ОДИЛ СУДЛОВ АКАДЕМИЯСИ – АДОЛАТ ПОСБОНЛАРИНИ ТАЙЁРЛАШНИНГ ИЛМИЙ-ТАЪЛИМИЙ НЕГИЗИ
Суд ҳокимиятининг чинакам мустақиллиги, одил судловнинг сифат ва самарадорлиги, аввало, судьянинг касбий салоҳияти, ҳуқуқий тафаккури, ҳалоллиги, холислиги ва маънавий-ахлоқий фазилатлари билан белгиланади.
Шу маънода, суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан бири — суд тизими учун замонавий билим ва амалий кўникмаларга эга, мустақил фикрлайдиган, инсон ҳуқуқлари ва қонун устуворлигини ҳаётининг асосий мезони деб биладиган профессионал кадрларни тайёрлашдир.
Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд-ҳуқуқ соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар айнан шу мақсадга хизмат қилмоқда.
Судларнинг мустақиллигини кучайтириш, фуқароларнинг одил судловга эришиш имкониятларини кенгайтириш, суд қарорларининг сифати ва барқарорлигини таъминлаш, суд жараёнларига рақамли технологияларни жорий этиш, инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш билан бир қаторда судьялар ва суд аппарати ходимларини тайёрлаш тизимини ҳам янги босқичга олиб чиқишга алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Бу борадаги муҳим қадамлардан бири Ўзбекистон Президентининг 2025 йил 21 августда қабул қилинган “Одил судлов соҳасида юқори малакали кадрлар тайёрлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонидир. Мазкур ҳужжат асосида Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги Судьялар олий мактаби негизида Ўзбекистон Республикаси Одил судлов академияси ташкил этилди.
Бу оддий ташкилий ўзгариш эмас. Академиянинг ташкил этилиши суд тизими учун кадрлар тайёрлашда таълим, илм-фан ва суд амалиётини ягона тизимга бирлаштиришга қаратилган янги институционал моделнинг шаклланаётганини англатади.
Академиянинг бугунги вазифаси фақат судьяликка номзодларни ўқитиш билан чекланмайди. У судьяликка номзодларни касбий қайта тайёрлаш, амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимларининг малакасини ошириш, суд-ҳуқуқ соҳасида илмий-тадқиқот ва услубий ишларни ривожлантириш, илғор хорижий тажрибани ўрганиш ҳамда уни миллий суд амалиётига тадбиқ этиш каби бир-бири билан узвий боғлиқ вазифаларни қамраб олади.
Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, Президентимизнинг 2026 йил 14 августда қабул қилинган “Одил судлов — 2030”: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида”ги Фармони бу жараёнларни янада янги босқичга олиб чиқди. Стратегияда ислоҳотларни амалга оширишнинг олтита устувор йўналиши белгиланган.
Ушбу йўналишлар орасида “Адолат посбонлари” йўналиши алоҳида аҳамиятга эга. Чунки суд тизимидаги барча институционал, ташкилий ва технологик янгиланишларни ҳаётга татбиқ этадиган асосий куч — инсон, яъни судья ва суд аппарати ходимидир.
Замонавий судьядан фақат қонун нормаларини билишнинг ўзи талаб этилмайди. У мураккаб ҳуқуқий муносабатларни таҳлил қила олиши, электрон далиллар билан ишлаши, рақамли технологияларни тушуниши, инсон психологияси ва мулоқот маданиятига эга бўлиши, стресс вазиятларида холис қарор қабул қилиши, коррупциявий хавфларга нисбатан муросасиз бўлиши лозим.
Стратегиядаги одил судлов тизими учун узлуксиз кадрлар тайёрлаш занжири бир марталик таълим жараёни эмас, балки инсоннинг суд тизимига киришидан тортиб, унинг бутун касбий фаолияти давомидаги ривожланишини қамраб олувчи узлуксиз жараён сифатида кўришни назарда тутади. Унинг асосий босқичлари: магистратура → касбий қайта тайёрлаш → амалий стажировка → баҳолаш → судьялик лавозимига тавсия этиш → доимий малака ошириш → олий таълимдан кейинги таълимни қамраб олади.
Бундай ёндашувнинг муҳим жиҳати шундаки, судьяликка номзоднинг салоҳияти фақат имтиҳонда олган балли билан эмас, балки унинг назарий билими, амалий кўникмаси, касбий компетенцияси ва шахсий фазилатлари уйғунлиги асосида баҳоланади.
Стратегияда судьяликка номзодлар, амалдаги судьялар ва суд аппарати ходимларининг касбий компетенциялар профилини шакллантириш вазифаси белгиланган. Бундай ёндашув судьяликка танловни “билим синови”дан “касбий ва шахсий компетенциялар баҳоси”га айлантиради.
Чунки судьянинг биргина қарори инсоннинг эркинлиги, мулки, оиласи, бизнеси ёки шаъни билан боғлиқ масалани ҳал қилиши мумкин. Шу боис судья юксак ҳуқуқий билим билан бир қаторда холислик, виждон, масъулият ва психологик барқарорлик каби фазилатларга эга бўлиши шарт.
Бугунги кунда замонавий ҳуқуқий муносабатлар тобора мураккаблашиб бормоқда. Кибержиноятлар, рақамли активлар, электрон далиллар, сунъий интеллектдан фойдаланиш билан боғлиқ низолар, коррупцияга қарши курашиш, халқаро арбитраж ва трансчегаравий ҳуқуқий муносабатлар судьядан анъанавий ҳуқуқий билимлардан ташқари янги соҳаларни ҳам чуқур билишни талаб қилмоқда.
Шу нуқтаи назардан, Стратегияда судьялар ва суд аппарати ходимларини мураккаб тоифадаги ишлар бўйича ихтисослаштириш, уларни чуқурлаштирилган тайёргарлик ва сертификация тизимига жалб этиш масаласига алоҳида эътибор берилган. Бу амалиёт суд ишларини судьяларнинг ихтисослашуви ва касбий компетенцияларига мос равишда тақсимлаш имконини беради.
“Одил судлов — 2030” стратегияси Академиянинг келажакдаги ривожланишини фақат таълим билан чекламайди. Хусусан, Академия битирувчиларини бирлаштирувчи Alumni Association, суд-ҳуқуқ тизимидаги келгуси тенденцияларни илмий асосда ўрганувчи Форсайт маркази, таълим ва илмий-инновацион лойиҳаларни қўллаб-қувватловчи Endowment Fund каби институтларни ташкил этиш режалаштирилган.
Ушбу марказларнинг ташкил этилиши жуда муҳим. Зеро, суд тизими бугунги муаммоларни ҳал қилиш билан чекланиб қолмаслиги, балки эртанги ҳуқуқий чақириқларни ҳам олдиндан кўра билиши керак.
Қолаверса, сунъий интеллект, рақамли иқтисодиёт, электрон шартномалар, криптоактивлар, кибержиноятлар, трансчегаравий маълумотлар алмашинуви каби жараёнлар ҳуқуқ тизими олдига янги саволларни қўймоқда. Бундай шароитда суд амалиётида пайдо бўладиган муаммоларни олдиндан тадқиқ этиш ва илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқиш стратегик аҳамият касб этади. Шу маънода Академиянинг илмий-тадқиқот функциясини кучайтириш унинг суд тизимидаги ролини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқади.
Стратегияда 2030 йилга қадар Академия фаолиятига бевосита дахлдор қатор мақсадли кўрсаткичлар белгиланган. Бу ўринда, жумладан:
• Академиянинг камида иккита халқаро рейтингда дунёнинг энг яхши 1 мингта таълим муассасаси қаторига кириши;
• таълим жараёнига қамраб олинган контингентни 500 нафарга етказиш;
• битирувчиларни Alumni Association атрофида бирлаштириш;
• судьяликка номзодлар, судьялар ва суд аппарати ходимларини касбий компетенциялар профили билан қамраб олиш;
• судья ва суд аппарати ходимларининг камида 10 фоизини хорижда малака ошириш дастурларига жалб этиш каби вазифалар ҳақида сўз бормоқда.
Шунингдек, судьялар ва суд аппарати ходимларини коррупциявий хавф-хатарларни бошқариш ҳамда коррупцияга қарши курашиш масалалари бўйича ўқитиш билан тўлиқ қамраб олиш вазифаси ҳам суд тизимида ҳалоллик ва комплаенс маданиятини шакллантириш нуқтаи назаридан муҳимдир.
Янгиланаётган суд тизими учун янги авлод судьялари сув ва ҳаводек зарур. Бунинг учун янги давр судьяси барча янгиликлардан хабардор, рақамли муҳитга мослашувчан бўлиши лозим.
Бундай судьяни тайёрлаш эса, анъанавий таълим билан чекланиши мумкин эмас. Суд тизимидаги ҳар қандай ислоҳотнинг якуний баҳоси унинг инсон ҳаётида қандай натижа бериши билан ўлчанади. Шу маънода судьянинг касбий ва шахсий фазилатлари жамиятнинг суд ҳокимиятига бўлган ишончига бевосита таъсир қилади.
Одил судлов академиясининг стратегик аҳамияти ҳам айнан шунда. У бугун судьяликка номзодни тайёрлаётган бўлса, эртага суд амалиётининг ривожланиш тенденцияларини ўрганадиган, судьяларнинг малакасини узлуксиз оширадиган, илмий тадқиқотлар асосида суд тизими учун янги таклифлар ишлаб чиқадиган, халқаро тажрибани миллий амалиёт билан уйғунлаштирадиган марказга айланиши кўзда тутилмоқда.
Академиянинг ташкил этилгани ва унинг олдига қўйилаётган кенг қамровли вазифалар мамлакатимиз суд тизимида кадрлар сиёсатига муносабат тубдан ўзгараётганидан далолат беради. Бу ўринда асосий мақсад шунчаки судьялар сонини кўпайтириш эмас, балки янги авлод судьясининг профессионал қиёфасини шакллантиришдир.
Энг муҳими, бу жараён судьялик касбининг мазмун-моҳиятига янгича ёндашувни қарор топтиради. Бинобарин, судья — шунчаки қонунни қўлловчи мансабдор шахс эмас, балки инсон ҳуқуқларининг ҳимоячиси, қонун устуворлигининг кафили ва жамиятда адолат мезонларини қарор топтиришга масъул шахсдир.
Бугун Одил судлов академияси ана шу катта мақсаднинг илмий-таълимий пойдеворини яратмоқда. Унинг 2030 йилгача белгиланган аниқ кўрсаткичларга эришиши эса, нафақат Академия фаолияти самарадорлигининг, балки Янги Ўзбекистонда одил судловнинг янги сифат босқичига кўтарилаётганининг муҳим кўрсаткичларидан бири бўлади.
Шерзод АБДУҚОДИРОВ,
Одил судлов академияси ректори,
юридик фанлар доктори
