БИТИМ ҚАЧОН ҲАҚИҚИЙ ЭМАС ДЕБ ТОПИЛАДИ?
Битимлар – жисмоний ва юридик шахсларнинг онгли, аниқ мақсадга қаратилган, эрк-иродаси асосидаги хатти-ҳаракатлари бўлиб, уларни амалга ошириш орқали муайян ҳуқуқий оқибатлар вужудга келади.
Масалан, қарзга пул бериш қарзга пул берган шахсда, яъни қарз берувчида қарзни қайтариб олиш ҳуқуқи, қарзни олган шахсда – қарздорда эса, қарзга олган пулини ёки ашёларни қайтариш мажбуриятини вужудга келтиради.
Қонун доирасида амалга оширилган битим натижасида юзага келган ҳуқуқ ва мажбуриятлар ҳуқуқий жиҳатдан ҳар томонлама таъминланади. Бунда фуқаролик ҳуқуқлари қонунчиликда белгиланган усуллар орқали ҳимоя этилади.
Албатта, битимлар ҳар доим ҳам қонунчилик талабларига, тарафларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига мувофиқ келавермаслиги мумкин.
Бундай пайтда низоли битимлар ва уларни ҳақиқий эмас, деб топиш масалалари кун тартибига чиқади.
Битимларни ҳақиқий эмас, деб топиш Фуқаролик кодекси, “Хўжалик юритувчи субъектларнинг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида”, “Гаров тўғрисида”, “Ипотека тўғрисида”ги қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга солинади.
Ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмаган битимдан фарқли равишда, низоли битим битим тузилган пайтидан бошлаб эмас, балки низоли битим суд қарори бўйича уни тузиш ёки суд қарорини чиқариш пайтидан бошлаб ҳақиқий эмас, деб топилади. Битим қуйидаги ҳолатларда, яъни:
– ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаган шахс томонидан;
– муомала лаёқати чекланган фуқаро томонидан;
– ўз ҳаракатларининг аҳамиятини тушуна олмайдиган ёки уларни бошқара олмайдиган фуқаро томонидан;
– янглишиш таъсирида;
– алдаш, зўрлик, қўрқитиш, бир тараф вакилининг иккинчи тараф билан ёмон ниятда келишиши ёки оғир ҳолатлар юз бериши таъсирида;
– юридик шахс ҳуқуқий лаёқатидан ташқарига чиққан ҳолда;
– тузиш ваколатларини чеклаш оқибатида тузилганда, суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилади.
Битимни ҳақиқий эмас, деб топиш учун икки элемент бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлиши талаб этилади. Бунда, биринчидан, асоснинг мавжудлиги, иккинчидан, талабнинг унга ҳуқуқи бор шахс томонидан илгари сурилганлиги тақозо этилади.
Низоли бўлган битимни ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисидаги талаб фақат Фуқаролик кодексида кўрсатилган шахслар томонидан тақдим этилиши мумкин. Агар суд муҳокамаси давомида даъвогарда низоли бўлган битимни ҳақиқий эмас, деб топиш тўғрисида даъво тақдим этиш ҳуқуқи мавжуд эмаслиги аниқланса, даъвони қаноатлантириш рад этилади.
Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, масъулияти чекланган жамият фермер хўжалигига шартнома асосида вақтинчалик фоизсиз молиявий ёрдам сифатида пул маблағи ўтказиб берган. Кейинчалик масъулияти чекланган жамиятнинг молия-хўжалик фаолиятини текшириш натижаларига кўра, солиқ қарздорлиги мавжудлиги аниқланган ва у тўлов қобилиятига эга бўлмаганлиги учун банкрот деб эълон қилинган.
Аниқланишича, масъулияти чекланган жамият солиқ ва бошқа мажбурий тўловлардан қарзи борлигини била туриб, қонун ҳужжатларига зид равишда фермер хўжалигига фоизсиз моддий ёрдам сифатида пул маблағи ўтказган. Бу қонун талабига зид ҳолат саналади.
Шу боис тугатиш бошқарувчисининг талабига кўра, иқтисодий суд томонидан масъулияти чекланган жамият ва фермер хўжалиги ўртасида тузилган битим ҳақиқий эмас, деб топилди.
Ваҳоланки, агар юридик шахс ўзида банкротлик аломатлари мавжудлигини била туриб, бошқа юридик шахсга қайтармаслик шарти билан молиявий ёрдам кўрсатса ва бу ҳақда у билан битим тузса, бундай битим манфаатдор тарафнинг аризасига асосан суд томонидан ҳақиқий эмас, деб топилади.
Шу ўринда иккинчи мисолга эътибор қаратсак, кўчмас мулк олди-сотди шартномасига асосан хусусий корхона масъулияти чекланган жамиятнинг банкдаги ҳисоб рақамига тегишли миқдордаги пул маблағини ўтказиб берган. Бироқ кўчмас мулкка таъқиқ солинганлиги ва суднинг ҳукми билан зарарни қоплашга қаратилганлиги учун олди-сотди шартномаси давлат рўйхатидан ўтказилмаган ва кўчмас мулк хусусий корхонага номига расмийлаштириб берилмаган.
Ўз навбатида, бундай ҳолат хусусий корхонанинг кўчмас мулк олди-сотди шартномасини ҳақиқий эмас, деб топиш ва унинг ҳақиқий эмаслик оқибатларини қўллаш ҳақидаги талаб билан иқтисодий судига мурожаат этишга сабаб бўлган.
Фуқаролик кодексининг 366-моддаси иккинчи қисмига кўра, нотариал тасдиқланиши ёки давлат рўйхатидан ўтказилиши шарт бўлган шартнома нотариал тасдиқланган ёки рўйхатдан ўтказилган пайтдан эътиборан, нотариал тасдиқланиши ва рўйхатдан ўтказилиши зарур бўлганда эса, шартнома рўйхатдан ўтказилган пайтдан эътиборан шартнома тузилган ҳисобланади.
Фуқаролик кодексининг 111-моддаси биринчи қисмига кўра, ер участкалари ва бошқа кўчмас мол-мулк билан боғлиқ битимлар, хусусан, бошқа шахсга бериш, ипотека, узоқ муддатли ижара, меросни қабул қилиб олиш ва бошқалар давлат рўйхатидан ўтказилиши шартлиги белгиланган.
Шунингдек, Фуқаролик кодексининг 112-моддаси биринчи қисмига кўра, битимнинг нотариал шаклига ёки уни давлат рўйхатидан ўтказиш талабига риоя қилмаслик битимнинг ҳақиқий эмаслигини келтириб чиқаради. Бундай битим ўз-ўзидан ҳақиқий бўлмайди.
Шунга кўра, кўчмас мулк олди-сотди шартномаси хусусий корхона талабига асосан суд томонидан ҳақиқий эмас, деб топилди, тўланган пул маблағларини қайтариш ҳақида қарор қабул қилинди.
Буларни баён этишдан мақсад шуки, қонун талабларига асосан тузилган битим тарафларга бирдек манфаат келтиради, ортиқча оворагарчилик ва асаббузарликка сабаб бўлмайди. Буни доимо ёдда тутиш лозим.
Хуршиджон Умаров,
Наманган туманлараро
иқтисодий суди судьяси
