўйича Риштон тумани судининг 2023 йил 18 августдаги ажрими билан Жиноят кодексининг 73-моддасига асосан, А. Мансуржонов эса, жиноят ишлари бўйича Олтиариқ тумани судининг 2022 йил 29 августдаги ажримига мувофиқ айни кодекснинг 89-моддаси тартибида муддатидан илгари шартли равишда жазодан озод қилинган.

Аслида, бу бағрикенглик ҳар икки судланувчига қилмишидан тўғри хулоса чиқариш, ҳаётда тўғри йўлни топиши учун берилган имконият эди. Бироқ ҳамтовоқлар буни хаёлларига ҳам келтиришмади, аксинча, янада оғирроқ жиноятга қўл уришди.

Гап шундаки, А. Мансуржонов қонуний жазодан муддатидан илгари озод бўлгач, хорижга ишлагани кетади ва 2025 йил 1 октябрь куни Ўзбекистонга қайтиб келади. Келади-ю, эски ҳамтовоғи Р. Бобораҳимовга қўнғироқ қилади. Икковлон “маслаҳат”лашгач, эртаси куни шом маҳали А. Мансуржонов ўзи туғилиб ўсган Риштон туманига боришади.

Буёғини сўрасангиз, у хорижга ишлагани кетмасидан олдин тумандаги “Жалойир” маҳалласида Наима Йўлчиеванинг хонадонида устачилик ишларини бажарганди. Ўшанда бу аёлнинг анчагина бадавлат эканини кўз остига олиб қўйганди. Бинобарин, Р. Бобораҳимовга ҳамтовоғи Н. Йўлчиеванинг хонадонига ўғирликка тушишни таклиф қилади. Бу таклиф жиноий шеригига ҳам маъқул келади.

Шундан сўнг ҳамтовоқлар тунги соат 23.30 ларда Р. Бобораҳимовнинг “Москвич” русумли автомашинасида Наима Йўлчиеванинг уйи яқинига келишади. Кейин маҳалла ичидаги йўллар орқали хонадоннинг томорқасига ўтишади. Чунки бу жой девор билан ўралмаганлиги учун ҳовлига киришга қулай эди. Улар ҳовлига, сўнг эса, рўпарадаги хонага бостириб киришади. Бу хонада Н. Йўлчиеванинг вояга етмаган ўғли Жавоҳир Аъламов ухлаб ётганди. Қарашсаки, стол устида “Iphone 15 Pro Max” русумли уяли алоқа воситаси турибди. А. Мансуржонов дарров телефонни олиб, ҳамтовоғига беради. Лекин шу маҳал Жавоҳир уйғониб қолиб, унинг қўлига ёпишади. Кейин бақириб, онасини ёрдамга чақиради.

Буни кутмаган А. Мансуржонов ва Р. Бобораҳимов Ж. Аъламовнинг юзи ва танасининг турли соҳаларига уриб-тепкилайди. Сўнг хонадан ўқдек отилиб чиққанча томорқа томонга қочишади. Уларни ҳовлида кўрган Наима Йўлчиева қўрққанидан хонасидаги парда ортига яширинади. Аммо қўрқувга тушганидан оёқ-қўли қалтираса ҳам, бир амаллаб, Тошкент шаҳрида яшовчи қизи Манзура Аъламовага қўнғироқ қилади. Манзура эса, дарҳол ички ишлар идорасига хабар беради.

Албатта, ушбу хабарга асосан ички ишлар бошқармаси тезкор ходимлари зудлик билан воқеа жойига етиб боради. Сўнг уларнинг ёрдами билан Н. Йўлчиева жароҳатланган ўғлини тез ёрдам автомашинасида шифохонага жўнатади.

Буни қарангки, эртаси куни А. Мансуржонов ўғирланган қўл телефонини Фарғона шаҳри марказида мобил қурилмалар савдоси билан шуғулланувчи дўкон соҳибига 1,5 миллион сўмга сотиб юборади. Бироқ қонун ҳимоячилари махсус техникалар ёрдамида уяли телефон айнан қаерда эканлигини топишади. Шу орқали жиноят тез орада очилади.

Оқибатда А. Мансуржонов ва Р. Бобораҳимовга нисбатан жиноят иши қўзғатилади.

Яқинда ушбу жиноят иши жиноят ишлари бўйича Риштон туман судида кўриб чиқилиб, иккала судланувчи Жиноят кодексининг 164-моддаси 3-қисмининг тегишли бандлари билан айбдор деб топилди. Суд уларнинг ҳар бирига 10 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, сўнгги йилларда аксарият оғир ва ўта оғир жиноятлар муқаддам судланган шахслар томонидан содир этилмоқда. Бу, ўз навбатида, жазодан озод этилган шахсларга пробация чора-тадбирлари кўрсатиш, уларни иш билан таъминлаш борасидаги ишларни янада такомиллаштириш зарурати мавжудлигини кўрсатади.

Мазкур воқеа енгил йўл билан бойлик орттиришга уриниш қандай аянчли оқибатларга олиб келишини яна бир бор кўрсатди. Қонунга зид ҳаракат нафақат жиноят содир этган шахслар тақдирига, балки жабрланувчилар ҳаётига ҳам жиддий таъсир кўрсатади. Шу боис ҳар бир фуқаро, айниқса, аввал хатога йўл қўйганлар, берилган имкониятни қадрлаб, тўғри йўлни танлаши зарур. Акс ҳолда, жиноят йўли охири муқаррар равишда жазо билан якунланади.

Одилжон ИСМОИЛОВ,

жиноят ишлари бўйича

Риштон тумани суди раиси