ҚОНУН МОҲИЯТИ ВА ТАЛАБИНИ АНГЛАШ ТУРЛИ ХИЛ НИЗОЛАРНИНГ БАРВАҚТ ОЛДИНИ ОЛИШГА ХИЗМАТ ҚИЛАДИ
Мамлакатимизда бошқа соҳаларда бўлгани каби уй-жой қуриш, ер участкаларидан оқилона ва самарали фойдаланиш, фуқароларга тегишли турар жойларни давлат рўйхатидан ўтказишнинг мустаҳкам қонуний асослари яратилган.
Хусусан, уй-жойга доир ҳуқуқларнинг амалга оширилиши ва аҳолини ижтимоий қўллаб-қувватлаш учун қулай шарт-шароитлар яратиш, фуқароларга тегишли бўлган турар жойларни давлат рўйхатидан ўтказишда кўмаклашиш мақсадида, 2024 йил 5 августда “Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига ҳамда уларда қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида”ги қонун қабул қилинди.
Қонунда бир қатор ҳолатларда фуқароларнинг ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари ва унда қурилган бино-иншоотларга бўлган ҳуқуқлари эътироф этилиши назарда тутилган.
Бироқ ҳаётда айрим кишилар ушбу қонунни дастак қилиб, янги қурилаётган ноқонуний объектлар ҳам қонунийлаштирилиши керак, деган важни келтираётган ҳолатлар ҳам учраб туради. Бу эса, фуқаролар ўртасида турли хил нотўғри тушунчалар шаклланишига сабаб бўлмоқда.
Шу боис ушбу қонунда фуқароларнинг ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари ва у ерда қурилган бино-иншоотларга бўлган ҳуқуқлари қандай ҳолатларда эътироф этилиши ҳақида имкон қадар маълумот беришни ўринли, деб ўйлаймиз.
Қонунга кўра:
– Ўзбекистон Республикаси фуқаролари ва мамлакат ҳудудида доимий яшаб турган фуқаролиги бўлмаган шахслар 2018 йил 1 майга қадар якка тартибда уй-жой қуриш орқали ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкасига ҳамда унда қурилган бинолар ва иншоотларга;
– фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ажратилган ер участкасига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжатларда кўрсатилган ер участкаси майдонидан 2018 йил 1 майга қадар ортиқча эгаллаган ер участкасига ҳамда унда қурилган бинолар ва иншоотларга;
– ўзбошимчалик билан қурилган якка тартибдаги уй-жойларга бўлган мулк ҳуқуқини, Вазирлар Маҳкамасининг қарорига асосан, ташкил этилган Кўчмас мулкка нисбатан ҳуқуқни эътироф этиш ишларини ташкил этиш бўйича туман (шаҳар) комиссиялари томонидан эътироф этиш мумкин деб топилганлиги ҳолларига ёки уни эътироф этиш рад этилганлиги ёхуд аризаларнинг кўриб чиқилиши бир марталик умумдавлат акциясининг муддати ўтганлиги сабабли якунига етмаганлиги ҳолларига;
– 2021 йил 8 июнга қадар туман (шаҳар) ҳокимининг қарорига кўра, қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ фуқароларга, якка тартибдаги тадбиркорларга ёки резидент бўлган юридик шахсларга ажратилган, тасдиқлаш масаласи Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимлари ҳамда Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси ёки тегишли халқ депутатлари Кенгаши томонидан кўриб чиқилмаган ер участкасига (бундан шундай ер участкасида икки йил ичида бинолар ва иншоотлар қурилмаган ёки уларнинг қурилиши бошланмаган ёхуд ер участкасидан мақсадсиз фойдаланилган ҳоллар мустасно);
– фуқароларнинг боғдорчилик ва узумчилик ширкатлари ҳудудидаги турар жойларига ҳамда улар эгаллаган ер участкасига;
– 2020 йил 9 мартга қадар кичик саноат зоналари ҳудудида жойлаштирилган тадбиркорлик субектларининг яшаш учун мўлжалланмаган бинолари ва иншоотлари ёки уларнинг қисмлари жойлашган ер участкасига;
– хусусийлаштирилган бинолар ва иншоотлар эгаллаган ер участкасига;
– фуқаролар, якка тартибдаги тадбиркорлар ва резидент бўлган юридик шахсларнинг қонунчиликка мувофиқ мулкка эгалик қилиш ҳуқуқи эътироф этилган бинолари ва иншоотлари эгаллаган ер участкасига нисбатан ҳуқуқларни эътироф этиш асослари ва тартиби белгилаб берилди.
Натижада ушбу қонунга асосан, кўплаб фуқароларнинг илгари қуриб, фойдаланиб келаётган уй-жойларига нисбатан мулк ҳуқуқлари қонунийлиги эътироф этилди. Уларнинг қатор йиллардан буён давом этиб келган муаммолари шу тариқа ечим топди.
Ушбу қонундаги имтиёзлар фақат юқорида қайд этилган олдинги даврга оид ҳолатларгагина тааллуқли эканлиги кўриниб турибди. Янги ноқонуний қурилишларга нисбатан мазкур қонун қўлланилмайди ва улар мулк ҳуқуқи объекти сифатида эътироф этилмайди.
Бу каби қурилмалар, Фуқаролик кодексининг 212-моддасига асосан, қонунчиликда белгиланган тартибда қурилиш мақсадлари учун ажратилмаган ер участкаларида, шунингдек, иморат қуриш учун зарур рухсатнома олмасдан ёки архитектура ва қурилиш нормалари ҳамда қоидаларини жиддий бузган ҳолда қурилган уй-жой, бошқа бино, иншоот ёки ўзга кўчмас мулк ўзбошимчалик билан қурилган иморат ҳисобланади.
Шунингдек, бундай иморатлар ўзбошимчалик билан иморат қуриш оқибатида ҳуқуқлари бузилган шахснинг ёки тегишли давлат органининг даъвосига асосан, суднинг қарорига биноан иморатни қурган шахс томонидан ёки унинг ҳисобидан бузиб ташланади.
Бундан ташқари бундай қонунбузилиши ҳолатини содир этган айбдор шахсларга нисбатан нафақат фуқаролик-ҳуқуқий, балки маъмурий чоралар ҳам қўлланилади. Аниқроғи, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддасига кўра, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг ўттиз баравари, мансабдор шахсларга эса, етмиш баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.
Мисол учун даъвогар Кадастр агентлиги Жиззах вилояти бошқармаси жавобгар Ш. Х.га нисбатан ўзбошимчалик билан қурилган қурилмани буздириш ва ерни яроқли ҳолатга келтириш тўғрисидаги даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.
Маълум бўлишича, даъвогар томонидан ер майдонларидан мақсадли ва оқилона фойдаланилишининг аҳволи ўрганилганда, жавобгар Ш. Х. Бахмал тумани ҳудудида ўзбошимчалик билан 180 квадрат метр ўлчамдаги ер участкасига уй-жой қуриб олганлиги аниқланган. Мазкур ноқонуний қурилмани бартараф этиш юзасидан жавобгарга огоҳлантириш хати берилган. Аммо ноқонуний қурилма унинг томонидан ихтиёрий равишда бартараф этилмаган. Шу сабабли даъвогар судга мурожаат қилган.
Фуқаролик ишлари бўйича Ғаллаорол туманлараро судининг 2025 йил 18 августдаги ҳал қилув қарори билан даъво талаби қаноатлантирилиб, жавобгарга ноқонуний қурилмани бузиш ҳамда ер майдонини фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириш мажбурияти юклатилган.
Жавобгар Ш. Х. қурилмани у қурмаганлиги, қурилма онаси М. Х. томонидан қурилганлиги ҳақидаги важ келтирганлиги сабабли апелляция инстанция суди биринчи босқич суди қоидаларига ўтиб, ишга М. Х.ни жалб қилган.
Кадастр агентлиги Бахмал тумани бўлимининг 2025 йил 8 октябрдаги қарорига кўра, фуқаро М. Х. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 60-моддаси 3-қисми билан ҳуқуқбузар деб топилиб, унга нисбатан маъмурий жарима жазоси қўлланилган.
Жиззах вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъатининг 2025 йил 8 октябрдаги ажрими билан суднинг ҳал қилув қарори хулоса қисмида жавобгар сифатида М. Х. кўрсатилиб, суд қарори ўзгаришсиз қолдирилган.
Ўз навбатида, судда жавобгар М. Х. уй-жойни аҳоли пункти ер майдонида қурганлиги, бу қурилмага нисбатан “Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаларига ҳамда уларда қурилган бинолар ва иншоотларга бўлган ҳуқуқларни эътироф этиш тўғрисида”ги қонун талабларига асосан мулк ҳуқуқи берилиши кераклиги ҳақида важ келтирган.
Лекин жавобгар М. Х.да ер ажратиш ҳақида ваколатли орган қарори мавжуд эмас, ер участкаси чегараси жойида белгиланмаган ҳамда ер участкасига бўлган ҳуқуқ давлат рўйхатидан ўтказилмаган. Шу каби ер майдони ва бино-иншоотга нисбатан мулк ҳуқуқи эътироф этилмаган ёки мазкур қонун татбиқ этилиши мумкин бўлган ер тоифаси ёхуд бино хатловдан ўтказилмаганлиги сабабли Жиззах вилояти суди фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати тафтиш инстанциясининг 2025 йил 13 ноябрдаги ажрими билан суд қарорлари ўзгаришсиз қолдирилди.
Худди шу каби ҳолат: Жиззах шаҳар прокуратураси шаҳарнинг Ўратепалик маҳалласида жойлашган “Зиннур маркет” биносига туташ, шаҳар ҳокимлиги захирасида бўлган ҳудуддан жавобгар И. М. ўзбошимчалик билан 117,25 квадрат метр ўлчамдаги ер участкасини эгаллаб олгани ҳамда енгил турдаги айвон ва бир қаватли бино қургани юзасидан судга даъво ариза киритди. Даъво аризада жавобгарга ноқонуний қурилмани бузиш мажбуриятини юклатишни сўради.
Суд қарори билан мазкур қурилма жавобгар ҳисобидан буздирилиши белгиланди. Мазкур иш жавобгарнинг шикояти асосида Жиззах вилоят судининг тафтиш инстанциясида ўрганиб чиқилганида ҳам, жавобгар ҳеч қандай ҳужжатларсиз ер майдонини эгаллаб, қурилиш қилиб олганлиги ўз тасдиғини топди.
Айтмоқчимизки, ҳар бир фуқаро муҳим бир ҳақиқатни унутмаслиги керак: қонунни билмаслик жавобгарликдан озод қилмайди. Бу фикрни бежизга айтаётганимиз йўқ. Жиззах вилоят суди, фуқаролик ишлари бўйича судлари томонидан ўтган йил давомида ўзбошимчалик билан қурилган уй-жойларни бузиш билан боғлиқ 928 та фуқаролик иши кўриб чиқилган. Уларнинг 788 таси ёки 85 фоизи қаноатлантирилган.
Мухтасар қилиб айтганда, қурилиш ишларини амалга оширишда турли гап-сўзларга эмас, балки амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқ иш юритиш муҳим. Шунда одам турли муаммоларга дучор бўлмайди, ортиқча чиқимларга учрамайди.
Нодиржон РАСУЛОВ,
Жиззах вилояти суди раиси ўринбосари –
фуқаролик ишлари бўйича
