Эзгулик инсонни ҳамиша юксакликка етаклайди, умрини безайди, обрў-эътиборини оширади. Бунинг акси бўлган манфаатпарастлик ёхуд сансоларлик иллатлари эса, кишини охир-оқибат юзшувут қилади.

Мисол тариқасида айтсак, 1988 йили Гулчеҳра Султонмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилган) билан оила қуриб, 2000 йилга келиб, бу муқаддас гўшани ўзининг қилмиши билан барбод этган Азамат Матрасулов (эндиликда марҳум) ҳам айнан шундай йўлдан борди. Аввало, у суднинг собиқ эр-хотин ўртасида Урганч туманидаги Бекобод қишлоғида 1 минг 200 квадрат метр майдонда биргаликда тикланган уй-жойни томонларга тенг тақсимлаш ва унинг чегараларини аниқлашга оид 2000 йил 24 октябрдаги ҳал қилув қарори ижросини таъминлашга кескин тўсқинлик қилди. Ҳатто жанжал кўтариб, собиқ хотини ва қайнотасига тан жароҳати ҳам етказди. Оқибатда биргаликда тикланган бино ва ер участкаси суд қарорида белгиланган ўлчамда тақсимланмасдан қолиб кетди. Ўзаро уруш ва жанжаллардан  зада бўлган Г. Султонмуродова эса, бу даргоҳга қайта қадам босмади. Бу ҳолат то 2018 йил – А. Матрасулов ушбу уйни ноқонуний тарзда ўз номига қайта ўтказиб олгунига қадар давом этди. Ўзга бир фуқаронинг ҳуқуқларини бузишдан иборат ана шу ножўя иш туман ҳокимининг 2018 йил 30 апрелдаги 1320-сонли қарорига биноан амалга оширилди. Ҳокимлик ҳужжатига биноан, А. Матрасуловнинг низоли ҳудудга нисбатан эгалик ҳуқуқи эътироф этилди. Аммо нопок луқма унга буюрмади. У 2019 йилнинг 21 апрелида вафот этди. Буни қарангки, А. Матрасуловнинг вафотидан сўнг ҳам адолат қарор топмади.

Бу жараёнда узоқ вақтдан буён ўз мулкидан маҳрум бўлиб қолаётган Г. Султонмуродова ҳам қараб турмади. У собиқ турмуш ўртоғи томонидан ноқонуний тарзда эгаллаб олинган уй-жойнинг бир қисми ўзига тегишли эканини қайд этиб, судга мурожаат қилди. Шунингдек, суддан туман ҳокимининг низоли мол-мулкка нисбатан А. Матрасуловнинг эгалик ҳуқуқини эътироф этишга қаратилган 2018 йил 30 апрелдаги 1320-сонли қарорини бекор қилишни сўради.

Олий суд Маъмурий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 3 майдаги қарорига биноан, туман ҳокимининг ушбу қарори ҳақиқий эмас, деб топилди.

Юқорида қайд этилганидек, марҳум А. Матрасуловнинг хотини Ш. Бобониёзова ҳам қараб турмади, у 2021 йил 1 июлда хусусий амалиёт билан шуғулланувчи нотариус Б. Матмуродовнинг кўмагида марҳум эрига қарашли 1 минг 200 квадрат метр саҳнли уй жойга ўзи ва икки нафар фарзанди меросхўр эканлигини тасдиқловчи 202101374003633-рақамли гувоҳномани қўлга киритди. Бу ноқонуний иш мазкур уй-жойнинг бир қисмига нисбатан А. Матрасуловнинг аввалги хотини Г. Султонмуродованинг қонуний ҳуқуқи суд тарафидан қайта тикланганидан сўнг амалга оширилди. Фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро суди пирорвардида Г. Султонмуродованинг аризасига мувофиқ, ушбу ноқонуний ҳолатни ҳам бартараф этди. Яъни суднинг 2023 йил 17 июлдаги ҳал қилув қарорига асосан, хусусий амалиёт нотариуси томонидан расмийлаштирилиб, Ш. Бобониёзовага тақдим қилинган мерос ҳақидаги гувоҳномани ҳақиқий эмас деб топди. Ўз навбатида, Давлат кадастрлари агентлиги Хоразм вилояти бошқармаси 2023 йил 24 октябрда суд қарори ижросини таъминлаш мақсадида, шу гувоҳномага мувофиқ расмийлаштирилган кадастр ҳужжатларини бекор қилди.

Аммо кўп йиллар мобайнида юзага келган муаммо бу саъй-ҳаракатлар билан ҳам барҳам топмади. Жавобгар Ш. Бобониёзова Г. Султонмуродованинг мерос мулкка эгалик юзасидан қабул қилинган ва ҳамон ўз кучида қолаётган суд қарорини тан олишни истамади. Аксинча, уни бажаришга қатъиян қаршилик кўрсатди. Суднинг қарорини ижро қилиш, Г. Султонмуродовага қарашли мерос мулкни бўлиб бериш ва ер участкасининг чегараси ҳамда ўлчамларини аниқлаш учун борган Кадастр агентлигининг туман филиали мутахассисларини уйга киритмади. Начора, иш яна судга кўчди. Фуқаролик ишлари бўйича Урганч туманлараро судининг 2024 йил 9 июлдаги ҳал қилув қарорида ифодасини топган ҳолатлар қонун ва ҳақиқат Г. Султонмуродова тарафида эканлигини яна бир марта исботлади. 

Кези келганда шуни айтиш керакки, Конституциямизнинг 66-моддасига мувофиқ, мулкдор ўзига тегишли бўлган мол-мулкка ўз хоҳишича эгалик қилади, ундан фойдаланади ва уни тасарруф этади.

Фуқаролик кодексининг 164-моддасида эса, мулк ҳуқуқи шахснинг ўзига қарашли мол-мулкка ўз хоҳиши билан ва ўз манфаатларини кўзлаган ҳолда эгалик қилиши, фойдаланиши ва тасарруф этиши кафолатланиши, бу ҳуқуқ ким томонидан бўлмасин, ҳар қандай тарзда бузишни бартараф этиш  борасидаги қонуний чоралар кўриши қайд этилган. Шунингдек, мулк ҳуқуқи муддатсиздир.

Ушбу низо Хоразм вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича аппеляция инстанциясида кўриб чиқилгач, ҳақиқат тўлиқ ойдинлашди.

Г. Султонмуродова ва Ш. Бобониёзова ўртасида юзага келган низо бартараф қилинди. Суд Ш. Бобониёзованинг зиммасига низоли ер участкаси ва унда жойлашган бинони ўлчаш, унинг чегараларин аниқлаш, шу юзасидан тегишли кадастр ҳужжатларини тайёрлашга қаршилик қилмаслик мажбуриятини  юклади. Фуқаро Г. Султонмуродова эса, ўз ерининг ҳақиқий эгасига айланди.

Суд иши якунлари ўйланмасдан ташланган қадам обрў-эътибор заволи эканлигини яққол тасдиқлайди. Бинобарин, эътиборингизга ҳавола этилгани каби ҳолатлардан хулоса чиқармоқ, сабоқ олмоқ даркор.

Зафарбек Исаков,

Хоразм вилоят судининг

фуқаролик ишлари бўйича судьяси,

Абдулла СОБИРОВ,

журналист

Бугунги кунда турмуш тарзимизни узоғимизни яқин, оғиримизни енгил қиладиган қулай восита автомашиналарсиз тасаввур этиб бўлмайди. Бу яхши, албатта, аммо автомашиналардан фойдаланишда амалдаги тартиб-қоидаларга қатъий амал қилиш, ҳушёрлик ва эҳтиёткорликни йўқотмаслик жамиятимизда хавфсиз ҳаёт тарзини таъминлашнинг асосий шартидир.

Албатта, бу ҳақда бежизга фикр юритаётганимиз йўқ. Чунки ҳаётда баъзи кимсалар автомашинани бошқаришда ҳушёрликни унутиб қўйиши оқибатида турли хил нохуш ҳодисалар содир бўлмоқда.

Мисол учун Қўшкўпир туманида айнан амалдаги Йўл ҳаракати қоидалари талабига амал қилмаслик оқибатида рўй берган мудҳиш воқеа ҳам бу фикрни тасдиқлайди.

Айтиш керакки, бу нохўш ҳодиса транспорт воситаларининг ҳаракати учун ноқулай ҳисобланган тиғиз йўлда эмас, балки қатнов имкони анча яхши бўлган катта кўчада содир бўлди. Отасига тегишли, давлат рақами “90 K 086 JA” бўлган “Nexia-2” автомашинани бошқарган Хуршид Дўстматов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ярим тунда туман марказидаги Беруний кўчаси бўйлаб ҳаракатланар экан, эҳтиёткорлик ва ҳушёрликни буткул унутди, Йўл ҳаракати қоидаларини қўпол тарзда бузди. Хавф эса, нақ оёқнинг остидан чиқди: айни шу маҳал катта кўчани кесиб ўтаётган икки нафар пиёда фалокат домига тушди.

… Туман марказида яшовчи У. Йўлдошев ва Т. Тожиев ўша куни кечқурун тўйхонадаги базмдан яхши кайфиятда қайтишаётганди.

Улар базмдан сўнг аввалига янги йил муносабати билан безатилган кўркам маданият ва истироҳат боғини сайр қилишди. Сўнгра уйларига йўл олишди. Уйларига эса, айнан юқорида қайд этилган Беруний кўчаси орқали бориларди. Қўшнилар кўчадан ўтаётганда эҳтиёткорликни бир зумгина унутишди, негадир жуда секин қадам олишди. Иттифоқо, айни шу дамда Х. Дўстматов бошқариб келаётган автоулов ҳам шу йўлда: улар орасидаги масофа шиддат билан тобора қисқармоқда — ҳайдовчи ва пиёдаларнинг йўли ҳадемай бир жойда кесишади. Бундай қалтис вазиятда биров бошқасига албатта, йўл бериши шарт. Бу борада транспорт воситалари бошқарувчилари зиммасига алоҳида масъулият ва мажбурият юклатилган. Хусусан, амалдаги Йўл ҳаракати қоидаларининг 110-бандига кўра, агар тартибга солинмаган пиёдалар ўтиш жойи олдида транспорт воситаси ҳаракатини секинлаштирса ёки тўхтаса, қўшни бўлакларда ҳаракатланаётган бошқа ҳайдовчилар бу транспорт воситаси олдида пиёда(лар) йўқлигига ишонч ҳосил қилганларидан сўнггина ҳаракатланишни давом эттиришлари мумкин.

Афсуски, юқорида баён этилган воқеада бунинг акси рўй берди. Х. Дўстматов амалдаги қоидаларни писанд қилмади, пиёдаларга йўл бериш, шу аснода ўзи ва ўзгаларнинг ҳаёти, соғлиғи, хавфсизлигини таъминлаш борасидаги бурч ва мажбуриятларини унутиб қўйди. Рўпарасида катта хавф пайдо бўлса-да, уни бартараф этиш чораларини кўрмади, яъни ҳаракат тезлигини зарур даражада пасайтирмади, пиёдаларга йўл бермади. Оқибатда фалокатли воқеа содир бўлди: у бошқарувидаги автомашинаси билан катта кўчани кесиб ўтаётган Ў. Йўлчиев ва Т. Тожиевни зарб билан уриб юборди…

Автоҳалокат содир бўлгач, Х. Дўстматовнинг кўзлари очилди, у гарчи кеч эса-да, автомашинасини тўхтатиб ёрдамга ошиқди. Ҳар икки жабрланувчини зудлик билан шифохонага олиб борди. Бироқ шифохона остонасидан негадир ортига қайтди, ҳаёти учун хавфли даражада оғир тан жароҳати олган Т. Тожиевни ўз уйига элтиб қўйди. Енгилроқ жароҳат олган Ў. Йўлчиев эса, тиббий ёрдамга муҳтож эмаслигини айтиб, уйига қайтди.

Х. Дўстматов эса, яна “отини қамчилади”. Жабрланувчиларни уйига олиб боргач, фалокат натижасида шикастланган автомашинасини тузатиш учун Урганч шаҳри томон йўл олди. Ички ишлар ходимлари уни тун ярмига оққанида йўқлашди: зудлик билан воқеа жойига етиб келиш зарурлигини айтишди. Х. Дўстматов уларнинг талабини рад этмади, тезда автоҳалокат содир бўлган жойга етиб келди.

Маълум бўлишича, у Урганчга жўнаб кетгач, жабрланувчи Т. Тожиевнинг соғлиғи жиддий тарзда ёмонлашган: бир пасда ҳушини йўқотган.

Уйидагилар уни зудлик билан яна касалхонага олиб боришган, бироқ шифокорларнинг тезкорлик билан кўрсатган ёрдами ҳам фойда бермаган: жабрланувчи ҳаётдан кўз юмган…

Бу нохуш хабарни эшитиб, Х. Дўстматовнинг ҳуши бошидан учди. У ўзининг қилмишининг аянчли оқибатини ҳис этгач, жабрланувчининг оиласидан кечирим сўради. Пировардида марҳумнинг маъракаси билан боғлиқ сарф-харажатлардан ўзини четга олмади. Буларнинг бари унинг ўз қилмишига иқрорлиги, пушаймонлигидан далолат, албатта.

Тергов ва судда Х. Дўсматовнинг айтишича, воқеа жойида унинг автомашинаси билан ёнма-ён ҳаракатланаётган юк автомобили пиёдаларни кўриш-кузатиш ва зарур чораларни ишга солишга жиддий халақит берган. Бунинг оқибатида у йўлни кесиб ўтаётган пиёдаларни кўрмай қолган.

Маълумки, йўл ҳаракатига оид қоидалар ҳар бир ҳайдовчидан масъулият, ҳушёрлик ва сезгирликни талаб этади. Афсуски, Х. Дўстматов транспорт ҳаракатининг ана шу муҳим жиҳатини назарига илмади. Кўзи эса, машъум воқеа рўй берганидан сўнг очилди.

Х. Дўстматов тергов ва суд жараёнида ҳам ўз қилмишига иқрорлик билдирди ва енгилроқ жазо тайинлашни сўради. Аммо жабрланувчи тараф, яъни марҳум Т. Тожиевнинг оила аъзолари Х. Дўстматовнинг қилмишини кечиришмади. Суддан жиноятига яраша жазо тайинлашни сўрашди.

Суд масаланинг барча жиҳатларини синчиклаб ўрганди. Судланувчининг айбига иқрорлиги ва қилмишидан пушаймонлигини, оилавий аҳволини, муқаддам судланмаганини, шу билан бирга, жабрланувчининг қонуний вакили эътирозини инобатга олди. Судланувчи Жиноят кодексининг 266-моддаси 2-қисмида ифодасини топган ҳолатлар бўйича 2 йил муддатга автоуловларни бошқариш ҳуқуқидан ҳамда 4 йил-у 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Жабрланувчининг вакилига жиноят натижасида етказилган моддий ва маънавий зарарлар юзасидан тегишли суд маҳкамасига мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди.

Хулоса ўрнида айтганда, юқорида баён этилган воқеадан ҳам кўринадики, ҳайдовчиларнинг ҳушёрлик ва сезгирликни унутиши, бундан аянчлиси, амалдаги Йўл ҳаракати қоидаларига беписандлик билан қараши охир-оқибат кўнгилсизлик билан якун топади.

Шундай экан, йўлларда хоҳ ҳайдовчи, хоҳ йўловчи сифатида ҳаракатланганда, амалдаги қоидаларга қатъий риоя этишимиз — ҳар қандай нохуш воқеаларнинг олдини олишнинг асосий шарти эканини унутмайлик.

Фурқат Исмоилов,

жиноят ишлари бўйича

Қўшкўпир туман суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бу дунёда аёл учун энг катта саодат бу – оналик бахтидир. Аммо ҳаётда баъзан шундай аёллар ҳам учрайдики, ўзининг ўткинчи ҳою­ҳавасини деб жигарбандидан воз кечишгача бориб етади.

Шовотлик Юлдуз Тўрамуротова (исм-шарифлар ўзгартирилган) дугоналари сингари тўй-томоша қилиб эмас, балки йигирма беш ёшида Улуғбек Козимов билан шаръий никоҳ асосида турмуш қуради. Орадан тўрт йил ўтгач, тўнғич қизи Дилдора, 2019 йилда эса, кичиги Лола дунёга келади. Аммо кичик гўдаги ҳали икки ойга тўлиб-тўлмай эр-хотин ўзаро келишмовчилик туфайли жанжаллашиб, ажрашиб кетишади. У. Козимов катта қизи Дилдорани ўзи билан олиб қолади. Ю. Тўрамуротова эса, қўлида гўдаги билан уйдан чиқиб кетади.

Шундан сўнг аёл қаёққа боришини билмай тумандаги хиёбонда бемақсад юради. Баъзан одамлар раҳми келиб, хонадонидан унга гўдаги билан бирга бошпана беради. Бу орада у ўша ҳудудда яшовчи, муқаддам оиласидан ажрашган Хурсанд Қурбонов билан танишиб қолади. Натижада улар бирга яшай бошлашади.

Бироқ аёлнинг бу турмуши ҳам узоққа чўзилмайди. Чунки уч-тўрт ой бирга яшашгач, Х. Қурбонов хорижга ишлаш учун кетади ва Ю. Тўрамуротова эса, қўлида боласи билан яна бошпанасиз қолади. У ҳатто ота уйига ҳам қайтиб боролмайди. Нега дейсизми?

Гап шундаки, Ю. Тўрамуротова У. Козимов билан ажрашгач, ота уйидан қўним топганди. Аммо “чиққан қиз чиғириқдан ташқари”да деганларидек, кўп ўтмай у отаси билан келишмай қолади. Шунинг учун бу гал у туғилиб ўсган хонадонига қайтиб боришга юраги бетламайди. Аммо унинг аҳволи оғир эди, энг ёмони, у қизи Лолани ўзига “ортиқча юк” деб билади.

Аниқроғи, ўз жигарбандини сотиш пайига тушади. Буни қарангки, тез орада харидор ҳам топилади, у бефарзанд яшаётган Жасур Матёқубовга болани 200 миллион сўмга сотиб юбормоқчи бўлади. Икки ўртада савдо “пишгач”, кутилмаганда, харидор фикридан қайтади. Аниқроғи, бу жиноий қилмиш эканини билиб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилади. Жорий йилнинг 27 май куни Ж. Матёқубовнинг мурожаати юзасидан тезкор тадбир ўтказилди. Натижада Ю. Тўрамуратова қизчасини сотиш эвазига ундан 2 900 АҚШ доллари ва 6 миллион сўм нақд пулни олган вақтда ушланди.

Албатта, ушбу ҳолат бўйича жиноят иши қўзғатилди. Суд жигарбандини сотмоқчи бўлган онани Жиноят кодексининг 135-моддаси 3-қисми “а” банди билан айбдор деб топиб, кодекснинг 57-моддаси тартибида тегишли муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Ушбу аянчли воқеани баён этишдан мақсад шуки, бу ҳаётда аёл учун энг юксак саодат — оналик бахтига эришишдир. Аммо Ю. Тўрамуратова ана шундай саодатнинг қадрига етмади. Бу ҳақда фикр юритганда, Ю. Тўрамуротованинг бундай тубан қилмишга қўл уришида, аввало, қонуний никоҳдан ўтиб, оила қурмагани сабаб бўлганини таъкидлаш жоиз.

Оқибатда икки сафар ҳам омонат оила тез орада бузилган. Агар Ю. Тўрамуротова қонуний никоҳдан ўтиб оила қурганда, унинг барча ҳуқуқ ва манфаатлари кафолатли ҳимоя қилинган бўларди.

Демак, ҳар бир йигит-қиз, аввало, қонуний никоҳдан ўтиб, оила қурса, нафақат эр-хотиннинг, балки дунёга келадиган фарзандларининг ҳам ҳуқуқ ва манфаатларини таъминлаган бўлади.

Баҳромжон БЕРДИЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди судьяси

Йўлларда хoҳ пиёда, хoҳ ҳайдовчи сифатида ҳаракатланаётганда амалдаги қоидаларга қатъий риоя этишимиз, масъулият ва ҳушёрликни унутмаслигимиз ҳaр биримизнинг ҳaётимиз хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади. Серқатнов йўл эса, тасодифлардан холи эмас. Афсуски, кўпинча ҳайдовчининг эътиборсизлиги ёки йўл ҳаракати қоидаларига қатъий риоя этмаслиги оқибатида кўнгилсиз ҳодисалар учраб туради. Бунга қуйидаги воқеа ҳам мисол бўла олади.

Судланувчи О. Мирзаев (исм-шарифлар ўзгартирилган) 2023 йил 21 октябрь куни соат 1.00 ларда бошқарувидаги “Nexia-1” русумли автомашинани Бахмал тумани ҳудудидан “Ўсмат — Ғаллаорол” йўналиши бўйлаб ҳайдаб бораётиб, кутилмаганда тезликни оширади ва натижада бошқарувни йўқотади. Оқибатда кўз очиб юмгунча ўтган фурсатда мудҳиш йўл-транспорт ҳодисаси содир бўлади. Бунинг натижасида автомашина салонида бўлган йўловчи Қ. Афтондилов оғир тан жароҳати олиб, воқеа жойида вафот этади.

Суд-тиббий экпертизасининг 2023 йил 31 октябрдаги 65-сонли хулосасига кўра, марҳумнинг ўлимига қўш жароҳатлар: бош миянинг ёпиқ жароҳати, бош мия пардалари устига, остига ва мия тўқималарига кўп миқдорда қон қуйилиши, тўқималарнинг эзилиши, кўкрак қафаси ва қорин бўшлиғининг ёпиқ жароҳати, ўнг томондан кўплаб қовурғаларнинг синиши сингари жароҳатлар сабаб бўлгани қайд этилган.

Жиноят ишлари бўйича Бахмал туман судининг ҳукмига кўра судланувчи О. Мирзаев Жиноят кодексининг 266-моддаси 2-қисмида кўрсатилган жиноятни содир қилганликда айбдор деб топилди, унга 3 йил муддатга транспорт воситасини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум қилинган ҳолда 3 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Гувоҳи бўлганингиздек, ҳайдовчининг биргина йўл ҳаракатлари қоидаларига амал қилмагани, ҳушёрлик ва эҳтиёткорликни унутгани бир одамнинг умрига зомин бўлди. Шунинг учун ҳам, жамиятдаги барча қонун-қоидалар яхшиликка қаратилган эзгу мақсадлар эканлигини эсдан чиқармаслик лозим.

Мақсуд Эрназаров,

жиноят ишлари бўйича Бахмал тумани суди раиси

Дунёнинг тараққий этган давлатларининг амалдаги қонунчилиги билан яқиндан танишиш соҳадаги ислоҳотларнинг муваффақиятини таъминлашда муҳим ўрин тутади. Шу маънода, биз, 5 нафар маъмурий суд судьялари Германия Федератив Республикасининг Макленбург ўлкасидаги Висмар Шарқ институтида тажриба алмашиб қайтдик. Мазкур лойиҳа дастури доирасида судьяларда “Германия маъмурий судларида маъмурий актнинг қонунийлигини текшириш алгоритми” мавзуси катта қизиқиш уйғотди.

Маълумки, Ўзбекистон Маъмурий судлари маъмурий актнинг қонунийлигини, у аризачининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини бузиши ёки бузмаслигини текшириши белгиланган. Бироқ назарий жиҳатдан, бунда маъмурий актнинг қонунийлиги айнан қайси мезонлар бўйича текширилиши, ушбу мезонлар бўйича маъмурий актни ҳуқуқий баҳолаш кетма-кетлиги тизими ишлаб чиқилмаган.

Бу борада Германияда маъмурий актнинг қонунийлигини текшириш алгоритми ишлаб чиқилган бўлиб, у бўлажак судьялар учун ўқув дастурлари ва якуний имтиҳонларнинг мажбурий қисми ҳисобланади.

Шунингдек, амалиётда судьялар айнан шу алгоритм асосида маъмурий актнинг қонунийлигига баҳо беради ва суд қарорида ўз хулосаларини алгоритмдаги кетма-кетликда баён этади.

Алгоритм — маъмурий актнинг қонунийлигига баҳо беришда қўлланиладиган мезонлар ва уларнинг тизимли кетма-кетлиги деганидир.

Яъни маъмурий актнинг қонунийлигини текширишда унинг бир мезон бўйича ноқонунийлиги аниқланишининг ўзи уни қонунга хилоф деб эътироф этишга асос бўлиб, бунда кетма-кетликдаги кейинги мезонлар бўйича баҳо бериш зарурати мавжуд бўлмайди. Кейинги текшириш мезонига фақат аввалгисига ижобий баҳо берилгандагина ўтилади.

Мазкур алгоритмнинг туб моҳияти қуйидаги мезонларда намоён бўлади.

Биринчи мезон – маъмурий актнинг қабул қилинишига ҳуқуқий асос мавжудлиги. Ушбу мезон ижро ҳокимиятининг ваколатлари қонун билан чегараланганлигини, яъни қонунийлик ва ҳуқуқийлик тамойилларини ифода этади.

Маъмурий ҳуқуқ концепциясига кўра, фуқаролар учун – “қонун билан тақиқланмаган ҳамма нарсага рухсат этилган” қоидаси амал қилади.

Маъмурий органлар учун эса, бунинг тамомила тескариси – “фақат қонунлар билан йўл қўйилган нарсаларга рухсат берилган ҳисобланади” қоидаси ишлайди.

Мазкур мезонга кўра, низолашилаётган маъмурий актни қабул қилишда бунга йўл қўядиган моддий ҳуқуқ нормаси мавжуд ёки мавжуд эмаслиги текширилади.

Иккинчи мезон – маъмурий актнинг расмий ва шаклий жиҳатдан қонунийлиги. Бунда:

– биринчидан, маъмурий актнинг шаклан тўғрилиги (масалан, туман ҳокими ер ажратиш ҳақидаги ноқонуний қарори Е-қарор электрон базасида кўринмаслиги мақсадида уни қарор шаклида эмас, балки фармойиш шаклида чиқариши каби ҳолатлар);

– иккинчидан, маъмурий актнинг асослантирилганлиги (агар маъмурий актда унинг қабул қилиниши асоси кўрсатилмаган бўлса, у ноқонуний ҳисобланади, боиси — судлар унинг қонунийлигига айнан унда келтирилган асос бўйича баҳо беради);

– учинчидан, маъмурий органнинг маъмурий актни қабул қилиш ваколати бўлган ёки бўлмаганлиги (предмет бўйича, ҳудуд бўйича, вертикал инстанция бўйича);

– қарор қабул қилишда тартиб-таомилларга риоя этилганлиги, маъмурий орган маъмурий қарорида ҳал этган масала идоравий тааллуқлигига мувофиқ ёки тааллуқли эмаслиги текширилади.

Учинчи мезон – маъмурий актнинг моддий ҳуқуқ нормаси мазмунига мувофиқлиги. Бу ўринда, бошқача айтганда, ҳуқуқ нормасига кўра, маъмурий орган шундай қарор қабул қилиш шартида белгиланган ҳолат мавжуд бўлганда, қонун нормасида назарда тутилган чорани қўллаганлиги, маъмурий орган қўллаган чора моддий ҳуқуқ нормасида назарда тутилган ва ушбу нормада шарт қилиб белгиланган ҳолатда қўлланилганлиги ҳақида сўз бормоқда.

Масалан, қонун нормаси матни: “Агар тадбиркорлик субъектининг инсофсизлигини тасдиқловчи аниқ фактлар мавжуд бўлиб ҳамда жамоат манфаатлари ҳимояси учун унинг фаолиятини тақиқлаш зарурати бўлса, бундай тадбиркорлик субъектининг фаолияти тақиқланиши лозим”.

Мазкур нормага кўра, маъмурий орган тадбиркорлик фаолиятини тақиқлаши учун 2 та шартли ҳолат мавжуд бўлиши зарур.

Биринчиси — тадбиркорлик субъектининг инсофсизлигини тасдиқловчи аниқ фактлар мавжудлиги; иккинчиси — жамоат манфаатлари ҳимояси учун унинг фаолиятини тақиқлаш зарурати мавжудлиги.

Ушбу иккала шарт мавжуд бўлгандагина, маъмурий орган қонун нормасида белгиланган чорани қўллаши, яъни тадбиркорлик фаолиятини тақиқлаши мумкин, шунда маъмурий акт қонуний ва асосли ҳисобланади.

Бироқ бундай ҳолатда шартлар билан қўлланилган чоралар мутаносиб бўлиши лозим. Масалан, тадбиркорнинг инсофсизлиги жамоат манфаатларига унчалик салбий таъсир қилмаслиги ёки фаолиятни буткул тақиқлаш даражасичалик аҳамиятли бўлмаслиги мумкин.

Тўртинчи мезон – маъмурий органда дискрецион ваколат, яъни маъмурий ихтиёрийлик мавжуд бўлганида, маъмурий актни қўшимча равишда қуйидаги мезонлар бўйича ҳам текшириш зарурати пайдо бўлади. Яъни:

– маъмурий ихтиёрийлик қонун нормасининг мақсадига мувофиқ амалга оширилганлиги (масалан, пенсия ёшининг белгиланишидан мақсад — кексаларга муносиб турмуш тарзини кафолатлаш, ишчилар корпусини “ёшартириш” эмас);

– маъмурий ихтиёрийликнинг доирасидан, яъни чегарасидан чиқилмаганлиги;

– мутаносиблик принципига риоя этилганлиги.

Хулоса қилиб айтганда, Германия маъмурий суд-ҳуқуқ тизими билан танишиш жараёнида баъзи масалаларда уларнинг ютуқларини эътироф этган бўлсак, баъзи масалаларда ўзимизнинг ёндашувимиз тўғрироқ экан, деган фикрга ҳам келдик. Фақат Германия амалиётида муваффақиятли қўлланилаётган маъмурий актнинг қонунийлигини текшириш алгоритми бизга жуда маъқул келди.

Нега деганда, бугунги кунда баъзи ҳолатларда судлар томонидан низоли маъмурий актнинг қабул қилиниши тартиб-таомилларига риоя этилганлигини текшириш билан чекланиб, моддий ҳуқуқ нормаси нуқтаи назаридан асослилиги эътибордан четда қолиши ёки тамомила аксинча ҳолатлар ҳам амалиётда учраб туради. Шунингдек, дискрецион ваколатнинг тўғри амалга оширилганлиги ҳам тўлақонли текширилмасдан қолиб кетиш ҳоллари ҳам йўқ эмас.

Шу маънода, алгоритм тажрибаси низоли маъмурий актларнинг қонунийлиги ва асослилигини аниқ мезонлар асосида тизимли, чуқур, атроф­лича текширилиши — қабул қилинадиган суд қарорларининг сифат жиҳатидан яхшиланишига хизмат қилади, деган фикрдамиз.

Нодира Ҳакимова,Олий суд судьяси

Маълумки, Бош Қомусимиз – Конституциямизнинг 28-моддасида айбдорликка оид барча шубҳалар, агар уларни бартараф этиш имкониятлари тугаган бўлса, гумон қилинувчининг, айбланувчининг, судланувчининг ёки маҳкумнинг фойдасига ҳал қилиниши зарурлиги белгиланган.

Мазкур қоида фарғоналик тадбиркор (айни пайтда фермер) Фарҳоджон Раҳмонқуловнинг айбсиз деб топилиши учун ҳуқуқий асос бўлди.

Гап шундаки, тадбиркор Ф. Раҳмонқулов жиноят ишлари бўйича Фарғона шаҳар судининг 2023 йил 28 мартдаги ҳукмига асосан жиноий жазога тортилган.

Хўш, у нима учун айбланган эди?

Суд ҳукмида қайд этилишича, Ф. Раҳмонқулов 2017 йилнинг май ойида Н. Шамсутдиновга (исм-шарифлар ўзгартирилган) такси фаолияти билан шуғулланувчи “Барс аъло транс” масъулияти чекланган жамияти раҳбари эканлигини айтади.

Сўнгра жамият фаолияти учун автомашина қўшса, ҳар бири учун ҳафтасига 300 минг сўмдан ижара хақи беришини ёки пул берса, унинг номига автомашина сотиб олиб, ижара асосида такси хизматига қўйишини маълум қилади.

Натижада Н. Шамсутдинов 2017 йил 25 май куни “Фергана Моторс” автосалонида 4 та “Матиз” русумли автомашина учун 45 840 000 сўмга тенг 12 000 АҚШ доллари, 2017 йил 13 декабрда 186 323 000 сўмга тенг 23 300 АҚШ доллари, 2018 йил бошида эса, яна 2 та автомашина хариди эвазига 43 136 700 сўмга тенг 5 300 АҚШ долларини Ф. Раҳмонқуловга беради. Шундан сўнг у 6 та автомашина эвазига ҳамкорига ҳар ҳафтада 300 минг сўмдан ижара ҳақи тўлай бошлайди.

Н. Шамсутдинов яна унга ишониб, 2018 йил ўрталарида 231 407 400 сўмга тенг 29 400 АҚШ доллари ва 420 000 000 сўм беради. Бу хусусда қарздордан тилхат ҳам ёздириб олади. Лекин Ф. Раҳмонқулов автомашина сотиб олмай, 506 520 800 сўмга тенг 70 000 АҚШ доллари ва 420 000 000 сўмни шахсий эҳтиёжига сарфлаб юборади.

Бундан ташқари Ф. Раҳмонқулов 2017 йилнинг октябрь ойида А. Каримовга ҳам шундай таклифни айтади. Пировардида “Фергана Моторс” автосалонда 1 та “Матиз” русумли автомашина учун 23 753 400 сўмга тенг 2 950 АҚШ доллари, 2018 йилнинг ноябрь ойида 2 та автомашина учун 53 761 500 сўмга тенг 6 500 АҚШ долларини қўлга киритади.

Бироқ Ф. Раҳмонқулов берган ваъдасини бажармай, такроран фирибгарлик жиноятини содир этганликда айбдор деб топилган. Оқибатда Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми “а” банди билан айбдор деб топилиб, кодекснинг 57-моддаси тартибида иш ҳақининг 20 фоизини давлат даромадига ушлаб қолган ҳолда 3 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига ҳукм қилинган.

Шунингдек, Ф. Раҳмонқулов томонидан гаров эҳтиёт чораси ҳамда моддий зарарни қоплаш учун “Ипотека” банкининг Фарғона вилояти филиали ҳисоб рақамига топширилган 738 781 000 сўмнинг 658 788 800 сўми жабрланувчи Н. Шамсуддиновга, 77 514 900 сўми А. Каримовга ўтказилиб, қолган 2 477 300 сўми ўзига қайтарилиши белгиланган.

Аммо Ф. Раҳмонқулов ўзини айбсиз деб биларди. Бинобарин, биринчи босқич судининг ҳукмидан норози бўлиб, апелляция инстанцияга мурожаат қилади. Натижада Фарғона вилоят судининг 2023 йил 21 июлдаги ҳукмига биноан юқоридаги ҳукм бекор қилинади.

Яъни Ф. Раҳмонқулов айбсиз деб топилиб, Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддасига асосан, реаблитация этилади. А. Каримов ва Н. Шамсутдиновларга эса, берган пулларини ундириш юзасидан фуқаролик ишлари бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқлари тушунтирилади. Банкка топширилган 738 781 000 сўмни Ф. Раҳмонқуловнинг ўзига қайтариш белгиланади. Лекин…

Шундан сўнг ўзини жабрланувчи деб санаган А. Каримов ва Н. Шамсутдинов Олий судга кассация шикояти билан мурожаат қилишади.

Айни шикоят Олий суднинг жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъатида кўрилгач, 2023 йил 26 октябрда кассация инстанциясининг ажрими билан Фарғона вилоят судининг 2023 йил 21 июлдаги ҳукми бекор қилинган ҳолда жиноят иши янгидан апелляция инстанцияси судида кўриш учун юборилади.

Жиноят ишини янгидан кўриш жараёнида ҳам Ф. Раҳмонқуловнинг айбсизлиги маълум бўлди. Чунки биринчи босқич суди жиноят иши бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холис текшириб чиқмаган.

Хусусан, Ф. Раҳмонқуловнинг ўзига нисбатан эълон қилинган айбловни инкор қилиб, жиноят содир этмаганлиги ҳақидаги кўрсатмаларини етарлича муҳокама қилмаган. Судланувчининг айбини тасдиқловчи далилларни тўлақонли текширмаган, ишдаги мавжуд қарама-қаршилик ва ноаниқликларни бартараф этиш йўли билан баҳо берилмаган.

Дастлабки суд мажлисида Н. Шамсутдинов ашёвий далил сифатида эътироф этилган 8 дона тилхатни тақдим этган. Бироқ тилхатларнинг 3 тасида қарз муносабатлари қайд этилган. Қолган 5 та тилхат асосида олинган 23 300 АҚШ доллари, 29 400 АҚШ доллари, 420 000 000 сўм ва 26 750 АҚШ доллари Ф. Раҳмонқулов томонидан Н. Шамсутдиновга 2018 йилда, янада аниқроғи, жиноят иши қўзғатилишидан 4 йил олдин қайтарилганини биринчи босқич суди эътибордан четда қолдирган.

Тергов органи ҳам Н. Шамсутдиновнинг Ф. Раҳмонқуловга пулларни бергани, маълум вақтдан сўнг қисман қайтариб олганига оид кўрсатмаларидаги қарама-қаршиликни бартараф этиш чораларини кўрмай, уни жабрланувчи ва фуқаровий даъвогар деб эътироф этган.

Олий суд Пленумининг 2014 йил 23 майдаги “Суд ҳукми тўғрисида”ги қарори 6-бандида ишда тўпланган далилларнинг етарли эмаслиги, далиллар қонунга зид равишда олинганлиги сабабли улар далил ҳисобланмаслиги ёки қўйилган айбловда судланувчининг тўлиқ айбдорлиги тўғрисидаги шубҳани бартараф қилишнинг имкони йўқлиги ҳақидаги суднинг асослантирилган хулосаси оқлов ҳукми чиқариш учун асос бўлиши белгиланган.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2018 йил 24 августдаги “Далиллар мақбуллигига оид жиноят-процессуал қонуни нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори 2-бандида эса, мақбул бўлмаган далиллар юридик кучга эга бўлмай, улардан Жиноят-процессуал кодексининг 82-84-моддаларида назарда тутилган ҳолатларни исботлаш учун фойдаланиш ҳамда уларни айблов асосига қўйиш мумкин эмаслиги ҳақида тушунтириш берилган.

Ана шу асосларга таянган Фарғона вилоят суди жиноят ишлари бўйича Фарғона шаҳар судининг 2023 йил 28 мартдаги ҳукмини бекор қилган ҳолда Ф. Раҳмонқуловни айбсиз деб топиб, оқлади. Шунингдек, оқланувчига ўзига етказилган моддий ва маънавий зиённи Жиноят-процессуал кодексининг 304-312-моддалари тартибида қоплаш ҳуқуқи тушунтирилди.

Кези келганда яна бир ҳолатга эътибор қаратсак. Биринчи босқич судининг 2023 йил 28 мартдаги ҳукми эълон қилинган пайтда юртимизда амалга оширилаётган конституциявий ислоҳотлар ҳали якунига етмаганди. 2023 йил 30 апрелда бўлиб ўтган умумхалқ референдуми туфайлигина Бош Қомусимиз янгиланиб, унинг 28-моддасида айбсизлик презумпцияси ўз аксини топди. Натижада ана шу конституциявий қоида Ф. Раҳмонқуловнинг оқланишига ҳам асос бўлди.

Хулоса қилиб айтганда, Президентимиз ташаббуси билан амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг самараси ўлароқ, муқаддам эълон қилинган ноҳақ айбловдан халос бўлиб, оқланаётган ҳамюртларимиз сафи тобора ортиб бормоқда. Судлар томонидан чиқарилаётган ҳар бир оқлов ҳукми ва ажрими эса, мамлакатимизда инсонга бўлган эътибор, инсон қадри нақадар улуғланаётгани, шунингдек, юртдошларимизнинг учинчи ҳокимият – судларга ва қабул қилинаётган қонунларимизга бўлган ишончи мустаҳкамланаётганининг амалий ифодасидир.

Ваҳобжон СИДДИҚОВ,

Фарғона вилояти суди судьяси

Давлат ва жамиятимизнинг ҳуқуқий пойдевори бўлган Конституциямизнинг биринчи сўзи унинг мазмун-моҳиятини очиқ-ойдин кўрсатиб туради. Чунки бу муҳим ҳужжат “Биз, Ўзбекистоннинг ягона халқи..” деб бошланади.

Конституциямизнинг ҳар бир сўзида олам-олам маъно бор. Айниқса, унинг муқаддима қисмида мазмун-моҳияти, аҳамияти, мақсадлари аниқ кўрсатиб берилган.

Унинг 1-моддасида “Ўзбекистон — бошқарувнинг республика шаклига эга бўлган суверен, демократик, ҳуқуқий, ижтимоий ва дунёвий давлат”, деб халқаро мақоми мустаҳкамланган. 15-моддасида эса, “Ўзбекистон Республикасида Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларининг устунлиги сўзсиз тан олинади”, деб таъкидланган.

Аслида, Конституция – лотинча сўз бўлиб, “Constitutio” – “Тизим, тартиб ўрнатиш, барпо этиш, ташкил қилиш, тузилиш, тузук”, деган луғавий маъноларни англатади. Конституция атамаси қадимги Римда “император” конституцияси номи билан дастлаб маълум бўлган бўлса, буюк Амир Темур бобомизнинг тузуклари ўз даврида шариат қонунлари билан бир қаторда Марказий Осиё давлатчилиги тарихида алоҳида ўрин тутган. 

Чунончи, Конституция халқ фаровонлиги ва инсон манфаатларининг энг олий ҳуқуқий кафолати ҳисобланиб, жамият ҳаётини шакллантириш ва давлатни ташкил этишнинг асосий воситаларидан бири ҳисобланади. Шу сабабли, инсон ҳуқуқлари тўғрисидаги нормалар замонавий Конституциянинг ажралмас қисми ҳисобланади.

Эътироф этиш керакки, Конституциямиз Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши томонидан 1992 йил 8 декабрда қабул қилинганидан бошлаб давлатимиз шаклланиши ва жамият ривожи учун чинакам ҳуқуқий пойдевор сифатида хизмат қилди. Бу суронли йилларда Ўзбекистон давлати тарихий тараққиёт босқичларини босиб ўтди. Жамият равнақига мос равишда Конституциямизга ҳам тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди. Натижада Ўзбекистон Республикаси Конституцияси хорижий илғор тажриба ҳамда халқаро стандарт ва талабларга ҳар томонлама мос келган ҳолда халқимизга хизмат қилмоқда.

Маълумки, сўнгги йилларда том маънода янги давр бошланди. Янги Ўзбекистонда инсон қадри юқори поғонага кўтарилди, халқ давлатга эмас, давлат халққа хизмат қилиши қатъий белгиланди. Энди Конституциямиздаги баъзи нормаларни такомиллаштириш, бугунги кун талабларига мослаштиришни замон тақозо этганлиги сабабли 2023 йил 30 апрель куни бўлиб ўтган референдумда халқимиз томонидан янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинди.

2023 йил 1 майдан кучга кирган Ўзбекистон Республикаси Конституцияси янгиланди. Конституцияга бир неча муҳим ўзгартишлар киритилди.

Бунга қадар 1992 йилдан буён Конституциямизга жами 15 марта ўзгартиш киритилган. Бу сафар эса, ўзгаришлар кўлами катталиги сабабли, ҳужжатнинг янги таҳрири қабул қилинди. Янгиланиш натижасида Бош Қомусимиздаги моддалар сони 128 тадан 155 тага, ундаги нормалар эса, 275 тадан 434 тага ошди.

Таъкидлаш керакки, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 8 майдаги “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини амалга ошириш бўйича биринчи навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-67-сон Фармонида Конституцияни сўзсиз ва тўлиқ амалга ошириш, устувор конституциявий принципларни Янги Ўзбекистон улуғвор ғоясига ҳамоҳанг тарзда руёбга чиқариш, давлат органларининг фаолиятини янгича конституциявий-ҳуқуқий шароитларда йўлга қўйиш, Конституция олий юридик кучга эга эканлигидан келиб чиқиб, давлат органлари ва ташкилотлари, суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлари фаолиятида тўғридан-тўғри ва сўзсиз қўлланилиши белгилаб берилди.

Шу маънода, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2023 йил 23 июндаги “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори судлар томонидан чиқарилаётган қарорларда Конституция нормаларини тўғридан-тўғри қўллаш юзасидан тушунтириш берадиган муҳим ҳужжат бўлди.

Мазкур Пленум қарорида Конституциянинг олий юридик кучга эгалиги ҳақидаги қоида унинг нормалари барча қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан устун туриши эътиборга олиниб, судлар кўриб чиқилаётган ҳуқуқий муносабатларни тартибга солувчи қонун ва бошқа норматив ҳужжатнинг мазмунини баҳолаши ва зарур ҳолларда Конституция нормаларини тўғридан-тўғри амал қилувчи олий юридик кучга эга норматив ҳуқуқий асос сифатида қўллаши лозимлиги юзасидан муҳим тушунтиришлар берилди.

Шунингдек, Пленум қарорида суд ҳужжатларида ҳуқуқий асос сифатида, биринчи навбатда, қоида тариқасида Конституциянинг тегишли нормалари ва ундан кейин юридик кучига қараб, бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар амал қилиши, башарти, соҳавий қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар Конституция нормаларига зид бўлганлиги аниқланса, фақат Конституция нормалари қўлланилиши лозимлиги қайд этилди.

Янги таҳрирдаги Конституциямизга киритилган янги, замонавий ва муҳим нормалар ҳаётга изчил татбиқ этилиши, хусусан, судлар томонидан ана шу конституциявий нормаларнинг тўғридан-тўғри қўлланилиши инсон ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишда янги даврни бошлаб берди.

Конституциямизнинг янги нормаларида асосий эътибор инсон, жамият ва давлатнинг барқарор ривожланишига қаратилганлиги, Янги Ўзбекистон ўзининг ушбу соҳалардаги халқаро мажбуриятларига қатъий содиқлигини намоён этди. Янги таҳрирдаги Конституцияга “Хабеас корпус” институти ва “Миранда қоидаси”нинг қонунчилигимизда жорий этилиши ва мустаҳкамланишига хизмат қиладиган қатор нормалар киритилди.

Жиноий таъқибга учраган, ҳибсга олинган ёки қамоқда сақланаётган шахснинг адолатли суд орқали ҳимояланишига бўлган ҳуқуқини ифода этадиган халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган бу нормалари қонунларимизда аввалдан мавжуд эди. Эндиликда улар конституциявий қоида сифатида мустаҳкамланди.

Хусусан, шахс суднинг қарорисиз қирқ саккиз соатдан ортиқ ушлаб турилиши мумкин эмаслиги, гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчи ўзининг айбсизлигини исботлаб бериши шарт эмаслиги ва исталган вақтда сукут сақлаш ҳуқуқидан фойдаланиши, агар шахснинг ўз айбини тан олганлиги унга қарши ягона далил бўлса, у айбдор деб топилиши ёки жазога тортилиши мумкин эмаслиги, шахснинг судланганлиги ва бундан келиб чиқадиган ҳуқуқий оқибатлар унинг қариндошлари ҳуқуқларини чеклаш учун асос бўлиши мумкин эмаслиги ҳақидаги қоидалар ҳам конституциявий қоида сифатида жой олди.

Шунингдек, Конституциямизнинг сиёсий ҳуқуқлар белгилаб берилган 8-бобига барча фуқаролар Ўзбекистон Республикасининг давлат хизматига киришда тенг ҳуқуққа эгалиги, давлат хизматини ўташ билан боғлиқ чекловлар қонун билан белгиланиши ҳақидаги янги норма киритилганлиги ҳам инсон ҳуқуқлари ҳимоя­сининг кафолати бўлиб хизмат қилади.

Қолаверса, Конституциямизнинг иқтисодий, ижтимоий, маданий ва экологик ҳуқуқлар белгилаб берилган 9-бобга 47-модда киритилиб, ҳар ким уй-жойли бўлиш ҳуқуқига эгалиги белгиланди. Зеро, ҳеч ким суднинг қарорисиз ва қонунга зид тарзда уй-жойидан маҳрум этилиши мумкин эмас, уй-жойидан маҳрум этилган мулкдорга уй-жойнинг қиймати ҳамда у кўрган зарарларнинг ўрни қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда олдиндан ҳамда тенг қийматда қопланиши таъминланади, деб мустаҳкамланди.

Таъкидлаш жоизки, мазкур норма хусусий мулкнинг ҳимоясини Конституция доирасида ҳимоя қилинишини кафолатлаш билан бир қаторда, Конституциямизнинг 31-моддасида кўрсатилган “Ҳар ким уй-жой дахлсизлиги ҳуқуқига эга”, деган муҳим қоидани ҳам мустаҳкамлаган.

Шу билан бирга, Конституциямизнинг 67-моддасига кўра, давлат қулай инвес­тициявий ва ишбилармонлик муҳитини таъминлайди. Қонунчиликка мувофиқ, тадбиркор ҳар қандай фаолиятни амалга оширишга ва ўз фаолиятини мустақил равишда танлашга ҳақли.

Бир сўз билан айтганда, Ўзбекистон Республикасида ҳудудудий иқтисодий макон бирлиги, товарлар, хизматлар, меҳнат ресурслари ва молиявий маблағларнинг ҳаракатланиши кафолатланади. Айни шу қоидалар, халқ фаровонлиги ва мамлакат иқтисодиёти барқарорлигини таъминлашга хизмат қиладиган, тадбиркорлар ва уларнинг ҳимоясини таъминлайдиган, давлат органларининг бу борадаги масъулиятини оширадиган конституциявий қоидалардир.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, янги таҳрирдаги Конституциямизга инсон ҳуқуқ ва эркинликлари ҳимояси, давлатнинг халқ олдидаги масъулияти, халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган маъёрларининг конституциявий қоида сифатида сингдирилиши ҳамда судлар томонидан Конституция нормалари тўғридан-тўғри қўлланилишининг татбиқ этилиши жонажон юртимиз ривожига, халқимиз фаровонлигига хизмат қилишини таъминлайдиган муҳим янгилик бўлди.

Дилшод ТАДЖИБАЕВ,

Тошкент вилояти суди раиси

Аввало шуни қайд этиш жоизки, Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмишлари учунгина жавобгар бўлиши белгиланган. Бироқ ҳаётда баъзан турли хил тушунмовчиликлар ҳам учраб туради.

Мисол учун Зумрад опа Ҳайитмуродова (исм-шариф­лар ўзгартирилди) ёши бир жойга борганда, яна ким денг, узоқ йиллар ўқитувчи бўлиб ишлаб, пенсияга чиққан аёл фирибгарлик жиноятини содир этганликда айбланиб, суднинг қора курсисида ўтиришига тўғри келди.

Фарзандлар вояга етиб, харажатлар кўпайгач, З. Ҳайитмуродова ўзига таниш савдо-сотиқ билан шуғулланувчилардан қарзга пулини бўлиб-бўлиб, устама фоизи билан тўлаш шартига келишиб, товар-моддий бойликларини олади.

З. Ҳайитмуродова дастлаб 2020 йилда фарзандларига зарур кийим-кечакларни шу тарзда пулини бўлиб тўлаш шарти билан олган, қарзни вақтида узганди.

2022 йилнинг мартидан – 2023 йилнинг сентябрь ойи оралиғида Н. Оқиловадан 1 миллион 650 минг сўмлик кийим-бош, Н. Қодиржоновадан 9 миллион 720 минг сўмлик уй-рўзғор буюмлари, Т. Шодиевадан 10 миллион 50 минг сўмлик кийим-кечаклар, Д. Абдуносировадан 7 миллион 500 минг сўмлик заргарлик буюмлари, Н. Аҳатқуловадан 11 миллион сўмлик уй-рўзғор маиший техника воситаларини ўзаро келишув асосида харид қилади.

Зумрад опа дўкон эгаларига ҳар ойда учрашиб, уч юз-тўрт юз минг, ҳатто баъзида олти юз минг сўмгача тўлаб, қарз дафтарига бу ҳақда ёздириб келаётганди. Аммо З. Ҳайитмуродованинг кутилмаганда чиқимлари кўпайиб, бир неча ой қарзни қайтаролмай қолади. Бошқалар каби Д. Абдуносировадан заргарлик буюмлар учун олинган қарз ҳали узилмаганди.

Шунда Д. Абдуносировага кимдир “Зумрад опа сизларни алдаб юрибди, пулларингизни қолган қисмини энди ололмайсизлар” деган гапни айтади.

У, ўз навбатида, бу гапни Н. Оқилова, Н. Қодиржонова,Т. Шодиева ва Н. Аҳатқуловаларга етказади. Улар биргалашиб, ички ишлар идорасига З. Ҳайитмуродова товар-моддий бойликларини фирибгарлик йўли билан алдаб олгани ҳақида ариза ёзишади…

Ортиқча харажатлардан тезроқ қутулиб, қарзларини камайтириш ташвишида юрган З. Ҳайитмуродовани терговга чақиришади.

Дўкондорларнинг ҳақини еб кетиш нияти йўқлигини, қарзни қайтариш фақат бироз кечикаётганини айтса-да, гапига ҳеч ким қулоқ солмайди, унга нисбатан қўзғатилган жиноят иши судга оширилади.

Жиноят ишлари бўйича Жиззах шаҳар суди судланувчи З. Ҳайитмуродовани Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди билан айбдор деб топиб, Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаб, унга нисбатан базавий ҳисоблаш миқдорининг 100 баравари – 33 миллион сўм жарима жазоси тайинлайди. Мазкур иш Жиззах вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати апелляция инстанциясида ҳам кўриб чиқилиб, 2024 йил 4 июнь кунги ажрим билан суд ҳукми ўзгаришсиз қолдирилади.

Жиззах вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг очиқ суд мажлисида судланувчи З. Ҳайитмуродованинг тафтиш тартибидаги шикояти жабрланувчилар Н. Оқилова, Н. Қодиржонова, Т. Шодиева, Д. Абдуносирова ва Н. Аҳатқуловлар иштирокида кўриб чиқилди. Судлов ҳайъати суд ҳукмини бекор қилиб, З. Ҳайитмуродовага нисбатан оқлов ҳукми чиқаришни ва шикоятни қаноатлантиришни лозим топди.

Айтиш керакки, Жиноят процессуал кодексининг 22-моддасига кўра, суд жиноят юз берганлиги, унинг содир этилишида ким айбдорлиги, шунингдек, у билан боғлиқ барча ҳолатларни аниқлаши шартлиги, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўла ва холисона текшириб чиқилиши керак. Ишда юзага келадиган ҳар қандай масалани ҳал қилишда айбланувчини ёки судланувчини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган, шунингдек, унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатлар аниқланиши ва ҳисобга олиниши лозим.

Олий суд Пленумининг 2014 йил 23 майдаги “Суд ҳукми тўғрисида”ги 7-сонли қарори 4-бандида, иш бўйича ҳукм иш материалларида маълум бўлиб қолган барча камчиликлар тўлдирилгандан кейингина чиқарилиши мумкинлиги, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилиши кераклиги, судланувчининг жиноятни содир қилганлигини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган ҳар бир далил, Жиноят-процессуал кодексининг 95-моддасига мувофиқ, ишга алоқадорлиги, мақбуллиги ва ишончлилиги нуқтаи назаридан баҳоланиши лозимлиги раҳбарий тушунтириш сифатида берилган.

Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 463-моддасига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмас ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбли эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилади. Айблов ҳукмига жиноят содир этилишининг иш бўйича барча мумкин бўлган ҳолатларини текшириш, иш материалларида маълум бўлиб қолган барча кам-кўстни тўлдириш, юзага келган ҳамма шубҳа ва қарама-қаршиликларга барҳам бериш натижасида йиғилган ишончли далилларгина асос қилиб олиниши лозимлиги белгиланган.

Аммо юқорида баён қилинган жиноят ишини кўришда биринчи босқич суди ва апелляция инстанцияси суди иш бўйича қайд этилган юқоридаги қонун талаблари ва Олий суд Пленум қарорлари тушунтиришларига риоя қилмаган. З. Ҳайитмуродованинг айблилик масаласини ҳал қилишда иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатларни синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқмасдан, ишда ҳам оқлайдиган, шунингдек, унинг жавобгарлигини ҳам енгиллаштирадиган, ҳам оғирлаштирадиган ҳолатларни аниқламасдан, қарздорлиги ҳақидаги далилларни уни жиноий жавобгарликка тортиш учун асос қилиб олишган.

Ушбу далиллар З. Ҳайитмуродованинг қарздорлиги ҳолати фуқаролик-ҳуқуқий муносабат тартибида исботланишига ҳам асос бўлишига эътибор қаратмасдан унга нисбатан айблов ҳукми чиқарган, деган тўхтамга келди.

Тафтиш инстанциясида сўроқ қилинган барча жабрланувчилар судланувчи З. Ҳайитмуродова келишувга кўра, устама фоизи билан қайтариш шарти билан олган товар-моддий бойликлар учун баъзи ойларда беш юз – олти юз минг сўмгача тўлаганлиги, ҳозирда қарзи қолмаганлигини айтиб, кўрсатма берди.

Ушбу ҳолатлар З. Ҳайитмуродованинг оғзаки битим ва ёзма тилхат асосидаги ўзаро олди-сотди қарз муносабатларида Н. Оқилова, Н. Қодиржонова, Т. Шодиева, Д. Абдуносирова ва Н. Аҳатқуловага тегишли бўлган мулкини алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қўлга киритиш мақсади бўлмаганидан далолат беради.

Шу ўринда Олий суд Пленумининг 2023 йил 23 июндаги “Фирибгарликка оид ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги қарори 8-банди мазмунини айнан келтирамиз.

Унда қайд этилишича, агар шахс ўзаро ихтиёрий ёзма битим, келишувлар (қарз шартномаси, тилхат, кафолат хати ва бошқалар) асосида ўз зиммасига олган мажбуриятларини уни ижро этиш жараёнида юзага келган айрим объектив сабабларга кўра, (масалан, мулкий ночорлиги, шартнома тузишда тарафлар учун асос бўлган вазиятнинг жиддий ўзгариши, оғир касаллиги, фавқулодда ҳолат туфайли) бажара олмаса ёки ўзганинг мулкини эгаллашга нисбатан қасд мавжудлигини исботлашнинг имкони бўлмаса, бундай ҳолатлар фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққан низо сифатида баҳоланиб, фуқаролик, иқтисодий суд иши юритуви тартибида ҳал этилиши лозим.

Худди шунингдек, ушбу Пленум қарорининг 10-бандида суриштирув, дастлабки тергов органлари ва судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, қонун талабларига мувофиқ тузилган битимлар, шартномаларга асосланган фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган мажбуриятларни бажармаслик ҳам, бундай ҳолда ўзгалар мулкини эгаллашда ҳуқуққа хилофлилик белгиси бўлмаганлиги туфайли фирибгарлик деб баҳоланиши мумкин эмас, чунки мулк битим, шартнома бўйича бир тарафдан иккинчи тарафга, жумладан, тарафлар учун ўзаро моддий манфаатни назарда тутувчи муайян шартлар билан берилади, деб алоҳида кўрсатиб ўтилган. Қонун талабларига мувофиқ тузилган фуқаролик-ҳуқуқий битим, шартнома бўйича жиноят белгилари мавжуд бўлмаган барча ҳолларда, низо фуқаролик, иқтисодий ишлар бўйича суд томонидан кўриб чиқилиши лозим.

Бундан ташқари Жиноят кодексининг 168-моддасида, жиноят объектив томонининг зарурий белгиси алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ўзганинг мулкини ёки мулкига бўлган ҳуқуқини қўлга киритиш ҳисобланиши кўрсатилган. Субъектив томондан фирибгарлик фақат тўғри қасд орқали содир этилади. Шахс ўз қилмишининг ижтимоий хавфли хусусиятини англаган, унинг ижтимоий хавфли оқибатларига кўзи етган ва уларнинг юз беришини истаган бўлса, бундай қилмиш тўғри қасддан содир этилган деб топилиши Жиноят кодексининг 21-моддаси 3-қисмида белгилаб қўйилган.

Юқорида баён этилганлардан ҳам кўриниб турибдики, қонун мазмунига кўра, З. Ҳайитмуродованинг ҳаракатларини фирибгарлик сифатида малакалаш учун Н. Оқилова, Н. Қодиржонова, Т. Шодиева, Д. Абдуносирова ва Н. Аҳатқулованинг мулкини олиш чоғида уларни ўзлаштириш нияти, мақсади бўлиши лозим эди.

Ишда аниқланган ҳолатлардан кўринишича, З. Ҳайитмуродова исм-шарифлари тилга олинган фуқаролар билан ўзаро ихтиёрий битим тузган ва уларнинг маҳсулотларининг бир қисмига олдиндан, қолган қисмига эса, муайян муддатга бўлиб-бўлиб пул тўлашга келишган. Ўз зиммасига олган мажбуриятларини қисман бажарган. Уни ижро этиш жараёнида, оилавий шароити туфайли, ўз муддатида қисман бажара олмагани сабабли ўртада низоли муносабат келиб чиққан. 

Судланувчининг Н. Оқилова, Н. Қодиржонова, Т. Шодиева, Д. Абдуносирова ва Н. Аҳатқуловадан нарса-буюмларни устига 15-20 фоиз қўйилган нарх асосида пулини ойма-ой бўлиб тўлаш шарти билан олдиндан бир қисмини тўлаган ҳолда сотиб олиб, кейинги мажбуриятларини ойма-ой бажариб, маълум муддат, оилавий шароити туфайли, мажбуриятларини қисман бажара олмаганлик ҳолатида фуқароларнинг ишончига кирмаган, алдамаган, уларнинг ишончини суиистеъмол қилмаган.

Тергов органи ва судлар З. Ҳайитмуродовани Жиноят кодексининг 168-моддаси билан айблаш учун унинг қилмишида ушбу жиноят таркиби зарурий белгиси, объектив томони, яъни ўзганинг мулкини алдаш ёки ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан қўлга киритиш мақсади, субъектив томони тўғри қасднинг мавжуд эмаслигига эътибор қаратмасдан, асоссиз айблаган.

Тафтиш инстанцияси суди юқоридаги асосларга кўра, З. Ҳайитмуродовага нисбатан чиқарилган суд қарорларини қонуний, асосли ва адолатли ҳамда уни Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б” банди билан айблаб бўлмайди, деб ҳисоблади.

Бинобарин, Зумрад Ҳайитмуродованинг тафтиш тартибидаги шикояти қаноатлантирилди. Унинг ҳаракатларида Жиноят кодекснинг 168-моддаси 3-қисми «б» бандида назарда тутилган жиноят таркиби бўлмаганлиги сабабли у Жиноят процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, айбсиз деб топилди ва оқланди.

Мухтасар айтганда, Жиноят-процессуал кодексига тафтиш тартибида иш юритиш институтининг киритилгани, гувоҳи бўлганингиздек, фуқароларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари ҳимоясига хизмат қилмоқда. Шу билан бир қаторда, тафтиш инстанцияси суди биринчи босқич ҳамда апелляция инстанцияси суди томонидан йўл қўйилган хато ва камчиликлар ўз вақтида бартараф этилишини таъминламоқда.

Дарвоқе, оқлов ҳукмидан кўнгли ёришган З. Ҳайитмуродова мамлакатимизда инсон ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари суд орқали адолатли ҳимоя қилинаётганидан бениҳоя мамнун бўлди.

Қаҳрамон ХОЛМУРОДОВ,

Жиззах вилояти суди

жиноят ишлари бўйича судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Ҳаётда ҳалол фаолият юритиб, рўзғор тебратган одам ҳамиша қадру эъзоз топади, катта-кичик орасида иззат-ҳурмат қозонади, қолаверса, топган-тутгани баракали бўлади. Афсуски, ҳаётда ҳалолликдан чекиниб, қинғирликни касб қилиб олган кимсалар ҳам учраб туради.

Мисол тариқасида айтсак, Турдибек Даминов (исм-шарифлар ўзгартирилди) яқинда қалбакичилик ва сохтакорлик йўли билан давлат бюджети маблағларини талон-торож қилганлиги учун қонун олдида жаовб берди.

Афсусланарли томони шундаки, Т. Даминов биринчи марта бундай жиноий қилмишга қўл ураётгани йўқ. Оилали, 3 нафар гулдай фарзанднинг отаси бўлса-да, ўрта-махсус маълумотли бу “шоввоз” давлат бюджети маблағларини ўзлаштириш ва растрата қилиш ҳамда ҳужжатларни қалбакилаштириш жиноятларини муқаддам ҳам уч марта содир этиб, жиноят ишлари бўйича Пастдарғом тумани, Каттақўрғон шаҳри, Қўшработ тумани судларининг ҳукмлари билан жазога тортилган.

Т. Даминов ҳар сафар қилмиши учун озодликдан маҳрум қилинишини ўйлаб, талон-торож этилган маблағлар ўрнини қоплаган. Шу боис қонунларимиздаги инсонпарварлик ҳамда бағрикенглик тамойиллари боис унга озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинланган.

Нафс измига кирган Т. Даминовнинг бу галги қилмиши тафсилоти шундай: каттақўрғонлик тадбиркор Ф. Сувонқулов “Н. Н. Н.” масъулияти чекланган жамияти ташкил этиб, давлат рўйхатидан ўтказади ва уни бошқаришни қариндоши Т. Даминовга топширади. Аммо Т. Даминов ўзига билдирилган ишончни ҳалол меҳнати билан оқлаш ўрнига, ноқонуний даромад топиш йўлига киради.

Президентимизнинг 2023 йил 10 апрелдаги “Ижтимоий соҳа объектларининг иситиш тизимларини давлат-хусусий шериклик асосида модернизaция қилиш тўғрисида”ги қарорида белгиланган вазифалар ижросини таъминлаш мақсадида, Халқ депутатлари Нарпай тумани кенгашининг 2023 йил 4 июлдаги VI-71-617-98-К/23-сонли қарорига асосан, туман ҳокимлиги ва “Н. Н. Н.” масъулияти чекланган жамияти ўртасида тузилган “Давлат-хусусий шериклик тўғрисида”ги битимга биноан, давлат бюджети улуши ва хусусий шерик улуши тенг ҳолда 4 миллиард 164 миллион 903 минг 642 сўмдан, жами 8 миллиард 329 миллион 807 минг 283 сўмлик иш бажарилиши лойиҳалаштирилади. Лойиҳага кўра, тумандаги 51 та давлат ижтимоий соҳа объектларининг иситиш тизимлари давлат-хусусий шериклик асосида модернизация қилиниши керак эди.

Кўпни кўрган, бой ҳаёт тажрибасига эга кексалар таъкидлаганидек, қалбакичилик ва сохтакорлик билан бошланган иш ҳеч қачон яхшилик билан якун топмаган. Буни таъкидлашган мақсад шуки, Т. Даминов ҳам ишни сохтакорликдан бошлайди. Битим ва бошқа расмий ҳужжатларга масъулияти чекланган жамиятининг расмий раҳбари Ф. Сувонқуловнинг имзоларини сохталаштириб қўяди.

Аниқроқ айтганда, Т. Даминов ижтимоий соҳа объектларининг ички қисмларида давлат-хусусий шериклик тўғрисидаги битимнинг амал қилиш муддати давомида зарурий иссиқлик ҳароратини етказиб бериш, иситиш учун меъёр бўйича талаб этиладиган кўмир ва электр энергияси харажатларини камида 20 фоизга, иссиқлик энергияси йўқотишларини 30 фоизга камайтириш каби вазифаларни ўз зиммасига олганди. Шунингдек, республикамизда камида бир йил давомида синовдан муваффақиятли ўтган ва хизмат қилиш кафолати камида 15 йилни ташкил қиладиган қозонларни ўрнатиши ва унинг сифатини кафолатлаш, шунингдек, яроқсиз ҳолатга келган иситиш қозонларини янгилаши, умуман, лойиҳани муддатида амалга ошириш чораларини кўриши керак эди.

Афсуски, амалда бундай бўлмайди. Т. Даминов ўзига мансабдор шахс ваколатлари берилганлигидан қасддан фойдаланиб, объектларда, яъни Нарпай тумани 62-сонли умумтаълим мактабида — 33 миллион 360 минг 435 сўмлик, 66-сонли умумтаълим мактабида — 27 миллион 210 минг 566 сўмлик, 61-сонли умумтаълим мактабида — 24 миллион 256 минг 785 сўмлик, 9-сонли умумтаълим мактабида — 7 миллион 059 минг 652 сўмлик, 13-сонли давлат мактабгача таълим ташкилотида — 27 миллион 785 минг 882 сўмлик, 35-сонли давлат мактабгача таълим ташкилотида — 26 миллион 451 минг 158 сўмлик, 19-сонли давлат мактабгача таълим ташкилотида — 26 миллион 291 минг 064 сўмлик, 42-сонли давлат мактабгача таълим ташкилотида — 22 миллион 830 минг 124 сўмлик ва 21-сонли давлат мактабгача таълим ташкилотида — 22 миллион 484 минг 794 сўмлик, жами 217 миллион 730 минг 461 сўмлик модернизация ишлари бажарилмаган бўлса-да, гўёки, уларнинг бажарилганлиги ҳақида сохта маълумотлар киритилган шакл — 1, 2, 3-сонли ҳисоб-фактураларни тайёрлайди.

Мазкур қалбаки ҳужжатларнинг сохта эканлигини билгани ҳолда, уларни туман Иқтисодиёт ва молия бўлимига тақдим этиб, масъулияти чекланган жамиятининг ҳисоб рақамига 4 миллиард 164 миллион 903 минг 642 сўм маблағни ўтказишга эришади.

Нарпай тумани прокуратурасининг 2024 йил 28 январдаги 10.6/-24-сонли хатига асосан, мутахассислар томонидан тумандаги 1-лот таркибига кирувчи 51 та бюджет муассасаларининг иссиқлик тизимини модернизация ва эксплуатация қилиш бўйича назорат ўлчови ўтказилганда, Т. Даминовнинг ғайриқонуний қилмиши фош бўлади.

Судда ушбу жиноят ишини мазмунан кўриш жараёнида давлат бюджети маблағларининг мақсадли сарфланиши, шунингдек, ижтимоий объектларга куз-қиш мавсуми учун кўмир маҳсулотлари захирасини яратиш ва сотиб олиниши ҳолати бўйича Нарпай туман Иқтисодиёт ва молия бўлими ходимлари томонидан ўтказилган текшириш маълумотномалари ва унга илова қилинган ҳужжатлар нусхалари, 2024 йил 1 июлдаги Самарқанд вилоят ҳокимлиги “Ягона буюртмачи хизмати” давлат унитар корхонаси ходими томонидан ўтказилган текшириш маълумотномаси ва унга илова қилинган ҳужжатлар, сўроқ баённомалари ҳамда жиноят ишида тўпланган ҳужжатлар билан Т. Даминовнинг айби тўлиқ ўз исботини топди.

Маълумки, давлат бюджет маблағларини ўзлаштириш ва растрата қилиш йўли билан талон-торож этганлик учун Жиноят кодексининг 167-моддасида жиноий жавобгарлик назарда тутилган. Ушбу модданинг 4-қисмида етказилган моддий зарарнинг ўрни тўлиқ қопланган тақдирда, озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазо қўлланилмаслиги белгиланган. Шу боисдан суд судланувчи Т. Даминовни Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” банди ва 228-моддаси билан айбдор деб топди ва унга нисбатан 3 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазоси белгилади.

Гувоҳи бўлганингиздек, нафс измида қалбакичилик ва сохтакорлик йўли билан давлат бюджети маблағларини талон-торож этган кимса қонун олдида жавоб берди. Энг ёмони, у қариндош-уруғ, маҳалла-кўй олдида юзшувут бўлди. Бу билан демоқчимизки, ишониб топширилган ёки ихтиёрида бўлган ўзганинг мулкини ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилиш оқибати бундан бошқача тугамаслиги яна шундай кайфиятга мойил кимсаларга сабоқ бўлиши лозим.

Баҳодир АҲМЕДОВ,

жиноят ишлари бўйича

Нарпай тумани суди раиси

Бутун дунё миқёсида одам савдоси жиноятига қарши курашиш долзарб вазифа ҳисобланади. Ўз навбатида, бу иллатга қарши муросасиз ва қатъият билан курашиш халқаро, минтақавий ва кўп томонлама ҳамкорликни талаб этади. Ҳозирга қадар жиноятчиликнинг ушбу хавфли турига қарши курашиш ва унинг олдини олиш мақсадида Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг бир қатор халқаро тавсиявий ва мажбурий тусга эга ҳужжатлари қабул қилинган. Афсуски, дунё бўйлаб шунча кенг қамровли фаолият, тегишли тарғибот-ташвиқот ишлари амалга оширилаётганига қарамай ҳар йили жуда кўп кишилар “замонавий қуллик” ҳисобланган одам савдоси қурбонига айланмоқда. Энг ёмони, одам савдосидан азият чеккан жабрланувчиларнинг аксарияти яқин танишларининг алдови  оқибатида мушкул аҳволга тушиб қолмоқда. Уларнинг орасида юртдошларимиз ҳам борлиги ғоят ташвишланарли.

Бунга ҳаётда мисоллар кўп. Жумладан, судланувчи Ҳосила Қўшатова (исм-шарифлар шартли) терговда қисми алоҳида иш юритувига ажратилган шахслар билан одамлардан фойдаланиш мақсадида уларни ёллаш учун тил бириктирган. Жумладан, у Нигина Абиловани хорижда тубан иш билан шуғулланишга қизиқтириб, 2024 йил 26 март куни “Самарқанд-Истанбул” йўналиши бўйича чипта сотиб олади. Сўнг у Н. Абиловани ўзи билан бирга хорижга олиб кетаётганда, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан ушланади.

Жиноят ишлари бўйича Бахмал туман судининг ҳукмига кўра, Ҳ. Қўшатова Жиноят кодексининг 135-моддаси 2-қисми “е” банди билан айбдор деб топилди ва унга нисбатан 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди.

Кези келганда шуни алоҳида қайд этиш жоизки, одам савдосига қарши кураш борасида аҳолининг турли қатламлари, айниқса, аёллар ва вояга етмаган шахсларга бу иллатнинг фаровон ҳаётимизга соладиган хавфи ва салбий оқибатлари тўғрисида тушунтириш ишларини олиб бориш асосий вазифалардан биридир.

Бугунги кунда мамлакатимизда юртдошларимизнинг хорижда меҳнат қилиши учун барча ҳуқуқий асослар яратилган. Уларнинг эмин-эркин шароитда ишлаши ҳамда муносиб ҳақ олишини таъминлаш мақсадида бир қатор имконият ва қулайликлар яратилмоқда. Ана шу қонуний имкониятлардан фойдаланиш ўрнига фирибгарларнинг турли алдовларига учаётган кишиларнинг хатти-ҳаракатини оқлаш қийин, албатта.

Бу эса, ўз навбатида, жамиятда ҳуқуқий саводхонликни янада юксалтириш, қонунчилик тарғиботини кучайтириш, энг муҳими, янги иш ўринларини яратиш орқали аҳолининг бандлигини таъминлашни тақозо этади.

Мақсуд Эрназаров,

жиноят ишлари бўйича

Бахмал тумани суди раиси