2024 йил 21 октябрда имзоланган шартномага мувофиқ, сотувчи — “OTAMUROD OTAJONOV” масъулияти чекланган жамияти харидор — “XORAZMYO`LKO`KALAM” давлат муассасасига жами 144 миллион сўмлик қайрағоч дарахти кўчатларини етказиб бериш, ҳамкор тараф эса, юқорида қайд этилган миқдордаги маблағни ўз вақтида тўлаш мажбуриятини зиммаларига олган.

Сотувчи орадан 15 кун ўтмаёқ ўз шартномавий мажбуриятини бажариб, шартномада кўрсатилган 144 миллион сўмлик қайрағоч кўчатларини харидорга етказиб беради. Албатта, кўчатлар харидорини топгани яхши бўлди.

Чунки кўчат ўз вақтида ерга қадалса, тез орада кўкка бўй чўзади, ҳадемай танаси қучоққа сиғмайдиган дарахтга айланади. Шу боис сотувчи харидорнинг қуюқ ваъдасига ишониб, кўчатларни пули тўланишини кутмай етказиб берган.

Аммо харидор кўчатлар пулини орадан ҳафта, ойлар ўтса-да, тўлашни хаёлига келтирмайди.

Буни қарангки, кейинчалик тўлов мажбуриятидан буткул бош тортади.

Бунинг жабри сотувчининг бошига ёғилади. У нақд 144 миллион сўм миқдорида молиявий зарар кўради. Харидорнинг ҳузурига қатнайвериб, чарчайди. Салкам 9 ойлик бесамар елиб-югуришлардан сўнг судга мурожаат қилади.

Даъвогар — “OTAMUROD OTAJONOV” масъулияти чекланган жамиятининг шартномада белгиланган миқдордаги пулни ундириш ҳақидаги даъвоси судда атрофлича ўрганилди. Маълум бўлишича, жавобгар мақомидаги “XORAZMYO`LKO`KALAM” муассасаси давлат ташкилоти ҳисобланади. Ташкилотнинг барча сарф-харажатлари эса, табиийки, давлат маблағлари ҳисобидан қопланади.

Бундай вазиятда бюджет ҳисобидан ажратилган маблағлар, моддий воситалар тобе идора ва корхоналар тарафидан ваколатли давлат муассасаларининг қатъий назорати остида оқилона ва самарали тарзда сарфланиши зарур. Шу маънода судга жавобгар мақомида жалб қилинган “XORAZMYO`LKO`KALAM” корхонаси давлат харидларининг субъекти бўлиб, хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган харидларга давлат буюртмачиси ҳисобланишини назарда тутиш лозим.

Шу билан бирга, ғазначилик ташкилотининг маълумотномасига кўра, тарафлар ўртасида тузилган шартнома ғазначиликда рўйхатдан ўтказилмаган. Модомики, “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 2-моддасида ушбу қонун давлат буюртмачилари томонидан хўжалик фаолиятини юритиш чоғида амалга ошириладиган давлат харидларига нисбатан ҳам татбиқ этилиши белгиланган.

Шундай бўлса-да, тарафлар бу талабга риоя этмаган. Айни пайтда ушбу қонуннинг 30-моддаси талаблари ҳам бузилган. Унда белгиланишича, харид тадбирлари электрон дўкон, бошланғич нархни пасайтириш учун ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифларни танлаш, тендер, тўғридан-тўғри шартномалар асосида Президент фармонлари, қарорлари, Вазирлар Маҳкамаси ҳужжатлари билан рухсат этилган харидларнинг бошқа рақобатли турлари орқали амалга оширилади.

Аммо, маълум бўлишича, жавобгар хариднинг ушбу тартиб-таомилларини четлаб ўтган ҳолда даъвогар билан тўғридан-тўғри равишда шартнома расмийлаштирган. Бу ҳам етмагандек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2007 йил 28 февралдаги “Давлат бюджетининг ғазна ижроси тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори талаблари ҳам эътибордан соқит этилган.

Мазкур ҳужжатнинг 6-бандида уқтирилишича, бюджет ташкилотларининг товарлар, ишлар, хизматлар етказиб берувчилар билан шартномалари, шунингдек, буюртмачиларнинг давлат бюджети маблағлари ҳисобига капитал қурилишга оид битимлари мажбурий тартибда ғазначилик муассасасида рўйхатга олиниши шарт ва келишилган аҳднома ушбу тадбир амалга оширилгандан кейин кучга киради. Айни шундай талаб Бюджет кодексининг 122-моддасида ҳам ўз ифодасини топган.

Бундан ташқари Фуқаролик кодексининг 116-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, қонунчилик талабларига мос келмайдиган мазмундаги битим, шунингдек, ҳуқуқ-тартибот ёки ахлоқ асосларига атайин қарши мақсадда тузилган ҳужжат ҳақиқий ҳисобланмайди.

Албатта, суд жараёнида маълум бўлган бу ҳолатлар жиддий қонунбузарлик сифатида баҳоланди. Томонлар, биринчи галда, жавобгар тараф ўзаро келишув чоғида “Давлат харидлари тўғрисида”ги қонуннинг 30-моддаси талабларига риоя этмагани, яъни харид электрон дўкон ёхуд бошланғич нархни пасайтиришга қарата ўтказиладиган аукцион, энг яхши таклифлар танлови ёки тен­дер савдолари орқали амалга оширилмагани, шартнома тегишли тартибда ғазначилик муассасасида рўйхатдан ўтказилмагани алоҳида қайд этилди.

Бу ҳолат охир-оқибатда бемаврид ишонувчанлик ва лоқайдликнинг азобини кўрган даъвогар тарафнинг гарданига янада оғир юк бўлиб тушди. Суд юқорида ҳукмингизга ҳавола қилинган ҳолатлар ва қонун талабига мувофиқ унинг жавобгардан 144 миллион сўм миқоридаги хариднинг пулини ундириб беришга қаратилган талабини рад этди.

Буларнинг бари биринчи босқич судининг ҳал қилув қарорида ўз ифодасини топди.

Оқибатини ўйламай босилган қадамларнинг мантиқий якуни шу бўлди. Аслида қонун талабига амал қилмасликнинг оқибати шундай кечади. Аянчли ва ачинарли вазиятларга йўлиқмасликнинг бирдан-бир шарти қонун талаблари, инсонийлик тамойилларига риоя этишдан иборат.  

Баҳодир Давлатов,

Урганч туманлараро

иқтисодий суди раиси

Маълумки, ҳар бир мансабдор шахснинг зиммасида бевосита хизмат вазифаси билан боғлиқ катта масъулият юклатилган. Булардан энг асосийси, ҳалолликдир. Масалан, ҳар бир мансабдор шахсдан давлат бюджети маблағларидан фойдаланишда қонун талабларидан четга чиқмаслик, ўзига ишониб топширилган, ихтиёрида бўлган ўзганинг мулкини асраб-авайлаш, турли хил суиистеъмолликларга йўл қўймаслик талаб этилади.

Айтиш керакки, давлат бюджети маблағларидан фойдаланишда амалдаги қонун талаблари бузилса, иқтисодиёт соҳасидаги жиноятлар туркумига кирувчи жиноий қилмиш келиб чиқади, бу эса, нафақат пушаймонлик ва юзшувитликка, балки тегишли жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлади.

Мисол учун айтсак, Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбланиб, дастлабки тергов органи томонидан судга берилган Самарқанд вилояти “Ф. П.” маркази (номлар шартли), “Н. М. Р.” ҳамда “S. Z.” масъулияти чекланган жамиятлари мансабдор шахслари давлат бюджети маблағларини растарата қилганликлари боис қонун олдида жавоб беришди.

Аввало, ушбу жиноий қилмиш тафсилотларига ойдинлик киритиш учун Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил 6 апрелдаги қарори билан тасдиқланган “Дори воситалари ва тиббий буюмларни улгуржи реализация қилиш тартиби тўғрисида”ги Низом талабларига эътибор қаратиш жоиз. Нега деганда, ушбу ҳужжатда четдан олиб келинадиган, шунингдек, мамлакатимизда ишлаб чиқариладиган дори-дармон воситалари ва тиббиёт буюмларига сотиб олинган қийматдан 15 фоиздан ортиқ бўлмаган миқдорда савдо устамалари қўйилиши белгилаган. Бундан кўринадики, белгиланганидан ортиқ савдо устамаси қўйиш бюджет маблағларини талон-торож қилишга олиб келади.

Энди жиноят иши тафсилотларига қайтсак, “Ф. П.” марказида йилнинг бошида харид комиссияси тузилган. Яъни марказнинг хўжалик ишлари бўйича директор ўринбосари А. Асадов комиссия ишига раислик қилган.

Харид қилинадиган дори воситалари ва тиббий буюмлар нархини ўрганиш эса, комиссия аъзоси, бош ҳисобчи Э. Турдиқулов зиммасига юклатилган.

Албатта, харид комиссия, аввало, дори-дармон ва тиббий буюмлар етказиб берадиган, тендер танлови қатнашчилари бўлган масъулияти чекланган жамиятларнинг энг арзон таклифларини ўрганиб чиқиб, шартномаларни расмийлаштириши керак эди.

Афсуски, тергов ва судда “Ф. П.” маркази харид комиссияси аъзолари очиқлик ва шаффофликка асосланган бу талабларни бир четга суриб кўйгани маълум бўлди. Улар “Н. М. Р.” масъулияти чекланган жамияти директори З. Исроилов ва “S. Z.” раҳбари А. Усмонқулов билан ўзаро жиноий тил бириктириб, сотиб олинадиган дори-дармонлар ва тиббий буюмларга 15 фоиздан ортиқ устама нарх қўйишган.

Шу тариқа 2021-2024 йиллар давомида “Ф. П.” маркази давлат бюджети маблағлари ҳисобидан “Н. М. Р.” масъулияти чекланган жамияти билан дори-дармон воситалари, дизенфикция ва тиббий буюмлар сотиб олиш учун жами 2 миллиард 819 миллион 741,1 минг сўмлик шартномалар имзолаган. Расмийлаштирилган шартномаларга кўра, мазкур тиббий воситалар электрон ҳисобварақ-фактураларга асосан, ”Ф. П.” маркази томонидан қабул қилиб олинган.

Оқибатда дори-дармон воситалари ва тиббий буюмлар низомда белгилаб қўйилганига зид равишда 15 фоиздан ортиқ устама нарх билан сотиб олингани туфайли 978 ҳолатда давлат бюджетининг 680 миллион 980,4 минг сўм маблағи талон-торож қилинган.

Бундай қонунга хилоф ҳолатлар “Ф. П.” маркази билан “S. Z.” масъулияти чекланган жамияти ўртасидаги олди-берди муносабатларида ҳам содир этилган. Аниқроқ айтганда, томонлар ўртасида 1 миллиард 202 миллион 318 минг сўмлик шартнома тузилган ҳамда электрон ҳисобварақ-фактураларга асосан товарлар етказиб берилган. Бироқ дори-дармон воситалари ва тиббий буюмларга 15 фоиздан ортиқ устама қўлланиб, реализация қилингани ҳисобига 157 ҳолатда жами 195 миллион 783,2 минг сўм давлат бюджети маблағлари ўзлаштириш йўли билан талон-торож этилган.

Агар ҳар икки масъулияти чекланган жамиятлар томонидан “Ф. П.” марказига шартномалар асосида дори-дармон ва тиббий буюмларни қиммат нархларда сотганлик оқибатида давлат бюджети маблағларига етказилган камомадни жамласангиз, 876 миллион 763,6 минг сўмни ташкил этади.

Албатта, ҳаётда ҳар қандай жиноий қилмиш жазосиз қолмайди. Бу гал ҳам шундай бўлди, Самарқанд туман прокуратурасининг шу йил 26 мартдаги 15/64-25-сонли хати ва Ўзбекистон Республикаси Бош Прокуратураси Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти Давлат молиявий назорати инспекцияси вилоят бошқармасининг 14 апрелдаги 78-сонли буйруғига кўра, ҳар учала ташкилот мансабдорларига нисбатан қўзғатилган жиноят иши бўйича ҳужжатли тафтиш ўтказилганда юқоридаги қилмишлар ошкор бўлди.

Жиноят ишининг кўриб чиқиш жараёнида фуқаровий даъвогар — “Ф. П.” маркази ҳуқуқшуноси С. Абдуллаев давлат бюджетига етказилган зарар тўлиқ қопланганлиги сабабли, судланувчиларга нисбатан енгилроқ жазо тайинлашни сўраб, мурожаат қилди. Суд унинг мурожаатини инобатга олди.

Суд ҳайъати судланувчиларга нисбатан жазо тайинлашда амалдаги қонун талаблари, хусусан, Жиноят кодексининг 7-моддасидаги “Жиноят содир этган шахсга нисбатан у ахлоқан тузалиши ва янги жиноят содир этишининг олдини олиш учун зарур ҳамда етарли бўладиган жазо тайинланиши ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чоралари қўлланилиши керак” деган қоидага таянди. Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарори 1-бандида кўрсатилган “Судларнинг эътибори жиноят учун жазо тайинлашда қонунийлик, инсонпарварлик, одиллик ва жавобгарликнинг муқаррарлиги принципларига қатъий амал қилишга қаратилиши лозим” деган раҳбарий тушунтиришларга асосланди.

Суд судланувчилар А. Асадов, Э. Турдиқулов, З. Исроилов ва А. Усмонқуловни Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми “а” бандида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор деб топди. Жиноят кодексининг 57-моддасини қўллаб, судланувчи А. Асадовга базавий ҳисоблаш миқдорининг бир юз етмиш баравари миқдорида, Э. Турдиқулов, З. Исроилов, А. Усмонқуловнинг ҳар бирига базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз баравари миқдорида жарима жазоси тайинлади.

Шунингдек, судланувчилар А. Асадов ва Э. Турдиқулов суд ҳукмига кўра, муайян муддатга давлат органларида мансабдорлик ва моддий жавобгарлик лавозимларида ишлаш ҳуқуқидан маҳрум этилди.

Бу ҳақда ўйлаганда, кўнгилдан беихтиёр шундай савол кечади: хўш, судланувчилар мансаб ваколатидан четга чиқиб, суиистеъмолликка йўл қўйгани ортидан нимага эришди? Ҳеч нарсага. Гувоҳи бўлганингиздек, орттиргани пушаймонлик, юзшувитлигу қонуний жазога тортилиш бўлди, холос.

Демак, ҳаётда инсонни фақат ҳалол меҳнати улуғлаши, обрў-эътибор олиб келишини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Нодир РАЖАБОВ,

жиноят ишлари бўйича

Самарқанд тумани

суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Оила – жамиятнинг асосий устуни. Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 76-моддасида «Оила жамиятнинг асосий бўғинидир ҳамда у жамият ва давлат муҳофазасидадир», деган норма мустаҳкамлаб қўйилгани бежиз эмас. Оила мустаҳкам бўлса, миллат қувватли, давлат барқарор бўлади.

Бироқ ҳаётда учраб турадиган айрим муаммолар, яъни қайнона-келин ўртасидаги тортишув, эр-хотин орасидаги келишмовчилик, мерос талашиш ёки фарзанд тарбиясидаги қарашлар билан боғлиқ зиддиятлар пировардида оиланинг ички муҳитига салбий таъсир қилиши мумкин.

Шундай қалтис пайтда жавобгарликни ўз зиммасига оладиган, ҳақ билан ноҳақни ажратадиган, икки томонни ўзаро бир-бирини тушунишга чорлаб, муросага келтиришда оила судьясининг ўрни катта.

Оила ишларига ихтисослашган судлар илк бор АҚШда 1910-1920 йилларда, асосан, маблағ тўлашдан бўйин товлаш каби оддий ҳуқуқбузарликлар ва ёшлар ишларини ҳал этиш мақсадида ташкил этилган. Бу ғояни илгари сурганлар эса, истеъмолга хос суд тизимидаги пробация ходимлари бўлган.

Кейинчалик, 1933 йилда Нью-Йоркда алоҳида «Оилавий муносабатлар суди» ташкил қилинган. Бу орган оилавий масалаларни жиноят ҳуқуқи доирасидан чиқариб, фуқаролик ҳуқуқи соҳасига ўтказишга йўналтирган.

Натижада фуқаролик ҳуқуқи – ижтимоий муносабатлар, мулк, шартнома, мерос, оилавий муносабатлар билан боғлиқ қонунчилик бўйича янада салмоқли ютуқларга эришилган.

Оила судьяси – давлат суд тизимидаги бир бўғин эмас, балки маҳалла ва жамоатчилик ичида обрў қозонган, ҳаётий тажрибага эга, инсофли ва адолатли шахсдир. Унинг асосий вазифаси – низолашган оила аъзоларини суд эшигига етказмасдан, низони мулоқот ва маслаҳат йўли билан ҳал қилишга қаратилган.

Ўзбекистонда “оила судьялари”ни ташкил этиш Президентимизнинг 2023 йил 21 декабрда қабул қилинган «Оилаларни мустаҳкамлаш ва хотин-қизларнинг фаоллигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори асосида амалга оширилди.

Ушбу қарор ижроси доирасида 2024 йил 1 февралдан тажриба тариқасида фуқаролик ишлари бўйича судларда оилавий низоларни кўришга ихтисослашган судьялар корпуси шакллантирилди. Хусусан, Самарқанд шаҳар, Наманган туманлараро ва Мирзо Улуғбек туманлараро судларида ҳар бирига 2 нафардан судья ажратилди.

Мазкур қарорда қайд этилганидек, ҳозирда “оила судьялари” деб номланган янги институтнинг мақсади – оила низоларини тезкор, гуманитар ёндашув асосида ҳал қилиш, оилалар тинчлигини таъминлаш ва жамиятнинг мустаҳкам пойдеворини шакллантиришдир.

Бу борадаги мавжуд вазият таҳлилига кўра, 2024 йилнинг биринчи чорагида оиладаги зўравонлик бўйича 4 минг 477 шахс жавобгарликка тортилган. Ушбу рақам, ўз навбатида, оилавий соҳада ҳам судларга юклама катта эканидан далолат беради.

Жорий йил биринчи чорагида 9 минг 63 та никоҳ расман бекор қилинган.

Бу эса, айни соҳада ихтисослашувнинг долзарблиги нақадар зарур эканлигини яққол намоён қилади.

Суд амалиёти таҳлили яна шуни кўрсатадики, одатдаги суд ишларида йиллаб чўзилиши мумкин бўлган иш оила судьяси воситачилигида бир-икки кун ичида ҳал бўлади. Бунга инсон қалбини тинглаш, хатоларни тузатишга ёрдамлашиш ва икки тарафни ўзаро яраштиришга астойдил уриниш туфайли эришилади.

Қолаверса, оила судьялари фаолияти орқали икки ёш ўртасидаги муносабатлар мўътадиллиги сақлаб қолинади. Қуда-андалар, қариндош-уруғлар орасида пайдо бўлган совуқчилик юмшатилади. Янада муҳими, болалар етим бўлиб қолишининг олди олинади, натижада бутун жамиятда аҳиллик ва ҳамжиҳатлик мустаҳкамланади.

Бунга бир ҳаётий мисол: турмушда учраб турадиган икир-чикир масалаларда эр ва хотиннинг фикри бир жойдан чиқмай тортишиб қолишади. Бундай ҳолат бир неча марта такрорлангач, феъл-атворимиз тўғри келмади, деб икки ёш ажрашишга тушиб қолади.

Маҳаллага чақирилган оила судьяси эса, улар билан дилдан суҳбатлашади, ҳар иккисини тинглайди, уларга бир-бирини тушуниш зарурлигини англатади. Шундай қилиб, бир хонадоннинг пароканда бўлишига йўл қўйилмайди.

Шу маънода, таъбир жоиз бўлса, оила судьялари бугунги замоннинг ҳуқуқий тарбиячиларидир. Улар адолат билан меҳрни уйғунлаштирган ҳолда, жамиятдаги энг катта неъмат – тинчлик ва барқарорликни муҳофаза қилади.

Оиладаги тотувлик – бутун миллатнинг бахти ва тақдири. Шундай экан, оила судьясининг бурчи ҳам одатдаги ҳуқуқий вазифагина эмас, балки ёш авлод камолотини белгиловчи тинч-тотув оила келажагини муҳофаза этишга қаратилганлиги билан янада аҳамиятлидир.

Статистик маълумотларга қараганда, 2025 йилнинг 1 август кунига қадар фуқаролик ишлари бўйича Мирзо Улуғбек туманлараро судининг оилавий судьялари томонидан 2 минг 345 та фуқаролик иши кўриб чиқилган.

Шундан 1 170 таси қаноатлантирилган ва 737 тасини қаноатлантириш рад этилган.

Шунингдек, ушбу даврда судьялар томонидан оилавий муносабатлар билан боғлиқ 723 та суд буйруғи қабул қилинган ва ижрога қаратилган.

Оилавий низоларнинг судлар томонидан кўриб чиқилишида, фақатгина маълум бир тарафга мажбурият юклашдан ташқари, тарафларни яраштириш ва оилаларни мустаҳкамлаш бўйича кенг кўламли тушунтириш ишлари ҳам олиб борилмоқда. Хусусан, судлар томонидан маҳалла фуқаролар йиғинларида фаоллар иштирокида сайёр қабул ўтказилиши, сайёр суд ва давра суҳбатлари ташкил этилиши сингари ижтимоий-гуманитар тадбирларнинг барчаси ҳар бир оила мустаҳкамлигини таъминлашга қаратилганлиги билан жуда муҳим ҳисобланади.

Бу янги жараён ўз самарадорлигини аллақачон кўрсатди, яъни оила ишларини мустақил суд органига ўтказиш – жараёнларни анча тезроқ ва мўътадил ҳал этиш имконини яратди. Судлар оилавий низоларни суд сессияларисиз, кўпроқ маслаҳат ва медиация йўли билан ҳал қилишга йўналтирган ҳолда амалга оширмоқда. Натижада оиладаги зўравонлик, турмуш тарзидан келиб чиққан муаммолар тезкор ва самарали бартараф этилишига эришилмоқда.

Бир сўз билан айтганда, судлар томонидан оилавий масалаларда юзага келадиган нозик ва қалтис муносабатларга жиддий эътибор қаратилиб, масъулият ва бағрикенглик асосида иш юритилиши йўлга қўйилди. Бу, ўз навбатида, бутун жамиятимизда ижтимоий мувозанатни сақлашга ёрдам бермоқда.

Бобур ИСЛАМОВ,

Тошкент шаҳар суди раиси ўринбосари –

фуқаролик ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси