Ҳаётда вояга етган ҳар бир инсон ўз умр йўлини ўзи танлайди. Бу шахснинг жамият қонунларида белгиланган мутлақ ҳуқуқи. Аммо бу йўлнинг йўриғию хавф-хатарлардан нечоғлик холи эканлигини англаш салоҳияти ҳаммага ҳам насиб этавермайди. Бошқача айтганда, ҳаётга енгил қараш, масъулиятни ҳис этмаслик, турли хил қилмишларга қўл уриш кишини тўғри йўлдан адаштиради.

Р. Назаров биринчи марта жиноий қилмишга қўл урганида ҳали 20 ёшга ҳам тўлмаганди. Унинг кейинги ҳаётини остин-устун қилиб юборган ўша аянчли воқеа 1994 йилнинг март ойида рўй берди. Урганч шаҳар суди унга ўшанда 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

2015 йил сентябрь ойида у тағин жиноий қилмишлар кўчасига кирди.

Жиноят кодексининг 169-моддаси 1-қисмига тааллуқли ўғирлик жиноятини содир қилди. Аммо қонунларимизда ўз ифодасини топган ярашув институти боис жазога тортилмади. Унга нисбатан қўзғатилган жиноят иши жабрланувчи билан ярашгани боис ҳаракатдан тугатилди. Бу, аслида, Р. Назаровга қилмишидан тўғри хулоса чиқариб олиши учун берилган имконият эди. Аммо у бу ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади, орадан ярим йилча вақт ўтгач, яна ўғирлик содир этди. Суд бу гал унга Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисмига асосан 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади.

Буни қарангки, бу жазо ҳам унга кор қилмади. Нега деганда, жазонинг атиги 3 ойини ўтамай туриб, Жиноят кодексининг 164-моддасига оид босқинчилик жиноятини содир этади. Қилмиш қидирмишга етаклади.

Судланувчи 4 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Кейинги жиноий қилмиш ҳам ўзини кўп куттирмади. Маҳкум ҳали жазони тўлиқ ўтамай туриб, яна ўғирлик қилди. Бу галги қилмиш Жиноят кодексининг анча оғирроқ жазони тақозо этувчи 169-моддаси 3-қисми бўйича малакаланди.

Айбланувчи суднинг 2018 йил 2 мартдаги ҳукмига кўра, 5 йил-у 9 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Фақат жиноят ишлари бўйича Қўнғирот тумани судининг 2020 йил 24 сентябрдаги ажримига биноан озодликдан маҳрум этиш жазосининг ўталмай қолган 2 йил 10 ойи ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилди. Афсуски, Р. Назаров бу бағрикенгликнинг ҳам моҳиятини англаб етмади, у жазони ўташ қоидасини қўпол тарзда бузди. Натижада ахлоқ тузатиш ишлари бўйича тайинланган тарбиявий таъсир чораси озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. Фақат 2021 йил июнь ойида унга нисбатан тайинланган жазо яна юмшатилди. Маҳкум жазо муддати тугалланишига 2,5 йил қолганида яна озодликка чиқди. Ахлоқ тузатиш ишлари жазосига жалб этилди. Бироқ ушбу жазони ўташ жараёни ҳам узоққа чўзилмади, у яна жиноий қилмиш содир этди. Оқибатда маҳкумга нисбатан қўлланилган таъсир чораси 2021 йил ноябрь ойида озодликни чеклаш, 2022 йил апрель ойида содир этган яна бир жиддий қилмиш учун эса, бевосита озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. У ушбу жазони 2022 йилнинг 1 ноябригача ўтади. Кейин жазони шартли равишда ўташ мажуриятини зиммасига олган ҳолда муддатидан 1 йил-у 10 ой олдин озодликка чиқди.

Умрини, асосан, жиноят кўчасида ўтказаётган бу кимса бу гал ҳам озодликнинг қадрини англаб етмади. Кечмиш йилнинг апрель ойида, муносиб хулқ-атворда бўлиш ҳақида тилхат ёзиб берганига қарамай, қонун талабига яна беписанд қаради. Бу ҳам камлик қилгандай, ўз қилмиши учун қонун олдида жавоб беришдан бош тортди: қочиб яширинишга уринди.

Аммо бундан наф чиқмади. Қидирув эълон қилинганининг тўртинчи куниёқ қўлга тушди. Тергов органи бу гал унга Жиноят кодексининг 166-моддаси 3-қисми “а” банди ва 169-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича айб эълон қилди.

Бинобарин, айб учун асослар етарли. Гумонланувчи бир йўла ҳам талончилик, ҳам ўғирлик қилмишларини содир этганди. Энг афсусланарлиси, бу қилмишлар Р. Назаров зиммасидаги жазони ўтаётган пайтда, қиш қаҳратони, аниқроғи, 2023 йил январь ойининг 25 ва 26-саналарида содир бўлди. Маҳкум даставвал Урганч шаҳридаги “Темирйўл” шифохонаси яқинида фуқаро А. Маткаримовнинг нархи 200 минг сўмлик қўл телефони ва унинг 450 минг сўмлик велосипедини таҳдид, зўравонлик ва куч ишлатиб қўрқитиш йўли билан қўлга киритади.

Аммо у бу қилмиши билан чекланмай эртаси куни яна “ов“га чиқади. Р. Назаров тунги соат 01:00 ларда шаҳарнинг Паҳлавон Маҳмуд кўчасидаги 16-сонли ётоқхона олдида Р. Худойберганов томонидан қаровсиз қолдирилган нархи 800 минг сўмлик велосипедни ўғирлайди.

Ўрни келганда шуни қайд этиш жоизки, Р. Назаров қонунларимизда ўз ифодасини топган бағрикенглик, кечиримлилик тамойилларидан хўп ва кўп фойдаланди. Аммо у бу бағрикенглик, кечиримлилик ва инсонпарварлик, аслида, ўзига ҳаётда тўғри йўлни топиб олиш, умрини эзгу мақсадларга сарф этиш учун берилган имконият экани ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади. Аксинча, қонун ва одамийлик меъёрларини четлаб ўтган кўйи жиноий қилмишларини давом эттираверди.

Қисқаси, Р. Назаров юқорида қайд этилган жиноий қилмишлари учун қонун олдида жавоб берди. Судланувчи айбига тўла иқрорлик билдирди. Суд жиноят ишини батафсил ўрганди. Жиноят ва унга етаклаган омиллар, содир этилган давомли қилмишларнинг оқибат ва асоратларини атрофлича муҳокама этди. Бу жараёнда айбланувчи жамият учун хавфли шахсга айлангани рўй-рост аён бўлди. Суд бу ҳолатни алоҳида муҳокама қилди. Бироқ тергов органи тарафидан қўйилган айб адолат ва ҳақиқатнинг чинакам намунаси эмас. Айбловда ифодасини топган кўпгина ҳолатлар ҳақиқий воқеликни тўла-тўкис ифода этмайди. Суд ишни кўриб чиқиш жараёнида аниқланган ҳолатларга суянди. Судланувчига нисбатан Жиноят кодексининг 166-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича қўйилган айб, ушбу модданинг ҳаёт ёки соғлик учун хавфли бўлмаган тарзда зўрлик ишлатиш билан қўрқитиб талончилик содир қилишга оид 2-қисми “а” бандига қайта малакаланди. Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисмига оид айб эса, дахлсиз қолдирилди. Айбланувчи кодекснинг ўзига нисбатан татбиқ этилган ана шу икки моддасига асосан, 5 йил-у 6 ой, муқаддам ўталмай қолган жазони қисман қўшиш йўли билан эса, жами 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Шунингдек, суд томонидан Р. Назаров хавфли рецидивист, деб топилди.

Албатта, ҳаётда қонун талабини ҳурмат қилган ҳурмат кўради. Қонунни менсимаслик эса, ҳеч қачон жазосиз қолмайди. Буни айниқса, кўнгли ножўя қилмишларга мойил кимсалар чуқур ҳис этмоқлари зарур. Яхши амал кишини эзгуликнинг нурафшон қасрига, ёмон амал эса, зимистон манзиллар томон элтишини ҳамиша ёдда тутмоқ керак.

Муродбек Ҳасанов,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди раиси

Ҳаётда рўй берган жиноий қилмиш учун судланувчига нисбатан қонуний, асосли ва адолатли жазо тайинланиши одил судловнинг муҳим белгисидир.

Амалдаги Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмиши учунгина жавобгар бўлиши назарда тутилган. Миллий қонунчилигимизда белгиланган мезонларга кўра, содир этилган қилмишда жиноят таркиби бўлмаса, қўйилган айблов иш ҳолатлари батафсил текширилгандан кейин ишонарли тарзда ўз тасдиғини топмаса, суд ана шу модда бўйича судланувчини оқлайди.

Мисол учун яқинда очиқ суд мажлисида Элёр Холмуродовга оид (исм-шарифлар ўзгартирилди) жиноят иши кўриб чиқилди. Унга нисбатан Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми ва 276-моддаси 1-қисми билан жиноят иши қўзғатилган.

Воқеа тафсилоти шундай: судланувчи ўтган йилнинг август ойида ҳовлисининг ёнидан оқиб ўтган ариқ ёқасида ўсган бир туп марихуана ўсимлигини олиб, қуритиб қўйган. Сўнг гиёҳвандлик моддасининг бир қисмини ўзи истеъмол қилиб, қолган 6,2 граммдан кўпроғини келгусида сотиш мақсадини кўзламай ошхонасида яшириб қўйган.

Туман ички ишлар бўлими ходимлари томонидан ўтказилган тинтув жараёнида ана шу гиёҳвандлик моддаси ашёвий далил сифатида олинган.

Суд судланувчи Э. Холмуродовнинг содир этган жиноий қилмиши дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисми билан тўғри, аммо кодекснинг 270-моддаси 1-қисми билан нотўғри малакаланганлигини аниқлади.

Чунки Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисмида тақиқланган экинларни, яъни кўкнори ёки мойли кўкнори, каннабис ўсимлиги ёхуд таркибида гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар бўлган экинларни қонунга хилоф равишда экиш ёки етиштириш жинояти учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2017 йил 28 апрелдаги “Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишга оид жиноят ишлари бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 12-сонли қарори 16-бандида, таркибида гиёҳвандлик моддаси бўлган ўсимликларни қонунга хилоф равишда етиштириш деганда, қонунчиликни бузган ҳолда бундай ўсимликларни экиш ва етиштириш учун махсус шароит яратиш, шунингдек, уларни экиш ва етиштириш, етиштириш технологиясини такомиллаштириш, янги навларини яратиш, ҳосилдорлигини ва мавжуд иқлим шароитига чидамлилигини ошириш фаолиятини тушуниш лозимлиги;

19-бандида, етиштирилиши тақиқланган экин экиш деганда, бундай экинлар уруғини тегишли рухсатсиз ҳар қандай ер майдонига, шу жумладан, бўш ётган ерларга ёки мослаштирилган идишларга уруғини сепиш ёки кўчатини ўтқазиш тушунилиши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилган.

Аммо дастлабки тергов органи томонидан судланувчи Э. Холмуродов ариқ бўйида униб чиққан марихуана ўсимлигини қачон экиб, уни қандай етиштирганини тасдиқловчи далиллар тўпланмаган. Суд бундай ҳолатда дастлабки тергов органи томонидан Жиноят-процессуал кодексининг қатор моддалари талабларига риоя этилмаган, деган тўхтамга келди.

Хусусан, Жиноят кодексининг 463-моддаси ҳамда Олий суд Пленумининг “Суд ҳукми тўғрисида”ги қарори раҳбарий тушунтиришларига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбдор эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши талаби эътибордан четда қолган. Шу боис суд судланувчини Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми билан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-қисмига асосан оқлашни лозим топди.

Конституциямизнинг 20-моддаси 4-қисмида, давлат органлари томонидан инсонга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги қатъий белгилаб қўйилган.

Суд судланувчига нисбатан жазо тайинлашда, жамиятдан ажратмасдан туриб ҳам, унинг хулқини қайта тарбиялаш имкониятлари мавжуд, деган қатъий тўхтамга келди. Шунга кўра, Э. Холмуродов Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми билан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, айбсиз деб топилиб, оқланди. У Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор топилиб, бир йил олти ой муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинди.

Тафсилоти баён этилган ушбу жиноят иши бўйича судланувчига нисбатан тайинланган жазо қонунларимизда адолат ва демократик тамойиллар ўзининг теран ифодасини топгани натижаси, шунинг баробарида, судлар томонидан қонун мезонларига оғишмай амал қилинаётганининг амалдаги тасдиғидир.

Илҳом ҲАМИДОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўшработ тумани

суди раиси

Сирдарё вилояти суди томонидан Тошкент кимё технологиялари институтининг Янгиер шаҳри филалида “Менинг Конституциям 32 ёшда!” шиори остида мулоқот соати ўтказилди

Инсонпарварлик, бағрикенглик ва йиқилганни суяш, адашганга тўғри йўл кўрсатиш сингари қадриятларни ўзида мужассам этган ярашув институти бугунги кунда миллий қонунчилигимизда ўзининг теран ифодасини топган эзгу мақсад — инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатли ҳимоясига хизмат қилмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасида муҳим вазифа – ўтмиш асоратларидан имкони борича тезроқ халос бўлиш, шахс, унинг яқинларига жисмоний ва маънавий азоб берадиган, унинг қадр-қимматини камситадиган жазо турлари, жазолашнинг репрессив усулларидан воз кечиш, озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик тамойиллари асосида амалда қўлланишини таъминлаш зарур эди.

Шу мақсадда ривожланган демократик давлатларда муваффақиятли қўлланилиб келинаётган тамойил ва талабларга жавоб берадиган мезонлар асосида ҳуқуқбузарлик ва жазо тизими қайта кўриб чиқилиб, амалдаги Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга янги қоидалар киритилгани, айниқса, бу борада 2001 йил 29 августдаги жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши ҳақидаги қонун муҳим аҳамиятга эга бўлганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Ушбу қонун асосида миллий қонунчилигимизда биринчи марта ярашув институти жорий этилди. Жиноят кодексининг 66-1-моддасида ярашилгани муносабати билан шахсни жиноий жавобгарликдан озод қилиш назарда тутилди.

Мазкур ҳуқуқий институт жорий этилгандан буён ўтган даврда бу борадаги қонунчилик изчиллик билан такомиллаштирилиб, унинг қўлланиш доираси тобора кенгайиб бормоқда. Бу, ўз навбатида, ярашув институтининг вақт синовларидан муваффақиятли ўтаётгани, жиноий ҳуқуқий муносабатларни эркинлаштириш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда самарали восита сифатида хизмат қилаётганидан далолат беради.

Бугунги кунда ярашув институти маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ишларда ҳам қўлланилаётганини алоҳида таъкидлаш керак. Бунга 2021 йил 4 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида”даги қонун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Шу негизда ярашилгани муносабати билан шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш асослари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида белгилаб қўйилди. Унга кўра, 15 турдаги маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс ўз айбига иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, суд уни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб, ишни тугатиши мумкин.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, ҳуқуқбузар Ж. Қиличев (исм-шарифлар ўзгартирилган) автомашинаси билан Д. Давроновнинг йўлини тўсиб, ўзаро тортишиб қолади. Шу аснода унинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан камситиб, ҳақорат қилади.

Шундан сўнг Д. Давронов ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилган.

Суд мажлисида Ж. Қиличев ўзининг қилмиши оқибатини тушуниб етгани, бундан қаттиқ пушаймон эканини билдириб, кечирим сўради.

Ўз навбатида, жабрланувчи Д. Давронов ўзидан астойдил кечирим сўрагани учун ҳуқуқбузарнинг узрини қабул қилганини, улар ўзаро ихтиёрий ярашиб олгани муносабати билан маъмурий ишни тугатишни сўради.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида ушбу кодекснинг 41-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс, агар у ўз айбига чин дилдан иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, маъмурий жавобгарликдан озод этилиши белгилаб қўйилган.

Суд Ж. Қиличев ва жабрланувчининг ярашганлик тўғрисидаги аризаларини инобатга олиб, маъмурий ишни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-10-моддаси 1-бандига мувофиқ, ҳаракатдан тугатишни лозим топди. Шунингдек, жабрланувчига ушбу иш юзасидан такроран судга шикоят қилиш ҳуқуқини йўқотганлиги тушунтирилди.

Бу воқеани баён қилишдан кўзланган мақсад шуки, агар ярашув институти жорий этилмаганда, Ж. Қиличевга ҳуқуқбузар сифатида қилмишидан қанчалик пушаймон бўлмасин, барибир тегишли жазо тайинланарди, натижада оиласи, маҳалла-кўй олдида юзшувут бўлиб қоларди.

Ярашув институти амалда кенг қўлланилиб келинаётганининг асосий сабаби — халқимизнинг кечиримлилик, бағрикенглик каби фазилатларига уйғунлиги билан изоҳланади. Чунки ҳуқуқбузарлик содир этган шахс жабрланувчи билан ярашгани туфайли жавобгарликдан озод қилиниши нафақат унинг ўзи, балки яқинлари учун ҳам катта маънавий ва тарбиявий аҳамиятга эга.

Шунинг учун эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билиш ва ҳамкасблар ўртасидаги арзимас келишмовчиликлар адоватга айланиб кетишининг олдини олиш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш мақсадида ярашув институти қўлланиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликлар доираси янада кенгайтирилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Бинобарин, маъмурий ишлар бўйича ярашув институтининг янада кенгроқ жорий этилиши юқорида қайд этилгани каби салбий оқибатларнинг олдини олиш, жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг камайиши, энг муҳими, фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашга самарали хизмат қилиши шубҳасиз.

Абдулла Аллаев,

Навоий вилояти суди раиси

Ҳаётда қабул қилиб, уни ўз вақтида тузатган шахснинг айбидан ўтиш, узрини қабул қилиб, бағрикенглик кўрсатиш халқимизга хос фазилатлардандир. Энг муҳими, ундай эзгу амаллар қонунчилигимиз асосини ҳам ташкил этади.

Айтиш керакки, маъмурий суд ишларини кассация тартибида кўрилиши дастлабки суд босқичида йўл қўйилган хато ва камчиликларни бартараф этишга, фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга хизмат қилмоқда. Бу, ўз навбатида, фуқароларнинг мустақил суд ҳокимиятига бўлган ишончини янада оширмоқда.

Бу фикрнинг тасдиғи учун ҳаётимизда далиллар кўп. Хусусан, Транспорт вазирлиги ҳузуридаги транспорт назорати инспекцияси ходимлари Ички ишлар бошқармаси ЙҲХБ ходимлари билан ҳамкорликда Қўшработ тумани ҳудудида тадбир ўтказган.

Текширишда Мухтор Жониқулов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ўзига тегишли “Нексия-3” русумли автомашинасида аҳолига лицензиясиз пуллик транспорт хизмати кўрсатаётгани аниқланган. Табиийки, М. Жониқуловнинг қонунга хилоф фаолияти юзасидан баённома расмийлаштирилган.

Биринчи босқич суди ҳуқуқбузар М. Жониқуловга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 176-3-моддаси билан базавий ҳисоблаш миқдорининг 7 баравари миқдрида жарима жазоси тайинлаган.

Текширувчилар маъмурий баённома тузгани, суд томонидан жарима қўлланилиши, оқибатда ортиқча чиқимга дуч келиш ҳеч кимга ёқмайди.

Судда М. Жониқуловга амалдаги қонун талаблари тушунтирилган. Яъни ҳар бир фуқаро йўл қўйган қонунбузилиши ҳолатини ҳуқуқбузарлик аниқланган пайтдан эътиборан ўттиз кунлик муддатда ихтиёрий равишда бартараф этса, иш юритишдан тугатилиши ва жавобгарликдан озод қилинишини айтишади.

Шундан сўнг ҳайдовчилик касбидан уч-тўрт сўм орттириб, қора қозонини қайнатаётган М. Жониқуловнинг чеҳраси ёришади. У ўзини ўзи банд қилган шахс сифатида давлат солиқ хизмати органидан рўйхатдан ўтади.

Самарқанд вилоят транспорт бошқармасига мурожаат қилиб, йўловчи ташиш фаолияти билан шуғулланиш учун лицензия олади ва биринчи босқич судининг қарорини бекор қилиб, ўзига нисбатан бўлган ишни иш юритишдан тугатишни сўраб, кассация тартибидаги шикоят билан мурожаат қилади.

Самарқанд вилоят суди жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъти кассация инстанциясининг очиқ суд мажлисида жиноят ишлари бўйича Қўшработ тумани судининг қарори юзасидан ҳуқуқбузар М. Жониқулов томонидан берилган ана шу шикоят маъмурий иш ҳужжатлари билан бирга кўриб чиқилди.

Иш ҳужжатларидан маълум бўлишича, М. Жониқулов ўзининг бошқарувидаги “Нексия-3” русумли автомашинада аҳолига пуллик хизмат кўрсатиш фаолияти билан лицензиясиз шуғулланаётганлиги аниқланган ва унга нисбатан маъмурий баённома расмийлаштирилган. Мазкур маъмурий иш биринчи босқич суди томонидан ҳуқуқбузар М. Жониқуловнинг иштирокисиз кўриб чиқилган ва унга жарима жазоси тайинланган.

Шу ўринда мавзуга тегишли қонун талабларидан ўқувчини тўлиқроқ хабардор этиш учун Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 307-моддасига тўхталишни лозим топдик. Унга кўра, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишни кўриб чиқиш вақтида тегишли орган ё мансабдор шахс: маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган-этилмаганини, ҳуқуқбузарлик содир этилган вақт ва жойни, мазкур шахс уни содир этишда айбдор ёки айбдор эмаслигини, унинг маъмурий жавобгарликка тортилиш-тортилмаслигини, жавобгарликни енгиллаштирувчи ёки оғирлаштирувчи ҳолатлар бор-йўқлигини, мулкий зарар етказилган-етказилмаганлигини, шунингдек, ишни тўғри ҳал этишда аҳамиятга молик бошқа ҳолатларни аниқлаши шарт.

Гап шундаки, мазкур маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш биринчи босқич суди томонидан:

биринчидан, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 3-моддасида белгиланган қонунийлик принципига;

иккинчидан, Олий суд Пленумининг 2018 йил 30 ноябрдаги “Судлар томонидан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги қарори тушунтиришларига;

учинчидан, бунда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўришни тартибга солувчи нормаларига қатъий риоя этиш зарурлигига қаратиш ҳақидаги талабларига риоя этилмаган.

Шунингдек, иш бўйича исботланиши лозим бўлган барча ҳолатлар ва ишда мавжуд бошқа далиллар синчковлик билан, ҳар томонлама, тўлиқ ва холисона текшириб чиқилмаган. Бунинг устига, суд мажлисида, М. Жониқуловнинг иштирокини таъминламаган ҳолда унинг важларини текширмасдан хатоликка йўл қўйилган.

Кассация инстанцияси суди амалдаги қонун талабларига таянди. М. Жониқулов томонидан содир этилган ҳуқуқбузарлик ҳолатлари бартараф этилганлиги сабабли, биринчи босқич судининг қарорини бекор қилди.

Унга нисбатан юритилган ишни тугатиш ва кассация тартибидаги шикоятни қаноатлантириш ҳақида янги қарор қабул қилади.

Хулоса ўрнида айтганда, судларда ишларни кассация тартибида кўриш амалиёти жорий этилгани фуқароларнинг Конституциямизда кафолатлаб қўйилган ҳуқуқлари ва манфаатлари устуворлигини таъминлашга самарали хизмат қилмоқда.

Эътиборлиси, қонунчилигимизнинг адолатпарварлик, халқпарварлик, меҳр-оқибат, кечиримлилик, хатосини тузатган инсонга имконият беришдек миллий руҳ билан суғорилгани М. Жониқулов сингари кўплаб фуқароларнинг шукронасига, шунингдек, инсон қадри улуғланаётган юртда яшаётганидан миннатдорлигига сабаб бўлмоқда.

Зайниддин ТЎРАЕВ,

Самарқанд вилояти суди

жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси

Қўшкўпир туманида яшовчи Диёр Давлатмуродов (исм-шарифлар ўзгартирилган) тадбиркорлик борасида катта орзу-ниятлар қилиб, 2018 йил баҳор чоғи хонқалик ҳамкори Одилжон Зоҳидовнинг уйига боради-да, замонавий технологиялар ёрдамида иссиқхона мажмуаси барпо этиш ниятида эканини айтади.

Ва ушбу иссиқхонани биргаликда, ўзаро сармоя улуши асосида қуришни таклиф этиб, пайти келганида бу иш катта даромад манбаига айланишини, олинажак соф фойдани корхонани кенгайтириш ёхуд меҳмонхона мажмуасини барпо этишга йўналтириш мумкинлигини таъкидлайди. Чиндан ҳам, таклиф чаккки эмас. Режанинг ижобати катта миқдордаги соф фойдани кафиллайди. Шу боис, О. Зоҳидов иккиланмай янги ҳамкорининг таклифини қабул қилади. Аммо масаланинг муаммоли жиҳати ҳам йўқ эмасди. Яъни режани амалга ошириш учун томонларнинг улуши камлик қилади. Бунинг учун банкдан кредит маблағи олиш керак.

Кредитни эса, тегишли гаровсиз олиб бўлмайди.

Албатта, инсон зоти бундай пайтда чора излайди, имкон ахтаради.

Хайриятки, муаммонинг ечимини топиш кўпам мушкул бўлмади. О. Зоҳидовнинг Тошкент шаҳрида яшовчи қариндоши М. Жумамуродов шерикчилик йўли билан кўрилажак мўмай фойдадан муайян миқдорда улуш олиш шарти билан пойтахтдаги қиймати 700 минг АҚШ долларига тенг 4 минг 285 квадрат метрли ишлаб чиқариш корхонасини кредит таъминоти сифатида гаровга қўйишга розилик билдиради. Аслида, М. Жумамуродов Д. Давлатмуродовнинг бир мулкни иккига дўндиришга қаратилган ваъдаларини эшитиб, рози бўлади.

Қисқаси, О. Зоҳидов, Д. Давлатмуродов, М. Жумамуродов янгидан шаклланаётган “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятнинг таъсисчилари бўлишди.

Шундан сўнг улар Хонқа тумани ҳокими номига ариза билан мурожаат қилиб, бўлажак иссиқхона учун ер майдони ажратиб беришни сўрашди.

Албатта, ҳокимлик мутасаддилари ҳам эзгуликка йўғрилган бу талабни рад этишмади. Туман ҳокимининг 2018 йил 2 июндаги 973-сонли қарорига биноан, О. Зоҳидов раҳбарлигидаги “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятга туманнинг Навҳос қишлоғидаги “Илғор” маҳалласи ҳудудидан унумдорлиги 40 балл бонитетига тенг бўлган 5 гектар ер майдони ажратиб берилди. Шунга кўра, ташқи иқтисодий фаолият “Миллий банк”ининг Урганч филиали пойтахтда роппа-роса 700 минг АҚШ долларига баҳоланган ушбу мулк, шунингдек, қурилажак иссиқхонанинг қиймати 115 минг долларга баробар қисмини гаровга қўйиш, бунинг эвазига О. Зоҳидовнинг номига 1 миллион 380 минг АҚШ доллари миқдорида кредит маблағи ажратиш ҳақидаги сўровни рад этмайди. 2018 йил 30 июлда банк ва мижоз ўртасида 396/2018-сонли кредит шартномаси имзоланади.

Д. Давлатмуродов келажакда мўмай миқдорда улуш олишни кўзлаган ҳолда бошланаётган қурилишни зарурий ашё ва конструкциялар билан тўлиқ таъминлаш мажбуриятини ўз зиммасига олади.

Бу борадаги мажбурият О. Зоҳидов томонидан бошқарилаётган “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамияти ва Д. Давлатмуродовнинг Россия Федерациясининг Краснодар ўлкасида давлат рўйхатига олинган “Oazis” корхонаси ўртасида 2018 йил 11 июнда имзоланган 0306/18-сонли импорт шартномасида ўз ифодасини топади. Жами 1 миллион 235 минг долларга тенг бўлган кредит маблағи, ўртадаги импорт шартномасига мувофиқ, таъминотчининг ҳисоб рақамига босқичма-босқич ўтказиб берилади.

Ишлар эса, қизигандан қизийди. О. Зоҳидовнинг яқин қариндоши Фарҳод Ортиқов қурилиш жараёнини бошқариш ва унга раҳбарлик қилишни ўз зиммасига олади. Лойиҳа-харажат ҳужжатларида ифодасини топган қурилиш жиҳозларининг тенг ярмидан зиёди бир неча ой ичида етказиб берилади. Аммо ғалати жиҳати шундаки, қурилиш учун узоқ Россиядан олиб келинган ашё ва конструкцияларнинг аксарияти бир хил маҳсулот – металл қувурлардан иборат эди. Бу ҳолат умумий ишга панд бермай қолмади. Аксар ашёлар Д. Давлатмуродовнинг Россиядаги таъминотчи корхонаси тарафидан қурилиш майдонига етказиб берилмагани, етказиб берилганлари эса, сифатсиз экани режаларни чиппакка чиқарди. 2019 йил бошланган қурилиш-пайвандлаш ишлари 2021 йилнинг кузига етганида, бутунлай тўхтаб қолди.

Ажабланарли жиҳати шундаки, бундан О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов заррачаям ташвиш чекишмайди, аксинча, чала-ярим тикланган бино ва иншоотларни талон-торож қилишга тушишади. Пайвандланган металл конструкцияларни кесиб олиш, пировардида эса, талабгорларга сотиш йўлига ўтишди. Уларнинг асл нияти ҳам шу эди. Кейинчалик аниқланган факт ва далиллар буни яққол исботлади: эзгу мақсад йўлида йирик ҳажмли иссиқхона, пойтахтда меҳмонхона мажмуаларини барпо этиш уларнинг режасидан жой олмагани, аксинча, аввалбошданоқ кўнгилга жо бўлган шум ниятни хаспўшлаш, катта миқдордаги бойликни қўлга киритиш йўлидаги баҳонага дўнгани маълум бўлди. 

Бу борадаги кирдикорлар кўлами эса, кейинчалик ўтказилган тергов ҳамда суд жараёнида яққол бўй кўрсатди. “Oazis” масъулияти чекланган жамияти раҳбари Д. Давлатмуродов банкдан олинган 1 миллион 235 минг 340 доллар кредит маблағининг 1,1 миллион АҚШ долларини “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамият олдидаги мажбуриятларини адо этишга эмас, балки бошқа ғаразли мақсадларга сарфлагани, шунча катта миқдордаги маблағни фирибгарлик йўли билан қўлга киритгани маълум бўлди. “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятни бошқарган О. Зоҳидовнинг қилмишлари ҳам анча-мунча “тош” босади. У ҳали қурилмаёқ бузилган иссиқхона ва ундаги жиҳозларни сотиш эвазига жами 1 миллиард 686 минг сўм миқдоридаги кредит маблағини ўзлаштириш йўли билан талон-торож этгани ошкор бўлди.

Тафтиш-тергов тадбирлари асносида 3 гектарлик чала ва сифатсиз қурилган иссиқхонанинг 1,3 гектарида барпо этилган металл конструкциялар ва бошқа ускуналар 2022-2023 йиллар оралиғида бузиб олингани ва Самарқанд ҳамда Фарғона вилоятларидаги харидорларга сотиб юборилгани, божхона ҳужжатларини қалбакилаштириш йўли билан иссиқхона қурилиши учун етказиб берилган айрим камнарх ва сифатсиз асбоб-ускуналарнинг қиймати Д. Давлатмуродов томонидан сезиларли даражада ошириб кўрсатилгани аниқланди.

Шу аснода “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятга қарашли иссиқхонанинг жами 1 миллион 102 минг 277 доллар миқдоридаги мол-мулки талон-торож қилинган.

Ҳамтовоқлар аввал-бошдан ғараз ниятни кўзлашганини дастлабки ва апелляция босқич судларида фуқаро А. Ёқубов, иссиқхона жиҳозларини мутасаддилар кўрсатмасига биноан мўмай пул эвазига ўз қўли билан бузган, кейинчалик эса, сотиб юборган хонқалик тадбиркор В. Отабоев, банк масъуллари З. Машарипов, С. Болтаев, С. Собиров, таъсисчи М. Жумамуродов, солиқ ва ижро маҳкамаси ходимлари Б. Қувондиқов, Д. Оташев ва бошқа гувоҳларнинг кўрсатмалари ҳам тўлиқ тасдиқлади.

Бу жараёнда масаланинг бошқа бир афсусланарли томони ҳам кўзга ташланди: Ташқи иқтисодий фаолият Миллий банкидан гаров эвазига олинган 1 миллион 235 минг 340 АҚШ доллари миқдоридаги кредит маблағини жойига қайтариш билан боғлиқ ҳолат юзага чиқди.

Давлат маблағи, хусусан, банк кредити еб кетарга берилмайди, аксинча, унинг қатъий ҳисоби ва сўрови бор. Фуқаровий даъвогар Э. Юсупов шу ҳақдаги масалани илгари сурди. Муҳокама асносида бу борадаги тўлов учун масъул бўлган О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов кредит мабалағини банкка қайтариш имкониятига эга эмаслиги, яна бир тадбиркор М. Жумамуродов эса, ўз “ҳотамтой”лиги ҳамда ҳамкор-шериклари тарафидан содир қилинган жиноий кирдикорларнинг жабрини тортгани, кафолатланган фойдадан улуш олишга қаратилган нияти чиппакка чиққани аён бўлди. Унинг айтишича, “Zarifboy Jaloliddin” масъулияти чекланган жамиятнинг таъсисчиси сифатида ўзининг 30 фоизлик улушига эга бўлган. Аммо ҳамкорларининг жиноий қилмиши оқибатида сариқ чақачалик ҳам фойда ололмаган. Буниси етмагандек, О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов томонидан олинган кредит маблағи учун Тошкент шаҳрида гаровга қўйилган салкам 4,3 минг квадрат метр майдондаги мол-мулкидан маҳрум бўлишига оз қолди. Аниқроғи, у гаровга қўйилган мол-мулкни дахлсиз сақлаб қолиш учун ўз жамғармасидаги 700 минг АҚШ долларини банкка топширди. Аммо бу миқдордаги гаров пули кифоя эмас.

Барпо этилиши мўлжалланган иссиқхонанинг бир қисми бўйича юзага чиққан 115 минг АҚШ доллари миқдоридаги тўлов мажбурияти ҳам сўзсиз адо этилмоғи шарт. Шу ўринда 2018 йил 30 июлда банк ва мижоз ўртасида имзоланган 396/2018 сонли кредит шартномага кўра, гаров мулки ҳар қандай ҳолат ва вазиятда ҳам, бус-бутун ва дахлсиз сақланиши, унинг қандай ҳолатда сақланаётганини мунтазам равишда назорат қилиб борилиши зарурлигини қайд этиш жоиз. Буни айтишдан мақсад шуки, гаровга қўйилган мулкни назоратдан ўтказиш тадбири 2024 йил май ойи бошида амалга оширилади. Гаров мулкини кўргани борган банк масъул ходими С. Болтаев кутилмаганда ғалати манзаранинг устидан чиқади: гаров мулки сифатида белгиланган қурилма аллақаёққа ном-нишонсиз ғойиб бўлганди… С. Болтаев, табиийки, бундай нохуш ҳолатдан дарров мутасаддиларни хабардор қилади. Банкнинг талаби қатъий бўлди. Аммо гаров мулкини жойига қайтаришнинг имкони йўқ эди. Бу ҳол таъсисчи мақомидаги М. Жумамуродовни яна оёққа қалқитди, у бу гал ҳам масъулиятни зиммасига олиб, 115 минг доллар миқдоридаги гаров мажбуриятини банкка тўлади. Жамиятнинг қолган икки таъсисчиси О. Зоҳидов ва Д. Давлатмуродов эса, бу ҳолни четдан туриб томошабин бўлиб, кузатиб туришдан нарига ўтишмади. Қонуннинг эса, сўрови қатъий.

Тергов ва суд жараёнида барчасига тўлиқ аниқлик киритилди. Айб юки асосан жиноий режанинг фаол ташкилотчиси Д. Давлатмуродовнинг зиммасига тушди. Аслида, бу кимсанинг жиноий кирдикорлари ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар томонидан анча илгари фош этилганди.

Маълум бўлишича, Д. Давлатмуродов 2002 йилда жиноий қилмишлари учун узоқ муддатга озодликдан маҳрум қилинган.

Бу янглиғ қисмат охир-оқибатда О. Зоҳидовнинг бошига ҳам ёғилди. У Жиноят кодексининг ўзлаштириш ва талон-торожликка оид 167-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича айбдор деб топилди ва тегишли муддатга озодликдан маҳрум этилди. Аммо у дастлабки босқич судининг ҳукмидан норози бўлиб, апелляция судига мурожаат қилди. Унинг шикояти аппеляция судида батафсил кўриб чиқилди. Бироқ юқорида зикр қилинган сохтакорликлар, жиноий кирдикорлар билан мўмай даромад орттиришга қаратилган хатти-ҳаракатларни инкор этувчи далил ва исботлар топилмади. Ана шу асосларга кўра, дастлабки босқич судининг ҳукми ўз кучида қолдирилди.

Жиноий қилмишнинг адолат ва қонунийликка йўғрилган чинакам баҳоси шу бўлди.

Ойбек Маҳмудов,

Хоразм вилояти судининг

 жиноят ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси,

Абдулла Собиров,

журналист