Мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари, унинг шахсий ҳаёти дахлсизлиги, шахсий ҳамда оилавий сири, шаъни ва қадр-қимматини кафолатли ҳимоя қилишга қаратилган қонунчилик базаси изчиллик билан такомиллаштирилиб борилмоқда.

Маълумки, Конституциямизнинг 137-моддасига кўра, юртимизда барча судларда ишлар очиқ кўрилади. Ишларни ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқишга фақат қонунда белгиланган ҳолларда йўл қўйилади.

Аниқроқ айтганда, амалдаги Фуқаролик процессуал кодексининг 12-моддасига мувофиқ, давлат сири, фарзандликка олиш сирига тааллуқли маълумотлар мавжуд бўлган ишлар, шунингдек, қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда, ишлар ёпиқ суд мажлисида кўриб чиқилиши мумкин.

Ўз навбатида, ёпиқ суд мажлисида иштирок этган судья, суд мажлиси котиби, прокурор, даъвогар, жавобгар, учинчи шахслар, умуман олганда, барча суд мажлиси иштирокчилари ўзларига маълум бўлган иш тафсилоти ва маълумотларни бошқа шахсларга ошкор қилиши мумкин эмас.

Шу боис амалдаги қонунларда ёпиқ суд мажлисларида иштирок этган шахслар маълумотларни ошкор қилганлик учун жавобгарлик ҳақида огоҳлантирилиши белгиланган. Аммо қонунчиликда бундай маълумотларни ошкор қилганлик учун аниқ жавобгарлик чоралари назарда тутилмаган. Бу эса, ўз навбатида, муайян ҳуқуқбузарлик учун жазо чоралари қўлланилмасдан қолинишига олиб келаётганди.

Шу муносабат билан давлатимиз раҳбари томонидан жорий йилнинг 26 сентябрь куни имзоланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун билан Жиноят кодекси, Жиноят-процессуал кодекси, Фуқаролик-процессуал кодекси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодексга тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Мазкур янги қонун билан ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумоти ва тафсилотларини ошкор қилишга йўл қўйилмаслиги ҳақида огоҳлантирилган шахслар томонидан маълумот ва тафсилотлар суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.

Жумладан, Фуқаролик процессуал кодексининг 60, 62, 64, 98, 208-моддаларига киритилган ўзгартиришларга кўра, эксперт, мутахассис ва таржимон ёпиқ суд мажлиси муҳокамаси маълумоти ҳамда тафсилотларини суднинг рухсатисиз ошкор қилганлик учун жиноий жавобгарлик белгиланди.

Хулоса ўрнида айтганда, амалдаги қонунларга киритилган ушбу ўзгартиш ва қўшимчалар ёпиқ суд мажлиси тафсилотлари анонимлигини таъминлаш орқали шахснинг шаъни, қадр-қиммати дахлсизлигини кафолатли ҳимоялашга хизмат қилиши билан муҳим аҳамиятга эгадир.

Дилноза Абдуқодирова,

фуқаролик ишлари бўйича

Учтепа туманлараро

суди судьяси

Маълумки, Бош Қонунимиз талабига кўра, фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбурдирлар.

Чунончи, шахснинг озодлиги, шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлиги кафолати саналган ушбу қоида амалдаги қонунларимизда ҳам ўз ифодасини топган. Жумладан, Жиноят кодексининг 139-моддасида “туҳмат”, 140-моддасида эса, “ҳақорат қилиш” билан боғлиқ жиноятлар учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Демак, булардан кўринадики, ушбу конституциявий қоидага риоя этмаслик тегишли жавобгарликка сабаб бўлади.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисоллар асосида давом эттирадиган бўлсак, 2024 йил 3 март куни Сирдарё тумани ҳудудида жойлашган чегара божхона постининг “Малик” божхона пунктида божхона ходими М. Элмуродова (исм-шарифлар ўзгартирилди) Ш. Очилбоеванинг “Нексия-3” русумли автомашинасидаги юкларини назорат текширувидан ўтказаётганда ўртада тортишув келиб чиқади. Бунга Ш. Очилбоеванинг автомашинасида меъёридан ортиқча моддий товар-бойликлар борлиги сабаб бўлади.

М. Элмуродова хизмати тақозосига кўра, Ш. Очилбоевадан автомашинасидаги юкларни туширишини сўрайди. Аммо Ш. Очилбоева унинг талабига бўйсунмай қаршилик кўрсатади. Бу ҳам етмагандек, М. Элмуродованинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан таҳқирлайди.

Судга оид лингвистик экспертиза хулосаси ҳам Ш. Очилбоева М. Элмуродовага нисбатан айтган сўзлар ҳақорат маъносида қўлланилганини тасдиқлади.

Аммо Ш. Очилбоева бу билан чекланмайди, у “ётиб қолгунча…” қабилида иш тутиб, 2024 йил 20 май куни жиноят ишлари бўйича Сирдарё тумани суди мажлисида ўзига нисбатан жиноят иши кўрилаётганида, М. Элмуродованинг оғир жиноят содир этганлиги ҳақида судга ариза билан мурожаат қилади. Гўёки, М. Элмуродова божхона пунктида хизмат вазифасини бажариш давомида назорат пунктидан ўтадиган фуқаролардан турли моддий қимматлик ва ашёларни “совға” тариқасида олаётган эмиш…

Энг ёмони, Ш. Очилбоева аризасида М. Элмуродовани оғир турдаги жиноят — пора олишда ҳам айблайди.

Табиийки, унинг аризасида келтирилган важлар қонун талаби асосида текшириб чиқилди. Аммо ариза бирор-бир мақбул далил ёки асосларга эга эмаслиги, фақат М. Элмуродовани атай шарманда қиладиган, уни оғир жиноят содир этишда айблаб, уйдирмалар тарқатиш мақсадида судга тақдим этилгани аниқланди.

Шундан сўнг биринчи босқич судининг 2025 йил 14 августдаги ҳукмига кўра, судланувчи Ш. Очилбоева Жиноят кодексининг 139-моддаси 3-қисми “а” банди ва 140-моддаси 3-қисм “а” банди билан айбдор топилди ва 1 йил 1 ой муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинди.

Ўз навбатида, Ш. Очилбоева биринчи босқич судининг ҳукмидан норози бўлиб, Сирдарё вилоят судининг апелляция судлов ҳайъатига мурожаат қилди.

Апелляция инстанцияси суди ўз ажрими билан биринчи босқич судининг ҳукмини ўзгаришсиз, апелляция шикоятини қаноатлантирмасдан қолдирди.

Хўш, апелляция судлов ҳайъати нега бундай қарорга келди?

Шу ўринда бу ҳақда батафсил тўхталадиган бўлсак, ушбу жиноят ишида М. Элмуродованинг 2024 йил 13 мартда Сирдарё вилоят прокурорига 3 март куни “Малик” божхона пунктида хизмат вазифасини бажараётганида Ш. Очилбоева ҳақорат қилгани, 2024 йилнинг 28 февраль куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ишонч телефони” орқали йўллаган мурожаатида уни фуқаролардан пора оляпти, деб туҳмат қилганлиги учун унга нисбатан қонуний чора кўришни сўраб ёзган аризаси бор. Бундан ташқари Ш. Очилбоевани М. Элмуродовага ёзган “СМС” хабарлари борки, унинг тафсилотидан газетхонни қисқача таништириш лозим кўринади.

Гап шундаки, 2024 йилнинг 21 февраль куни соат 10.25 ларда М. Элмуродованинг қўл телефонига Ш. Очилбоевадан чегара божхона пункти орқали товар-моддий бойликларни белгиланганидан кўпроқ миқдорда олиб ўтишига ёрдам беришни сўраб, “СМС” хабар келади. Хабарга жавобан жабрланувчи М. Элмуродова божхона чегараси орқали ҳаракатланиш тартибини тушунтиради, ҳар бир товар учун белгиланган тартибда божхона тўловлари тўланиши лозим эканини ёзиб юборади. Ш. Очилбоева эса, очиқ-ошкор таҳдид қилишга ўтади, яъни ёрдам бериб турмаса, туҳмат билан ишдан бўшаттириб юборишини айтади.

Афсусланарли томони шундаки, судланувчи ёлғон уйдирмалари билан бир қатор идора ходимларининг қимматли вақтини ҳам ўғирлаб келган.

Масалан, Ш. Очилбоева М. Элмуродова 4 нафар фуқародан пора оляпти, деб “Ишонч телефони” орқали йўллаган мурожаати юзасидан Сирдарё тумани прокурори ёрдамчиси томонидан текшириш ўтказилган. Аммо божхона ходими М. Элмуродованинг ҳаракатларида жиноят таркиби мавжуд бўлмагани сабабли унга нисбатан жиноят ишини қўзғатиш рад қилинган.

Бундан ташқари “Сирдарё” чегара божхона постининг масъул ходимлари томонидан Ш. Очилбоева юқори ташкилотларга йўллаган мурожаати юзасидан ўтказилган хизмат текширувида ҳам унинг важлари тасдиғини топмаган. Бу каби судланувчининг туҳмат ва уйдирмадан иборат, текширишларда исботини топмаган мурожаатлари рўйхатини яна давом эттириш мумкин.

Аслида Ш. Очилбоева бож­хона маскани орқали “Нексия 3” русумли автомашинасида Ўзбекистон Республикасига ҳар хил турдаги товар ва моддий бойликларни кўп миқдорда олиб киришга доимий равишда уриниб келган. Унинг бундай ноқонуний хатти-ҳаракатига чек қўйиш мақсадида у билан бир неча марта профилактик суҳбатлар ўтказилган, ноқонуний равишда олиб ўтишга уринган товарларига нисбатан божхона пункти ходимлари томонидан тегишли ҳужжатлар расмийлаштирилиб, маъмурий жавобгарлик масаласини ҳал этиш учун жиноят ишлари бўйича туман судига юборилган. Бироқ Ш. Очилбоева булардан ўзига тегишли хулоса чиқариб олмай ноқонуний фаолиятини яна давом эттирган.

Гувоҳи бўлганингиздек, хизмат вазифасини бажараётган ходимга нисбатан ҳурматсизлик қилиш муқаррар жазога сабаб бўлди.

Бу, ўз навбатида, юртимизда ҳар бир фуқаронинг шаъни, қадр-қиммати кафолатли ҳимоя қилиниши, бу борада содир этилган жиноий қилмишлар ҳеч қачон жазосиз қолмаслигини кўрсатади.

Жавлон ЖАББОРОВ,

Сирдарё вилояти

суди судьяси,

Абдуҳамид

ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Бугун Олий суд Пленумининг навбатдан ташқари мажлисида айрим жиноят, фуқаролик ишлари бўйича туман, шаҳар, туманлараро ҳамда туманлараро иқтисодий судларга илк бор судьялик лавозимига тайинланган судьяларнинг қасамёд қабул қилиш маросими ўтказилди. 

Мажлисда Судьялар олий кенгашининг 2025 йил 16 сентябрдаги қарорига муфовиқ судьялик лавозимда бўлишнинг биринчи беш йиллик муддатига тайинланган 21 нафар судьянинг қасамёди эшитилди.

Қасамёд қабул қилган янги судьяларга судьялик гувоҳномалари билан бирга “Судьялар одоби кодекси” топширилди.

Инсон ҳавосиз, сувсиз, оч ҳолда яшай олмаганидек, қонун устувор бўлмаган жойда ҳам тинч ва бехавотир умр кечиролмайди. Гап қонун устуворлиги ҳақида кетар экан, иккита масъулияти чекланган жамият ўртасида узоқ давом этган тортишувдан сўнг суднинг ҳал қилув қарори билан ҳақиқат юз очгани, адолат қарор топгани, низога барҳам берилгани тўғрисидаги ҳаётий мисолни газетхонлар эътиборига ҳавола этишни лозим топдик.

Даъвогар – “Боғ кўчатлари” (юридик номлар ва исм-шарифлар ўзгартирилган) ҳамда жавобгар – “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамиятлари ўртасида шартномада назарда тутилган қарздорлик юзасидан келишмовчилик келиб чиқади. Бунинг сабаби “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамияти шартномага кўра, “Обод бунёдкор” тузилмасига турли дарахт кўчатлари ва манзарали буталар етказиб берган. Бироқ жавобгар тўловни тўлиқ амалга оширмаган.

Тўғри, қарзни тўлаб бериш юзасидан даъвогар жавобгарга талабнома билан мурожаат қилган. Аммо ҳамкор масъулияти чекланган жамият томонидан талабнома эътиборсиз қолдирилган. Шу боис, “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамият судга мурожаат қилиб, 845 миллион 440 сўм қарздорликни жавобгардан ундириб беришни сўраган.

Суд мажлисида даъвогар вакили, адвокат С. Мирёқубов даъво талабини қувватлаб, суддан даъво аризасини тўлиқ қаноатлантиришни сўради.

Жавобгар вакили С. Қобилов эса, даъво талабига эътироз билдирди.

Ҳақиқатан ҳам, даъвогар томонидан дарахт кўчатлари етказиб берилган.

Аммо дарахтлар ўз вақтида парвариш қилинмаганлиги сабабли уларнинг айримлари қуриб қолган.

Қуриб қолган дарахт кўчатлари ўрнига “Ш. Ш. Ш.” масъулияти чекланган жамиятдан қўшимча кўчатлар сотиб олинган ва ўтқазилган. Қисқаси, жавобгар вакили аслида даъвогарнинг ўзи жавобгар олдида қарздор эканлигини айтиб, даъво аризасини рад қилишни сўради.

Бинобарин, тарафлар ўртасида 2023 йил 5 октябрда шартнома тузилган.

Унга кўра, “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамият 1 миллиард 793 миллион 203 минг 31 сўмлик дарахт кўчати ва манзарали буталар етказиб бериш, “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамият эса, ушбу товарларни қабул қилиб олиш ва унинг ҳақини тўлаш мажбуриятини олган.

Шартноманинг 2.2-бандида сотиб олинадиган товар учун тўлов миқдори 100 фоизни ташкил қилиши, 2.3-бандида эса, тўлов нақд пулсиз шаклда, пул кўчириш йўли билан амалга оширилиши белгиланган.

Суд даъвогар ва жавобгар вакилларининг тушунтиришлари ҳамда иш ҳужжатларидан келиб чиқиб, даъво аризасини қисман қаноатлантириш лозим, деган тўхтамга келди.

Бунинг сабаби шундаки, даъвогар жавобгарга 1 миллиард 802 миллион 895 минг 997 сўмлик кўчат ва манзарали буталар етказиб берган.

Буюртмачи “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамият уларни қабул қилиб олган ва товарлар учун 1 миллиард 600 миллион 66 минг 816 сўм пул кўчириб берган. Натижада 202 миллион 899 минг 181 сўмлик қарздорлик келиб чиққан.

Юқорида қайд этилганлардан кўринадики, жавобгар олинган товарлар ҳақини тўлиқ тўламаган. Шу сабабли, суд даъво талабининг шу қисмини асосли ҳисоблаб, жавобгардан ундиришни, даъвонинг қолган 642 миллион 111 минг 259 сўм қисми асоссиз бўлгани учун қаноатлантиришни рад этишни лозим топди.

Судда жавобгар вакили эътироз билдириб, даъвогар етказиб берган кўчатлар ўз вақтида парвариш қилинмаганлиги оқибатида уларнинг айримлари қуриб қолганлиги, дарахтларни парваришлаш даъвогарнинг мажбурияти эканлиги, бундан ташқари қуриб қолган кўчатлар ўрнига “Ш. Ш. Ш.” масъулияти чекланган жамиятдан қўшимча кўчатлар сотиб олгани, аслида, даъвогарнинг ўзи жавобгар олдида қарздорлигини важ қилиб келтирди.

Суд ушбу важлар билан келишиб бўлмайди, деган хулосага келди. Тўғри, шартноманинг 5.8-бандида етказиб берилган, ўтқазилган дарахт ва гул кўчатлари бир йил давомида ўз кўринишини йўқотса ёки қуриб қолса, етказиб берувчи томонидан қопланиши кўрсатилган. Лекин шартномада экилган дарахтларни парвариш қилиш сотувчининг мажбурияти эканлиги назарда тутилмаган.

Қолаверса, масаланинг яна бир жиҳати ҳам бор. Аниқроқ айтганда, “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамият томонидан дарахт ва гул кўчатларининг охиргиси жавобгар тарафга 2025 йилнинг 8 апрель куни етказиб берилган. Орадан бир йил ўтиб кетган бўлса-да, жавобгар дарахт кўчатларининг айримлари қуриб қолганлигини айтиб, уларнинг қийматини қоплаб бериш ҳақида даъвогарга оғзаки ёки ёзма мурожаат қилмаган. Бу билан жавобгар сотиб олинган ва экилган дарахтларнинг келгусида униб-ўсиши бўйича юзага келиши мумкин бўлган оқибатлар таваккалчилигини ўз зиммасига олган.

Иқтисодий процессуал кодексининг 68-моддаси талабига биноан, ишда иштирок этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига асос қилиб келтираётган ҳолатларни исботлаши керак. Жавобгар тараф “Ш. Ш. Ш.” масъулияти чекланган жамиятдан қўшимча равишда дарахт ва гул кўчатлари сотиб олинганлигини тасдиқловчи ҳужжатларни судга тақдим этса-да, уларнинг айнан қайси қуриган дарахтлар ўрнига экилганлигини асосли далиллар билан исботлай олмади.

Шундай қилиб, суд шартнома қонунчилиги талабларига асосланиб, даъвогарнинг даъво аризасини қисман қаноатлантириш ҳақида қарор қабул қилди. “Обод бунёдкор” масъулияти чекланган жамият ҳисобидан “Боғ кўчатлари” масъулияти чекланган жамияти фойдасига 202 миллион 889 минг 181 сўм қарздорлик, 4 миллион 57 минг 783 сўм давлат божи ва 37 минг 500 сўм почта харажати ундирилди.

Иқтисодий муносабатларда шартнома шартларига қатъий риоя этиш ва мажбуриятларни ўз вақтида бажариш муҳим аҳамиятга эга. Суд томонидан иш ҳолатларига ҳар томонлама ҳуқуқий баҳо берилиб, тарафларнинг далиллари асосида адолатли қарор қабул қилинди.

Натижада қонун устуворлиги таъминланиб, ҳақиқат қарор топди ҳамда низога ҳуқуқий ечим берилди.

Ислом ҲАМРОҚУЛОВ,

Самарқанд туманлараро

иқтисодий суди раиси

Маълумки, тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш судлар зиммасидаги энг муҳим вазифалардан биридир. Зеро, Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган “Янги Ўзбекистон – янги суд” тамойили замирида ҳам айни шундай эзгу мақсадлар мужассам.

Бинобарин, давлатимиз раҳбари жорий йилнинг 20 август куни тадбиркорлар билан бўлган очиқ мулоқотда “Барча ислоҳотларимиз негизида, энг аввало, инсон қадри, тадбиркорларимизнинг манфаатлари ётибди.

Шу боис суд мустақиллигини таъминлаш бўйича қатъий сиёсат олиб борамиз. Бугунги тадбиркор, бу – кечаги тадбиркор эмас. Уларнинг ҳуқуқий саводхонлиги ошганини судларга мурожаат кўпайганида ҳам кўриш мумкин. Эндиликда тадбиркорлар иқтисодий ва маъмурий судларга экстерриториал тартибда мурожаат қилиши мумкин бўлади” дея таъкидлади.

Шу ўринда фикримизни ҳаётий мисоллар асосида давом эттирсак, яқинда суд томонидан “Тўрақўрғон турон сeрвис” масъулияти чекланган жамиятининг қонуний манфаатлари ҳимоя қилинди.

Аниқланишича, Тўрақўрғон тумани ҳокимининг 2017 йил 11 мартдаги қарорига кўра, “Тўрақўрғон турон сeрвис” масъулияти чекланган жамиятининг умумий майдони 1 142,63 кв. метр бўлган маъмурий биноси бузилади. Шунингдек, туман ҳокими қарорида туман архитектура ва қурилиш бўлимига бузилишга тушаётган бино-иншоотлар эгаларига бошқа ер майдонлари танлаш ҳамда тегишли ташкилотлар билан келишиш, туман молия бўлимига эса, маҳаллий бюджетдан компенсация маблағи тўлаб бериш вазифаси ҳам белгиланган.

Шундан сўнг “Тўрақўрғон турон сeрвис” масъулияти чекланган жамиятига Янгиобод маҳалласида жойлашган, туман ҳокимлиги балансида бўлган бино қолипли нон маҳсулотлари ишлаб чиқариш фаолияти учун фойдаланишга берилган. Орадан бир йил ўтгач, 2018 йил 15 февралда масъулияти чекланган жамиятига доимий фойдаланиш учун 800 квадрат метр ер майдони ажратиб бериш тўғрисида туман ҳокимининг 169-сонли қарори қабул қилинган.

Аммо орадан саккиз йил ўтса-да, тадбиркорга компенсация маблағлари тўлаб бериш пайсалга солиб келинаётганди. Табиийки, тадбиркор ўтган даврда туман ҳокимлигига қатнаб сарсон-саргардон бўлди. Шунингдек, у бир неча марта компенсация маблағи тўлаб бериш ва фойдаланишга олган эски биносини масъулияти чекланган жамияти номига расмийлаштириш тўғрисида ёзма мурожаат қилди. Лекин унинг барча мурожаатлари натижасиз қолди. Охир-оқибат тадбиркор Ж. Жўраев туман адлия бўлимига мурожаат қилиб, амалий ёрдам сўради. Ўз навбатида, адлия бўлими томонидан масъулияти чекланган жамияти манфаатини кўзлаб, Чуст туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритилди.

Айтиш керакки, Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йил 29 майдаги 97-сонли қарори билан тасдиқланган “Давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун ер участкаларининг олиб қўйилиши муносабати билан фуқароларга ва юридик шахсларга етказилган зарарларни қоплаш тартиби тўғрисида”ги Низом (ушбу Низом 2020 йил 1 январдан ўз кучини йўқотган)нинг 3-1-бандига асосан, ер участкаларини олиб қўйишда объектларни бузишга кўчмас мулкнинг бозор қиймати ва олиб қўйиш сабабли мулкдорга етказилган зарар тўлиқ қопланганидан кейин рухсат берилади.

Шунингдек, 2022 йил 29 июнда қабул қилинган “Ер участкаларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш тартиб-таомиллари тўғрисида”ги қонуннинг 23-моддасида олиб қўйилган ер участкасида жойлашган кўчмас мулк объектларининг ва ер участкасига бўлган ҳуқуқнинг бозор қиймати компенсация қилиниши белгиланган.

Ушбу ишни кўриш жараёнида “EXPERT BAHOLASH” масъулияти чекланган жамиятининг 2014 йил 12 мартдаги 99-сонли баҳолаш ҳисоботига кўра, тадбиркорнинг бузилишга тушган бино-иншоотининг бозор қиймати 1 миллиард 105 миллион сўм, ер майдонидан фойдаланиш ҳуқуқи қиймати эса, 468 миллион 530 минг сўм, кўчмас мулкнинг умумий бозор қиймати 1 миллиард 573 миллион сўмни ташкил этишига эътибор қаратилди.

Суд ана шундай ҳуқуқий асосларга таянган ҳолда тадбиркорга баҳолаш хулосасида белгиланган компенсация маблағини ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, тадбиркорнинг ҳуқуқи ҳимоя қилиниб, адолат қарор топгани қувонарли ҳол, албатта. Умуман олганда, соҳа вакилларини ҳар жиҳатдан қўллаб-қувватлаш ортга қайтмас ислоҳотлар самарасидир.

Акмалжон ШОКИРОВ,

Чуст туманлараро иқтисодий суди раиси

Бугун Тошентда Ўзбекистон Республикаси Олий суди ва Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги ҳамкорлигида ташкил этилган шу мавзудаги конференция бўлиб ўтди.

Тадбир бошида сўзга чиққан Ўзбекистон Республикаси Президентининг ижтимоий ҳимоя бўйича маслаҳатчиси – Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги директори М. Оллоёров, Олий суд раиси Б. Исломов, Бош прокурор Н. Йўлдошев ва Бош вазир ўринбосари – Оила ва хотин-қизлар қўмитаси раиси З. Махкамова, кейинги йилларда мамлакатимизда шахсларни тазйиқ ва зўравонликдан ҳимоя қилиш, хотин-қизлар ва болаларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини таъминлаш, уларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш, болаларнинг маънавий ва жисмоний ривожланиши учун шарт-шароитлар яратиш масаласида кенг кўламли ишлар амалга оширилганини таъкидлаб, бу борада Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг “Хотин-қизлар камситилишининг барча шаклларига барҳам бериш тўғрисида” ҳамда “Болалар ҳуқуқлари тўғрисида”ги конвенциялари талабларига риоя этилишига алоҳида аҳамият берилаётганлигини қайд этди.

Эътироф этилганидек, халқаро ташкилотларнинг тавсиялари ва илғор хорижий мамлакатлар тажрибасидан келиб чиққан ҳолда болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солиш мақсадида 2024 йил 14 ноябрь куни Ўзбекистон Республикасининг “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонуни қабул қилинди.

Мазкур қонунда зўравонлик турлари аниқ белгилаб берилди. Ушбу тарихий ҳужжат жабрланувчи болалар ва уларнинг оилаларини қўллаб-қувватлаш ҳамда таълим муассасаларида зўравонликнинг олдини олиш чораларини кўзда тутади.

Ўз навбатида, Конституциямизнинг 26-моддасида инсоннинг шаъни ва қадр-қиммати дахлсизлиги, ҳеч ким қийноққа солиниши, зўравонликка, бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки инсон қадр-қимматини камситувчи муомалага ёхуд жазога дучор этилиши мумкин эмаслиги қатьий белгиланди.

Ушбу масалаларнинг кафолати Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 10 майдаги “Тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларга ижтимоий хизматлар кўрсатишни такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарорида ўз аксини топиб, унга асосан тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларга комплекс ижтимоий хизматлар кўрсатишнинг янги тизими жорий қилиниб, таълим ва меҳнат муносабатларида зўравонликнинг олдини олиш чоралари кўрилди.

Тазйиқ ёки зўравонликдан жабрланган шахсларга ҳимоя ордерини бериш тизими янада такомиллаштирилди.

Бунда ҳимоя ордерини бериш билан бир вақтда зўравонни тузатиш дастури ишлаб чиқилиб, у «Инсон» маркази билан келишилган ҳолда амалга оширилиши белгиланди.

Тазйиқ ва зўравонликдан жабр кўрган хотин-қизлар ва уларнинг вояга етмаган фарзандларига ижтимоий хизматлар кўрсатиш стандарти тасдиқланди.

Бундан ташқари, хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини тазйиқ ва зўравонликдан ишончли ҳимоя қилиш мақсадида миллий қонунчиликка янги жазо турлари киритилди.

Шунингдек, бу турдаги жиноятлар учун жазо чораларини, айниқса, жинсий зўравонликка оид жиноятлар учун санкцияларни кескин кучайтириш орқали бу иллатга қарши жазо муқаррарлиги таъминланди.

Қатор манфаатдор идоралар ва жамоатчилик вакиллари иштирок этган бугунги конференцияда оилавий (маиший) зўравонлик ва шаҳвоний шилқимлик қилиш билан боғлиқ жиноят ва маъмурий ҳуқуқбузарликлар, шунингдек ушбу туркумдаги жиноятлардан жабр кўрган болаларга нисбатан содир этилаётган қилмишларнинг олдини олиш бўйича амалга оширилган ишлар, мавжуд муаммолар, уларнинг ечимлари ҳамда келгусидаги вазифалар хусусида фикр юритилди.

Тадбир тазйиқ ва зўравонликдан жабрланган шахсларнинг ҳуқуқий ҳимоясини таъминлашга доир масалалар бўйича ўзаро тажриба алмашиш ҳамда амалга оширилиши керак бўлган чораларни атрофлича муҳокама қилиш учун қулай имконият бўлди.

Маълумки, ҳар қандай ҳуқуқий давлатда фуқаролар ўртасида келиб чиқадиган низолар суд тартибида ҳал қилинади. Яъни тарафлардан бири судга ариза билан мурожаат қилади. Натижада суд томонидан ишни кўриш куни, вақти ва жойи белгиланиб, бу хусусда ажрим чиқарилади.

Буни айтишдан мақсад шуки, даъвогар ва жавобгар ёки уларнинг қонуний вакиллари суд мажлисига келмаслиги ҳам судга, ҳам қонунга нисбатан ҳурматсизлик сифатида баҳоланади.

Афсуски, ҳаётда бундай ҳолатлар учраб туради. Яқинда фуқаролик ишлари бўйича Чуст туманлараро судида судга ҳурматсизлик билан муносабатда бўлган даъвогарларнинг хатти-ҳаракатига ҳуқуқий баҳо берилди.

Гап шундаки, Чуст туманида яшовчи Алишер Исмоилов (исм-шарифлар ўзгартирилган) судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, Давлат кадастрлар палатасининг Чуст тумани филиалига нисбатан ўзига тегишли бўлган – Чуст тумани “Зарафшон” маҳалла фуқаролар йиғинидаги 2 та уйда жойлашган нотурар объектларга нисбатан қурилиш-монтаж ишлари тугалланган объектдан фойдаланиш рухсатномаси ҳамда кадастр ҳужжатларини расмийлаштириб бериш мажбуриятини юклашни сўраган. Албатта, суд ажрими билан ушбу даъво аризаси юзасидан фуқаролик иши қўзғатилди.

Дастлабки суд мажлиси 2025 йил 5 август кунига тайинланган. Бироқ жавобгар тараф вакили судга келмагани боис ишни кўриш 2025 йил 12 августга қолдирилган. Бу ҳақида тарафлар тегишли тартибда хабардор қилинган. Лекин жавобгар тараф вакили иккинчи маротаба ҳам судга келмаган. Оқибатда суд мажлиси 2025 йил 19 август кунига тайинланган.

Ўша кунги суд мажлисида Давлат кадастрлар палатаси Чуст тумани филиали мутахассиси Аббос Тошматов иштирок этиши учун берилган ишончнома судга тақдим этилган. Аммо кадастр идораси вакили учинчи марта ҳам суд чақирувига итоатсизлик қилган. Даъвогар эса, ҳар гал судга келиб, суд мажлиси бўлишини кутиб, овораю сарсон бўлиб қайтиб кетаверган.

Шу ўринда иккинчи мисолга эътибор қаратсак, Кадастр агентлиги Наманган вилояти бошқармаси фуқаролар А. Аҳмаджонов, Ҳ. Мамажонов, Ш. Хонхўжаев, А. Убайдуллаев, Н. Эргашовга нисбатан ноқонуний қурилмани ўз ҳисобидан бузиш ва ўзбошимчалик билан эгалланган ер майдонини дастлабки ҳолатига қайтариш мажбуриятини юклашни сўраб, судга даъво аризаси киритган.

Шу боис суд томонидан қонун талабига кўра, фуқаролик иши қўзғатиш ва суд мажлисини тайинлаш, тарафларни суд мажлисининг жойи ва вақти тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилиш юзасидан ажрим чиқарилган. Кадастр агентлиги Наманган вилояти бошқармаси бошлиғи томонидан имзоланган тегишли ишончномага биноан, ушбу суд мажлисида Кадастр агентлиги Тўрақўрғон тумани бўлими ходимлари Ж. Маҳмудов ҳамда Н. Бойқўзиев иштирок этиши белгиланган.

Лекин икки ходим ҳам такрор-такрор суд мажлисига келмаган, фақатгина учинчи марта суд мажлисига 2 соатча кеч қолиб келган.

Бу, ўз навбатида, даъвогарларнинг ҳақли эътирозларига сабаб бўлган.

Айтиш керакки, Фуқаролик процессуал кодексининг 150-моддасига кўра, суд мажлисида тартибни бузган ёки судга бошқача тарзда ҳурматсизлик билдирган шахс суд томонидан маъмурий жавобгарликка тортилади.

Янада аниқроқ айтганда, судга ҳурматсизлик гувоҳ, даъвогар, жавобгар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг судга келишдан қасддан бўйин товлашида ёки ушбу шахслар ҳамда бошқа фуқароларнинг раислик қилувчининг фармойишига бўйсунмаслигида ёхуд суд мажлиси вақтида тартибни бузишида намоён бўлади. Судга ҳурматсизлик кўрсатилганлиги факти аниқланганлиги тўғрисида ушбу ҳуқуқбузарлик содир этилган суд мажлисининг ўзида, алоҳида маслаҳатхонага кирмасдан, судья ё суд таркиби томонидан ҳуқуқбузарга дарҳол эълон қилинади. Мазкур факт суд мажлиси баённомасида қайд этилади. Бунда маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида баённома тузилмайди.

Судга ҳурматсизлик кўрсатилганлиги факти аниқланган шахс, шунингдек, ишда иштирок этувчи бошқа шахслар ўз тушунтиришларини беришга ҳақли бўлади.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 245-4-моддасига асосан, фуқаролик ишлари бўйича судлар фуқаролик ишларининг муҳокамаси чоғида маъмурий ҳуқуқбузарликларни аниқлаган ҳолларда ушбу кодекснинг 180 ва 181-моддаларида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқади. Кодекснинг 180-моддасига асосан, гувоҳ, жабрланувчи, даъвогар, жавобгар, ишда қатнашувчи бошқа шахсларнинг судга келишдан қасддан бўйин товлашида ёки мазкур шахсларнинг ва бошқа фуқароларнинг раислик қилувчи фармойишига бўйсунмаслигида ёхуд суд мажлиси пайтида тартибни бузишда ўз ифодасини топган судга ҳурматсизлик – базавий ҳисоблаш миқдорининг бир бараваридан уч бараваригача миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.

Юқорида қайд этилган ҳуқуқий асосларга кўра, суд Давлат кадастрлар палатасининг Чуст тумани филиали бошлиғи Жавоҳир Абдулҳамидов, филиал мутахассиси Аббос Тошматов ва Кадастр агентлиги Тўрақўрғон туман бўлими ходими Жобирхон Маҳмудовга базавий ҳисоблаш миқдорининг уч баравари миқдорида ҳамда Нодиржон Бойқўзиевга базавий ҳисоблаш миқдорининг бир баравари миқдорида маъмурий жарима қўллаш хусусида қарор қабул қилди.

Бинобарин, суд мажлисининг тайинланиши, вақти ва жойи бўйича чиқарилган суд ажрими бажарилиши мажбурийдир. Негаки, янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 138-моддасида “Суд ҳокимиятининг ҳужжатлари барча давлат органлари ва бошқа ташкилотлар, мансабдор шахслар ҳамда фуқаролар учун мажбурийдир”, дея қайд этилган. Шундай экан, суд мажлисига келмай ёки унга бошқача тарзда ҳурматсизлик қилиш кечирилмас ҳолатдир. Буни ҳеч ким ҳеч қачон унутмаслиги керак.

Отамурод СИДДИҚОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Чуст туманлараро суди судьяси

Қиш фасли тугаб, баҳор ойи бошланган паллада Рамзиддиннинг (исм-шарифлар ўзгартирилди) отаси тўсатдан вафот этди. Бу кутилмаган мусибатдан унинг боши гангиб қолди. Отасининг маъракаларини ўтказишга пул керак.

Қарз кўтариши мумкин бўлган маҳалладошларини кўз ўнгидан ўтказаркан, Бахтишодга келганида тўхтади. Минг бир истиҳола билан унга қўнғироқ қилди ва муддаосини айтди. Бахтишод йўқ демади, маҳалладаги ошхонада учрашиб, келишиб оладиган бўлишди.

Ошхонада эса Элёр деган йигит билан танишиб қолади. У дабдурустдан суҳбатга аралашади:

— Мен банкда ишлайман. Онлайн кредит олиб беришим мумкин.

Янги танишининг таклифи Р. Абдусатторовга маъқул тушади. Элёр эса, вақтни ўтказмайди, ўзининг қўл телефонида уни суратга олади.

Кейин улар Р. Абдусатторовнинг уйига келиб, фуқаролик паспортини ҳам расмга туширади. Элёр бу орада “Сиз опен бюджетга овоз бериб юборинг” дея Бахтишодни ҳам суратга туширади. Бахтишоднинг фуқаролик паспорти ёнида экан, уни ҳам суратга тушириб олади.

Орадан уч-тўрт ойлар ўтгач, Р. Абдусатторов ўзининг номига кредит маблағи ажратилганлигини эшитади. Аммо Қашқадарё вилоятининг Шаҳрисабз туманида 1997 йилда туғилган Э. Дониёров ҳеч қандай банк муассасаси ходими эмас экан. Атиги ўрта маълумотли, иш жойининг тайини йўқ, оилали, икки нафар вояга етмаган фарзанднинг отаси бўлган бу кимса енгил йўл билан пул топишни ўзига касб қилиб олган фирибгар бўлиб чиқди.

Айтиш керакки, онлайн кредит олишнинг аниқ тартиблари бор. Жумладан, кредит маблағи доимий иш жойига эга, ойлик иш ҳақи мавжуд фуқароларгагина ажратилади. Р. Абдусатторов эса, доимий иш жойига эга эмас.

Шундай бўлса-да, Э. Дониёров ахборот тизимидан ва ахборот технологияларидан фойдаланиб, уни “Shodiyona Yasina Islombek” масъулияти чекланган жамият ходими сифатида кўрсатган. Унинг номига 2024 йил 15 мартда “AVO BANK” акциядорлик жамиятидан 3 миллион 700 минг сўм, шу куни “Yangi Finance” микромолия ташкилотидан 1 миллион 500 минг сўм, 2024 йил 16 мартда “Агробанк”нинг Поп тумани филиалидан 31 миллион 900 минг сўм, эртасига, яъни 17 мартда “Invest Finance Bank” акциядорлик жамиятидан 21 миллион сўм, 2024 йил 5 апрелда “Агробанк”нинг Поп тумани филиалидан яна 9 миллион 700 сўм, жами 67,8 миллион сўм миқдоридаги маблағни кредит сифатида қўлга киритган.

Кейинчалик бу маблағнинг 20 миллион сўмини Р. Абдусатторовнинг пластик картасига ўтказган, дастлабки ойлик тўловлар учун 5 миллион 200 минг сўм миқдоридаги пулларни ҳам тўлов қилган. Қолган маблағни ўзининг шахсий манфаатларига сарфлаб юборган.

Бу фирибгар кимса Бахтишод Мардиқуловни ҳам худди Р. Абдусатторов сингари ушбу масъулияти чекланган жамият ходими сифатида кўрсатади.

Сўнгра унинг номига “INVEST FINANCE BANK” акциядорлик жамиятидан 2024 йил 17 мартда 21 миллион сўм, “AVO BANK” акциядорлик жамиятидан 2024 йил 15 мартда 3 миллион 700 минг сўм, жами 24,7 миллион сўм миқдоридаги маблағни кредит сифатида олади. 10 миллион сўмини Б. Мардиқуловга етказиш учун унинг таниши Бекзоднинг пластик картасига кўчириб беради, қолганини ўз манфаатига сарфлайди.

Судланувчи такроран содир этган жиноят тафсилотлари бир хил. Гап шундаки, Э. Дониёров Н. Мамажонов ва Р. Аннақулов билан ҳам жиноий тил бириктирган. Уларнинг номига онлайн кредит чиқариб, пулнинг бир қисмини беришга ва қолган асосий қисмини ўзига ишлатишга келишган.

Турли банк муассасаларидан Н. Мамажонов номига тўрт йил давомида 38 фоиз устама ҳақ тўлаш шарти билан 50 миллион сўм, Р. Аннақулов номига 63,3 миллион сўм миқдоридаги маблағни кредит сифатида олган.

Суд амалиётидан маълумки, ҳар қандай жиноят ўз-ўзидан содир этилмайди, бунинг учун шароит, имконият юзага келиши керак. Агар мазкур жиноят иши бўйича бу ҳолатларга аниқлик киритадиган бўлсак, номи тилга олинган фуқаролар, аслида, ҳеч қаерда ишламаса-да, “Shodiyona Yasina Islombek” масъулияти чекланган жамият ходими сифатида кўрсатилишида ушбу жамият ходими “Камола” исмли шахснинг қўли бўлган. “Камола” иш ҳақи тўғрисидаги сохта маълумотларни тайёрлаб берган. Аммо терговда унинг шахсини аниқлаш имкони бўлмаган.

Суд судланувчи Э. Дониёровни такроран, бир гуруҳ шахслар томонидан аввалдан жиноий тил бириктириб, ўзганинг анча миқдордаги мулкини алдаш ва ишончни суиистеъмол қилиш йўли билан ахборот тизимидан ва ахборот технологияларидан фойдаланиб талон-торож қилишда ифодаланган жиноий ҳаракатларини Жиноят кодексининг 168-моддаси 3-қисми “б”, “г” бандлари билан малакалади. Унга етти йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади.

Суд ҳукмида судланувчидан “Даврбанк”нинг Наманган вилояти филиали фойдасига 50 миллион сўм, “Инфинбанк”нинг Наманган вилояти филиали фойдасига 60 миллион сўм, “Агробанк”нинг Наманган вилояти филиали фойдасига 51 миллион 300 минг сўм, “AVO BANK” акциядорлик жамияти фойдасига 7 миллион 400 сўм, “YANGI FINANCE” микромолия ташкилоти фойдасига 1 миллион 500 минг сўм жиноят оқибатидан етказилган зарарлар ундирилиши белгиланди.

Гувоҳи бўлганингиздек, судланувчининг фириби аввало ўзининг оёғига тушов бўлди. Энди у оиласи, фарзандларидан олисда кун санаб, суд томонидан тайинланган жазони ўташга мажбур. Жиноят содир қилишнинг оқибати бундан бошқача тугаши ҳам мумкин эмас.

Шуҳрат ХУДОЁРОВ,

жиноят ишлари бўйича

Наманган шаҳар суди судьяси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист