ГИЁҲВАНДЛИКДЕК ХАВФЛИ ИЛЛАТГА ҚАРШИ КУРАШИШНИНГ ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИ ТУБДАН ТАКОМИЛЛАШТИРИЛМОҚДА
Гиёҳвандлик фақат бир шахснинг соғлиғига эмас, балки оила, маҳалла, жамият хавфсизлиги ва миллат генофондига таҳдид соладиган оғир ижтимоий иллатдир. Бу иллат инсонни ҳалол меҳнатдан, илмдан, оиладан ва охир-оқибат ҳаёт неъматидан ҳам батамом маҳрум қилади.
Шу боис, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг ноқонуний муомаласига қарши курашиш нафақат ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар, балки бутун жамиятнинг масъулиятли вазифасидир.
Президентимиз томонидан 2026 йил 11 июнда имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналоглари ва кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф равишда муомалада бўлишига қарши курашишга қаратилган қўшимча ва ўзгартишлар киритиш тўғрисида”ги қонун айни шу мақсадга қаратилган.
Мазкур қонун билан гиёҳвандликка қарши курашиш соҳасида жавобгарлик чораларини аниқлаштириш ва кучайтиришга оид муҳим ҳуқуқий механизм белгилаб берилди.
Айтиш керакки, ушбу янги қонун билан Жиноят кодексига янги жиноят таркиблари билан боғлиқ муҳим ўзгартишлар киритилмоқда. Шу билан бирга, Жиноят-процессуал кодекси, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс ҳамда гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддалар билан боғлиқ махсус қонун ҳужжатларига ҳам мувофиқлаштирувчи ўзгартишлар киритилди.
Бунинг эътиборли жиҳати шундаки, Жиноят кодексининг XIX боби “Аҳоли саломатлиги ва генофондига қарши жиноятлар” йўналишида такомиллаштирилмоқда. Бундай ёндашув гиёҳвандликка қарши курашиш фақат жиноятчиликни жиловлаш эмас, балки аҳоли саломатлиги, ёшлар келажаги ва миллий генофондни ҳимоя қилиш масаласи ҳам эканини кўрсатади.
Шунингдек, Жиноят кодексининг 276-1-моддасидан 276-13-моддасигача янги нормалар билан тўлдирилмоқда. Жумладан, кодекснинг 276-1-моддаси “Ғайриқонуний нарколаборатория ташкил этиш”, 276-1-модда “Бангихона ташкил қилиш ёки сақлаш”, 276-3-модда “Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ёки кучли таъсир қилувчи моддаларнинг ноқонуний муомаласига ҳомийлик қилиш” каби нормалар билан тўлдирилди.
Бу нормалар наркожиноятчилик занжирининг фақат сотиш ёки истеъмол босқичини эмас, балки ишлаб чиқариш, тайёрлаш, сақлаш, ташиш, тарғиб қилиш, ҳомийлик қилиш ва вояга етмаганларни жалб этиш каби хавфли кўринишларини ҳам қамраб олади.
Янги қонундаги энг муҳим янгиликларидан бири – гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларини ишлаб чиқариш, тайёрлаш ёхуд қайта ишлаш мақсадида, ғайриқонуний нарколаборатория ташкил этиш алоҳида жиноят сифатида белгиланганидир.
Бундай қилмиш учун 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган. Агар жиноят такроран, бир гуруҳ шахслар томонидан, кўп миқдорда ёки бошқа оғирлаштирувчи ҳолатларда содир этилса, жавобгарлик янада кучайтирилади.
Нарколаборатория оддий сақлаш жойи эмас, балки гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни тайёрлаш, қайта ишлаш ёки кимёвий синтез қилишга хизмат қиладиган яширин жиноий марказдир.
Бундай нарколабораторияда тайёрланган моддаларнинг таркиби кўпинча номаълум бўлади. Уларнинг инсон организмига салбий таъсирини олдиндан аниқлаб бўлмайди, бир марталик истеъмол ҳам оғир заҳарланиш, руҳий бузилиш, қарамлик ёки ўлимга олиб келиши мумкин.
Шунинг учун нарколабораторияни алоҳида жиноят ўчоғи сифатида белгилаш амалиёт учун ҳам, профилактика учун ҳам муҳим қадамдир.
БМТнинг Гиёҳвандлик ва жиноятчилик бўйича бошқармаси – UNODC маълумотларига кўра, 2023 йилда дунё бўйича 316 миллион нафар киши алкогол ва тамакидан ташқари гиёҳвандлик моддаларини истеъмол қилган.
Бу 15-64 ёшдаги дунё аҳолисининг 6 фоизини ташкил этади. Энг кўп истеъмол қилинган гиёҳвандлик моддаси каннабис бўлиб, ундан 244 миллион киши фойдаланган. Ундан кейин опиоидлар – 61 миллион, амфетаминлар – 30,7 миллион, кокаин – 25 миллион ва экстази – 21 миллион киши қайд этилган.
Гиёҳвандликнинг энг фожиали оқибати – ўлим. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, дунёда, тахминан, 600 минг ўлим гиёҳвандлик моддалари истеъмоли билан боғлиқ бўлиб, шуларнинг қарийб 450 минги опиоидлар “ҳиссаси”га тўғри келади.
Бугунги кунда дунё бўйича 64 миллионга яқин киши гиёҳвандликка қарамлик ва у билан боғлиқ касалликлардан азият чекмоқда. Бу рақамлар гиёҳвандлик фақат оғир жиноят эмас, балки жаҳон соғлиқни сақлаш тизими учун катта хавф эканини англатади.
Айтиш керакки, янги қонун билан бангихона ташкил қилиш ёки сақлаш учун ҳам жавобгарлик аниқ белгиланди. Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ёки кучли таъсир қилувчи моддаларни истеъмол қилиш ёхуд тарқатиш мақсадида, махсус жой ташкил этган ёки сақлаган шахслар 3 йилдан 5 йилгача озодликдан маҳрум қилиниши мумкин.
Ушбу норма бундай жойларнинг ижтимоий хавфини тўғри баҳолайди.
Чунки бангихона фақат истеъмол жойи эмас, балки янги истеъмолчиларни жалб қилиш, гиёҳвандликни тарқатиш ва жиноий муҳитни шакллантириш нуқтасидир.
Шунингдек, янги қонунда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, уларнинг аналоглари ҳамда кучли таъсир қилувчи моддаларнинг қонунга хилоф муомаласига ҳомийлик қилиш учун ҳам алоҳида жиноий жавобгарлик белгиланган. Бундай ҳаракатлар учун 5 йилдан 8 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлланилиши мумкин.
Бу муҳим янгиликдир, чунки наркожиноятчилик, одатда, фақат сотувчи ва харидордан иборат эмас. Унинг ортида молиялаштирувчи, жой билан таъминловчи, ташишга кўмаклашувчи, алоқа ўрнатувчи ва жиноий фаолиятни яширин бошқарувчи шахслар ҳам туради.
Бундан ташқари янги қонунда кучли таъсир қилувчи ёки заҳарли моддаларни ўғирлик ёки фирибгарлик орқали қонунга хилоф равишда эгаллаш учун ҳам жавобгарлик назарда тутилган. Бу норма, айниқса, дорихона, тиббиёт муассасаси, омбор, лаборатория ёки бошқа махсус жойларда сақланадиган кучли таъсир этувчи моддаларнинг ноқонуний айланмага чиқиб кетишининг олдини олишга хизмат қилади.
Бугунги кунда гиёҳвандлик жиноятчилиги тобора рақамлашиб бормоқда.
Интернет, мессенжерлар, яширин тўловлар, сохта дорилар, ниқобланган реклама ва ижтимоий тармоқлар орқали ёшларни алдов йўли билан жалб қилиш ҳолатлари кўпаяётгани дунё ҳамжамиятини хавотирга солмоқда.
Шунинг учун содир этилган жиноятга нисбатан жазони кучайтириш билан бирга, профилактика, ҳуқуқий тарғибот, таълим муассасаларида огоҳлик ишлари, ота-она ва маҳалла назорати ҳам муҳим аҳамият касб этади.
Гиёҳвандликка қарши курашда энг самарали йўл – жиноят содир этилгандан кейин жазолаш билан чекланиш эмас, балки унинг олдини олишдир. Ёшларга “бир марта синаб кўриш” ҳам бутун умрни заволда қолдирадиган фожиага айланиши мумкинлигини барвақт тушунтириш шарт. Наркотик модда инсонни аввал қизиқиш, кейин қарамлик, сўнгра жисмоний ва маънавий таназзул сари етаклашини ҳеч қачон унутмаслик керак.
Хулоса қилиб айтганда, нарколаборатория ташкил этиш учун жавобгарликнинг алоҳида жиноят сифатида белгиланиши ҳуқуқий сиёсатда муҳим қадамдир. Бу қадам гиёҳвандликнинг илдизига – уни ишлаб чиқариш, тайёрлаш ва тарқатиш манбаларига қарши қаратилган.
Қонуннинг мақсади — фақат жазолаш эмас, балки аҳоли саломатлигини, жамоат хавфсизлигини ва келажак авлодни ҳимоя қилишдир.
Гиёҳвандлик, ҳақиқатан ҳам, умр заволи, унга қарши курашиш эса, ҳар бир фуқаронинг виждоний ва ҳуқуқий бурчидир.
Зарифа Аҳмедова,
жиноят ишлари бўйича
Самарқанд шаҳар суди судьяси
