Марҳаматлик Алишер Мирвоҳидовнинг боғдор­чиликка ихтисослашган бир гектар ер майдонида турли мевали дарахтлар, гул кўчатлари барқ уриб ўсиб ётарди. Кўркам боғ, албатта, ўтган-кетганнинг эътиборини тортмай қолмасди.

Кадастр агентлиги туман бўлими бошлиғи Тўхтамурод Давронов ҳам бу боққа назар солди. Унинг эътиборини дастлаб боғбон боғ четида қурган иншоот ўзига тортди: қонуниймикин, ноқонуниймикин?! Албатта, у буни биларди, биларди-ю, аммо…

“Каттагина ер майдонини банд қилиб турибди бу қурилма. Бир суриштириб кўриш керак. Бу ерда бир гап бор-ов…”

Унинг хаёлида шунга ўхшаш фикрлар айлана бош­лади.

Аслида А. Мирвоҳидов бу ерни раҳматли отасининг маслаҳати ва тавсияси, қисман молиявий сармояси эвазига кимошди савдосида қонуний тарзда сотиб олганди. Шундан буён боғ ҳам бола-чақасининг, ҳам ўзгаларнинг корига яраб турарди. Шу боғ бор экан, отаси айтгандек, рўзғорида қўр, барака бор…

Йиллар оралаб, у боғ четида 4 хона уй қурди. Боққа келган туман кадастр бўлими бошлиғи айнан ушбу қурилмани ноқонуний эканини айтди.

— Бузасиз, вассалом! Бу ноқонуний қурилган! — деди у.

Боғбон-ку, буни тушунди. Тушунмай ўлибдими, нақ тўрт йил собиқ пахтачилик институти тупроғини ялаган, ёш бола ҳам эмас, аммо не қилсинки, бу иморатни тиклагунча, озмунча маблағ сарфламаганди.

Шундай экан, кимдир келиб, “Буз, буз!” деса, у бир ғишт эмаски, у ердан-бу ерга силжитиб қўяверилса…

Ўша куни Т. Давронов ноқонуний қурилма учун тегишли идораларга хабар бериши, 300 миллион сўм жаримага тортилиши ҳақида ҳам айтди. Шундан сўнг А. Мирвоҳидов ўйга ботиб қолди: нима қилиш керак?! Қандай йўл тутса, ҳаммаси қонуний бўлади?!

Хуллас, у ўйлай-ўйлай Т. Давроновнинг хизмат хонасига борди.

“Қурилмани қонуний тартибда расмийлаштиришга ёрдам беринг”, деб илтимос қилди.

Кадастр бошлиғининг хаёлида эса, бошқа ўй айланарди. У ҳозир ўзини ўлжаси қаршисида турган овчидек ҳис этарди…

— Майли, сизга бир яхшилик қиламан, — деди ниҳоят у. — Шундай қиламизки, сих ҳам куймайди, кабоб ҳам. Яъни мен айтган ҳужжатларингизни тайёрлаб бераман. Бошқа идораларга ҳам сизни югуртириб, хабарнома, далолатнома деган қоғозлар жўнатмайман. Келгусида ўзингиз айтгандек, ўша қурилмаларни расмийлаштириб бераман. Фақат, бунинг озгина чиқими бор – 6 000 доллар берасиз…

А. Мирвоҳидов унинг талабига рози бўлди, бундан бошқа иложи ҳам йўқ эди.

— Бу маблағни қанча тез етказсангиз, иш шунча тез битади, — деди Т. Давронов. — Яна бир ўйлаб кўринг.

Айтишга осон, талаб қилинган пул кичкина маблағ эмас. Аммо боғбоннинг дўпписи ҳозир тор келиб турганди.

Орадан кўп ўтмай у Т. Давроновнинг хизмат хонаси эшигини тақиллатди.

— Кираверинг, — деди Т. Давронов чеҳраси очилиб. У бир неча лаҳзалар ичида кафтида пайдо бўладиган катта маблағни ўйлаб қувонарди.

— Опкелдим, — дея А. Мирвоҳидов бир боғлам хориж валютасини стол устига қўйди.

Т. Давронов эса, уни тезда олди-ю, иш столи тортмасига ташлади. Сўнг ҳужжатларни тезда расмийлаштириб беришини таъкидлади.

— Умрингиздан барака топинг, — деди А. Мирвоҳидов ва хонадан чиқди.

Шу пайт, ажабки, хонага бошқа – чақирилмаган ва кутилмаган меҳмонлар кириб келишди ва хизмат гувоҳномаларини кўрсатиб, ўзларини таништиришди. Шу тариқа Т. Давроновнинг ғайриқонуний қилмиши якун топди.

Бу жиноий қилмиш жиноят ишлари бўйича Марҳамат тумани судида кўриб чиқилди ва таъмагир мансабдорнинг қилмишига қонуний баҳо берилди.

Жиноят кодексининг тегишли моддаларида кўрсатилган қилмишни содир этган Т. Давронов суднинг ҳукмига кўра, 2 йил кадастр тизимида ишлаш ваколатидан маҳрум этилиб, 5 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Бу жиноий қилмишни баён этишимиздан мақсад шуки, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш, таъмагирликка рўжу қўйиш ҳеч қачон изсиз кетмайди, балки муқаррар жавобгарликка сабаб бўлади. Шундай экан, ҳалол меҳнат, зиммадаги вазифаларга виждонан муносабатда бўлиш нафақат обрў-эътибор олиб келишини, балки кўнгил хотиржамлигини ҳам таъминлашини ҳеч қачон унутмаслик керак.

Умидахон Имомова,

Андижон вилояти судининг

 жиноят ишлари бўйича судьяси

 

Ҳаётнинг шундай қонунияти бор: одам атрофга очиқ кўз билан қараб, яхшиликлардан ибрат олиб, ёмонликлардан хулоса чиқариб яшаса, ҳеч кимдан кам бўлмайди. Аслида ўзи, оиласи, фарзандларининг тақдирини ўйлаган, бундан кейинги ҳаёти тинч, осойишта кечишини истаган одам ҳеч қачон жиноий қилмишга қўл урмайди, ишига, бажараётган вазифасига виждонан ёндашиб, ҳалол муносабатда бўлади.

Содир этган жиноий қилмиши очиқ суд мажлисида муҳокама қилинган Фарида Худойназарова (исм-шарифлар ўзгартирилди) ҳам иш фаолияти давомида тўғриликдан тоймагани, мансаб ваколатини суиистеъмол қилиб, охири юзшувитлик ва пушаймонлик билан якун топадиган жиноятга қўл урмаганида пешонасига судланганлик тамғаси босилмасди.

Ф. Худойназарова 2019 йил 22 майдан жиноят иши судда кўрилгунига қадар Пайариқ тумани Мактабгача ва мактаб таълими бўлимига қарашли давлат мактабгача таълим ташкилотларидан бирида директори лавозимида фаолият юритиб келган. Унинг бажарадиган вазифаси “Мактабгача таълим ва тарбия тўғрисида”ги қонун, Президентимизнинг фармон, қарор ва фармойишлари, Вазирлар Маҳкамасининг қарор ва фармойишлари, таълимга оид бошқа амалдаги ҳуқуқий-меъёрий ҳужжатларда белгиланган тегишли топшириқлар ижросини тўлиқ таъминлашдан иборат бўлган.

Бундан ташқари ходимларни ишга қабул қилиш, меҳнат шартномасини бекор қилиш, меҳнат муносабатлари юзасидан тегишли буйруқлар чиқариш, молиявий-хўжалик фаолиятига шахсан жавобгарлик ҳам ташкилот раҳбарининг мансаб ваколатига киради.

Аммо Ф. Худойназарова зиммасидаги вазифаларни бажаришда мансаб ваколатларини қасддан суиистеъмол қилганча, пул маблағларини ўзлаштириш йўли билан талон-торож этади.

Мисол учун давлат мактабгача таълим ташкилотида ҳамшира вазифасида ишлаган Н. Усмонова хўжалик мудири, жисмоний тарбия ўқитувчиси ёрдамчиси, ўт ёқувчи вазифаларида умуман ишламаган.

Бироқ директор Ф. Худойназарова 2021-2023 йиллар давомида унга 4 миллион 469 минг сўм маблағни бажармаган ишлар учун иш ҳақи сифатида асоссиз тўлаб берган.

Мактабгача таълим ташкилоти раҳбарининг бюджет маблағлари ҳисобидан кўрсатган “сахийлиги”дан С. Боймуродова ҳам четда қолмаган.

У Н. Усмоновадан кейин хўжалик мудири, жисмоний тарбия ўқитувчиси ёрдамчиси, ўт ёқувчи вазифаларида умуман ишламаган бўлса-да, унга 6 миллион 214 минг 800 сўм маблағ иш ҳақи сифатида тўлаб берилган.

Давлат ҳисобидан “ҳотамтойлиги” ортидан Ф. Худойназарова ўзига ишониб топширилган, ихтиёрида бўлган жами 10 миллион 683 минг 800 сўмни ўзлаштириш ва растрата қилиш йўли билан талон-торож қилган.

Мансаб ваколатини суиистеъмол қилиш оқибати кун келиб ошкор бўлишини хаёлига келтирмаган Ф. Худойназарова амалдаги қонун талабларидан четга чиққан ҳолда ўзининг жиноий хатти-ҳаракатларини давом эттирган. Буни “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги қонун талабларига риоя этилмагани мисолида ҳам кўриш мумкин.

Ушбу қонуннинг 14-моддасида “Бошланғич ҳисоб ҳужжатларини тузган ҳамда имзолаган шахслар уларнинг ўз вақтида, тўғри ва ишончли тузилиши, шунингдек, бухгалтерия ҳисобида акс эттириш учун белгиланган муддатларда топширилишига жавобгардир”, дея қайд этилган.

Бироқ Ф. Худойназарова ҳали меҳнат шартномаси тузмай туриб, К. Бойматованинг тарбиячи вазифасига ишга қабул қилиш ҳақидаги буйруқни расмийлаштирган. Кейинроқ, 2022 йил 1 март санасида уни қоровул вазифасига ўтказиш ҳақидаги сохта буйруқни имзолаган. К. Бойматованинг ушбу буйруқлар билан танишганлиги тўғрисидаги ёзувларни ҳам сохталаштирган. Энг ажабланарлиси, Ф. Худойназарова уни ишлаганлиги тўғрисида иш ҳақи табелларига қалбаки ёзувлар киритган ва бухгалтерияга тақдим этган. У бу сохтакорлик ортидан К. Бойматовага 2021-2023 йиллар давомида жами 21 миллион 73 минг 400 сўм иш ҳақи ва бошқа тўловлар ажратилишига эришган. Оқибатда мажбурий ушланмалардан ташқари, жами 18 миллион 333 минг 900 сўм миқдорда бюджет маблағларини ўзлаштириш ва растрата қилиш йўли билан талон-торож қилган.

Шунингдек, Ф. Худойназарованинг қонун талабларини қўпол тарзда бузгани Р. Келдибекова билан бўлган сохта меҳнат муносабатларида ҳам кўзга ташланади. Ташкилот раҳбари Р. Келдибекова билан амалда бирор-бир шаклда меҳнат шартномаси тузмасдан туриб, буйруқлар китобига унинг гўёки психолог вазифасига ишга қабул қилинганлиги ҳақида 2021 йил 6 сентябрда, сўнг тарбиячи вазифасига ўтказиш ҳақида 2022 йил 1 июнда сохта буйруқлар расмийлаштирган. Оқибатда унинг номига 2021-2024 йиллар давомида жами 68 миллион 217 минг 900 сўм иш ҳақи ва бошқа тўловлар ажратилган. Иш ҳақи тўлаш тўғрисидаги табелларга сохта имзолар қўйиб, мажбурий ушланмалардан ташқари, жами 59 миллион 349 минг 600 сўм – анча миқдордаги бюджет маблағларини талон-торож қилган.

Мактабгача таълим ташкилоти раҳбарининг “ҳеч ким сўрамайди, ҳеч ким билмайди” деган хомхаёлда содир этган жиноий қилмиши ошкор бўлмасдан қолмади. Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги, шунингдек, Пайариқ тумани прокуратурасининг 2024 йил 19 июндаги “Ҳужжатли тафтиш тайинлаш ва ҳужжатларни олиб қўйиш тўғрисида”ги қарорига асосан ўтказилган ўрганишларда барчаси кундай равшан тортди.

Суд дастлабки тергов органи томонидан судланувчи Ф. Худойназарованинг хизмат мавқеини суиистеъмол қилган ҳолда ўзига ишониб топширилган ёки унинг ихтиёрида бўлган ўзганинг мулкини ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилишда ифодаланган жиноий ҳаракати Жиноят кодексининг 167-моддаси 2-қисми “г” банд билан тўғри квалификация қилинган бўлса-да, жиноятни такроран содир қилган деб, Жиноят кодексининг 167-моддаси 2-қисми “б” банди ҳамда 209-моддаси 2-қисми “а” банди билан нотўғри квалификация қилинган, деган хулосага келди.

Иш ҳолатларига кўра, суд қайд этилган асослар ва қонун талабларидан келиб чиқиб, судланувчи Ф. Худойназарова жиноятларни такроран эмас, балки давомли тарзда содир қилган деб ҳисоблади. Уни Жиноят кодексининг 167-моддаси 2-қисми “г” банди ва 209-моддаси 1-қисми билан айбдор деб топиб, қилмишига яраша қонуний ва адолатли жазо тайинлади. Шунингдек, Жиноят кодексининг 45-моддасини қўллаб, бир ярим йил муддатга уни у ёки бу мансабни эгаллаш ёки муайян фаолият билан шуғулланиш ҳуқуқидан маҳрум қилди.

Судланувчи томонидан ўзлаштириш ёки растрата қилиш йўли билан талон-торож қилинган зарарлар тўлиқ қопланганлиги инобатга олинди.

Жиноят оқибатида келтирилган зарарни қоплаш мақсадида судланувчилар ва жиноят ишининг уларга тегишли қисми тугатилган бошқа шахслар томонидан Самарқанд вилоят прокуратурасининг депозит ҳисоб рақамига тўланган жами 60 миллион 295 минг 800 сўм маблағ давлат бюджети ҳисобига ўтказилди.

Хулоса қилиб айтганда, бу каби шахслар ушбу қилмишдан ўзларига тегишли хулоса чиқариб олишлари шарт. Зеро, жиноий қилмиш ҳеч қачон жазосиз қолмайди.

Эгамберди ОЛМОСОВ,

жиноят ишлари бўйича

Пайариқ тумани суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Халқимиз ҳалолликда ҳикмат бор деб бежиз айтмайди. Чунки пешона тери тўкиб, ҳалол меҳнат қилган одамнинг баракаси бўлади. Энг муҳими, ҳалоллик кўнгил хотиржамлигини таъминлаб, юзни ёруғ қилади. Шунинг баробарида ўзганинг меҳнати билан яратилган неъматларни зўравонлик билан тортиб олиш — бу нафақат ноинсофлик, балки жиноят саналади.

Шунинг учун ҳар бир жамият тараққиётида мулк дахлсизлиги ҳамиша муҳим қадриятлардан бири бўлиб келган. Мулкни зўравонлик орқали тортиб олиш, яъни босқинчилик нафақат иқтисодий барқарорликка, балки инсон ҳаёти хавфсизлигига ҳам бевосита таҳдид солувчи оғир жиноят туридир.

Дунёнинг барча ҳуқуқ тизимида босқинчилик оғир жиноят турига киритилган. Ҳуқуқ нуқтаи назаридан, босқинчилик — мулкни зўравонлик билан таҳдид қилиш орқали очиқдан-очиқ тортиб олиш ҳисобланади.

Бундай қилмиш нафақат мулк эгасининг ҳуқуқларини, балки унинг жисмоний хавфсизлигини ҳам бузади.

Янада аниқроғи, босқинчилик — “ўғрилик” ва “талончилик” ўртасидаги жиноятдир. Бунда мулкий манфаатни кўзлаган ҳолда, инсонга нисбатан зўравонлик содир этилади.

Бу жиноят турига жазо тайинлашда жаҳон тажрибасида турлича ёндашувлар мавжуд. Хусусан, англо-саксон ҳуқуқ тизимида мулкни ўғирлаш жараёнида куч ишлатиш ёки таҳдид қилишнинг ўзи жиноят деб баҳолаш учун етарли ҳисобланади. Бунда жазо чораси — умрбод қамоқ жазосигача белгиланган.

АҚШ федерал қонунчилигида босқинчилик банк, почта ёки давлат мулкига нисбатан содир этилганда, федерал жиноят сифатида баҳоланади. Қурол ишлатиш ёки оғир жароҳат етказиш ҳолатида умрбод озодликдан маҳрум этишгача жазо тайинланиши мумкин.

Шунингдек, континентал ҳуқуқ тизимида, масалан, Германия Жиноят кодексида босқинчилик “зўравонлик билан мулкни тортиб олиш” деб таърифланган ва 5 йилдан 15 йилгача озодликдан маҳрум этиш жазоси кўзда тутилган. Франция Жиноят кодекси талабига кўра, зўравонлик билан қилинган ўғирлик оғир жиноят ва бунинг учун 15 йилдан 20 йилгача қамоқ жазоси берилади. Шу тариқа Европа ҳуқуқ тизимида ҳам босқинчилик фақат мулкий эмас, балки инсонга қарши жиноят сифатида баҳоланади.

Мамлакатимиз ҳуқуқ тизимига келсак, амалдаги Жиноят кодексининг 164-моддасида босқинчилик қуйидагича таърифланган: “Мулкни зўравонлик ишлатиб ёки шундай зўравонлик билан таҳдид қилиб, очиқдан-очиқ тортиб олиш босқинчилик деб ҳисобланади”.

Бу жиноят тури учун жазо чоралари қандай? Оддий ҳолда — 3 йилдан 5 йилгача; қурол билан ёки гуруҳ бўлиб содир этилганда — 5 йилдан 10 йилгача; оғир ҳолатларда — 10 йилдан 15 йилгача озодликдан маҳрум этиш жазоси қўлланилади.

Афсуски, юртимизда ана шундай жиноий қилмишга қўл урадиган кимсалар ҳам учраб туради. Масалан, судланувчи Р. Санжаров (исм-шарифлар ўзгартирилган) таниши Д. Холбоев ва дастлабки тергов давомида шахсини аниқлаш имкони бўлмаган номаълум шахслар билан ўзаро жиноий тил бириктирган.

Улар жабрланувчи М. Маъмуров қурилиш ишлари олиб бораётган Тошкент вилояти, Қибрай тумани, “Май” маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудидаги рақамсиз уйга ғайриқонуний равишда бостириб кирган. Р. Санжаров ҳеч бир сабабсиз жабрланувчи М. Маъмуровнинг юзи ва танасининг турли жойларига уриб, жароҳат етказган.

Судланувчи Д. Холбоев эса, жабрланувчининг баҳоси 14 000 000 сўмлик телефони ва 25 500 000 сўм пулини босқинчилик йўли билан эгаллаб олган.

Судга оид тиббий экспертизанинг хулосасига кўра, босқинчилар томонидан М. Маъмуровга ҳаёт учун хавфли оғир тан жароҳати етказилган.

Бу ҳали ҳаммаси эмас. Босқинчилар М. Маъмуровни Тошкент вилояти, Қибрай тумани, “Туркистон” маҳалла фуқаролар йиғини ҳудудидаги овлоқ жойга олиб бориб, ўлдириш билан таҳдид қилганча 30 000 АҚШ доллари беришни талаб қилади.

Албатта, босқинчилар бу қабиҳ қилмиши учун қонун олдида жавоб беришди. Суд томонидан уларга нисбатан қонуний ва адолатли жазо тайинланди.

Бинобарин, юртимизда жиноятга жазо муқаррар. Айниқса, босқинчилик жинояти жаҳон юриспруденциясида оғир жиноятлар қаторида саналади.

Чунки у мулкка қарши жиноий қилмиш бўлиши билан бирга, инсоннинг ҳаёти ва хавфсизлигига ҳам таҳдид солади.

Давлатимиз ҳуқуқ тизимида ҳам босқинчилик жиноятининг олдини олиш, бунинг учун жазо чораларини кучайтириш ва профилактик тадбирларни самарали ташкил этишга катта эътибор қаратилмоқда. Негаки, ҳаётда борига шукур қилиб, қаноат билан яшаган одам сира кам бўлмайди.

Чиндан ҳам, шукроналик ҳисси одамни улғайтиради, қолаверса, инсонга тинчлик-хотиржамликдан зиёд бахт йўқ. Буни жиноятга мойил шахслар билиб қўйса, ўзига ҳам, жамиятга ҳам яхши бўлади.

Арофат АЛИМОВА,

жиноят ишлари бўйича

Қибрай тумани суди судьяси

Маълумки, ўттиз ёш инсон учун бирор-бир касбни мукаммал эгаллаши, танлаган йўлининг пасту баландини чамалай олиши, қисқаси, ҳаётда ўз ўрнини топиши учун етарли фурсат саналади. Асакалик Шодмонбек Ҳамидов (исм-шарифлар ўзгартирилди) ҳам аллақачон ўттиз ёшга тўлган ва у савдо-сотиқнинг ҳавосини олган, деб айтиш мумкин. Ҳар ҳолда, у ўн йилдан буён турмуш ўртоғи билан кийим-кечак савдоси билан шуғулланиб келар ва шундан топган даромади билан рўзғорини тебратарди.

Албатта, савдо-сотиқ ҳамма вақт ҳам бирдек даромад келтиравермайди, баъзан харидорларнинг қадами узилиб, сусайиб қолади. Ш. Ҳамидов ҳам бир гал шундай ҳолатга тушди. Аммо у сабр қилиш ўрнига, кўпроқ пул топиш мақсадида, расталарни янги турдаги кийим-кечаклар билан тўлдириш йўлларини излай бошлади. Шу мақсадда таниши Гавҳархон Расуловадан 2 минг АҚШ доллари атрофида қарз олди. Орадан ўн беш кунлар ўтгач, тағин Г. Расуловани йўқлаб борди.

– Сизда доим ортиқча пул бўлади, – деди Ш. Ҳамидов. – Менга яна озроқ ёрдам қилиб турмасангиз, бўлмайди.

Қисқаси, Ш. Ҳамидов Г. Расулованинг ишончига кириб, қарз эвазига олган маблағи тез орада 40 минг АҚШ долларига етади.

– Сиздан олган қарзларим ҳам кўпайиб кетди, аммо сира хавотир олманг, ўзимнинг ҳам насияга берган товарларим пуллари йиғиляпти, эртага кечга қадар қарзларимнинг ҳаммасини қайтараман, – деди у охирги марта қарз олаётиб.

– Майли, сизга ишонганим учун қарз беряпман-да, – деди Г. Расулова.

Халқимиз “оларда кирар жоним, берарда чиқар жоним”, деб бежизга айтмаган экан. Қарз олаётганда ваъдани қуюқ қилган Ш. Ҳакимовнинг кутилмаганда фикри ўзгариб қолди, қарзни қайтармаслик пайига тушди.

Аввалига у Г. Расуловани “эрта-индин қарзни қайтараман”, дея алдаб юрди, сўнг эса, буткул қорасини кўрсатмай қўйди.

Г. Расулова қарзга берган пулини қайтариб олиш учун сарсон-саргардон бўлиб юрган кунларда Ш. Ҳамидов яна бир таниши – Нодира Ўрмоновани ҳам чув туширди.

– Автомашина олди-сотдиси билан шуғулланяпман, – деди у киприк қоқмай ёлғон гапириб. – Даромади жуда зўр экан. Яна битта янги машина олаётгандим, 15 кунга қолмай фойдаси билан сотиб юбораман. Шунга 11 минг доллар етмай турибди. Илтимос, қарз бериб туринг, узоғи билан икки ҳафтада қайтараман. Сизни ҳам қуруқ қўймайман…

Хуллас, Нодира Ўрмонова унинг гапларига лаққа тушиб, сўралган пулни қандай қилиб қўлига тутқазганини ўзи ҳам сезмай қолди.

Буёғини сўрасангиз, Ш. Ҳамидов аллақачон тўғри йўлдан адашган, савдо-сотиқни йиғиштириб қўйиб, фирибгарликни касб қилиб олганди. У ҳар ойда камида бир-икки нафар танишини алдов йўли билан чув туширар, аммо бундай қилмиши жиноят эканини, эрта албатта, қонун олдида жавоб беришини хаёлига ҳам келтирмасди.

Бу фирибгар кимса Бахтиёр Тўйчиевнинг ҳам ишончига кириб, унинг “Жентра” русумли автоуловини 12 минг долларга – пулини 20 кунда бериш шарти билан насияга сотиб олади. Аммо у тез орада автомашинанг бошқа кишига сотиб юборади, бироқ Б. Тўйчиевга қарзини беришни “унутиб” қўяди.

Шунингдек, Баҳодир Абдувалиевни ҳам айнан шундай йўл билан алдайди, яъни унинг “Жентра”сини ҳам 14 минг долларга “бор барака” қилади-да, бошқа харидорга сотиб юборади, пулини эса, чўнтагига уради.

Ёки таниши Фахриддин Зокировнинг ишончига кириб, автомашина савдоси ва бошқа тадбиркорлик юмушлари учун айланма маблағ етмаётганини важ қилиб, қарийб 85 минг АҚШ долларига тенг маблағини фирибгарлик йўли билан қўлга киритади.

Бу фирибгар кимса худди шу йўсинда Фурқат Ҳошимовнинг 50 минг, Насрулло Раҳимовнинг 64 минг, Икром Иззатовнинг 17 минг, Ойсулув Убайдуллаеванинг 5 минг, Нозим Собировнинг 12 минг 500, Карим Йўлчиевнинг 10 минг, Шамсиддин Давроновнинг эса, 108 минг АҚШ долларини алдов йўли билан қўлга киритади.

Юқорида қайд этилган катта миқдордаги маблағдан ҳам кўринадики, Ш. Ҳамидов содир этган жиноят кўлами ниҳоятда катта.

Жабрланувчилар охир-оқибат алданишганини тушуниб етишди ва Ш. Ҳамидовга нисбатан тегишли чора кўришни сўраб, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилишди. Шундан сўнг бу фирибгар кимсага нисбатан жиноят иши қўзғатилди.

Мазкур жиноят иши судда кўриб чиқилди ва Шодмонбек Ҳамидовга нисбатан тегишли муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Шунингдек, суднинг ҳукмида Ш. Ҳамидовдан жабрланувчиларга етказилган зарарни ундириш ҳам белгиланди.

Агар эътибор берсангиз, Ш. Ҳакимов аксарият ҳолларда ўзининг яқин танишларини алдов йўли билан чув туширган. Бу қилмиши билан у, аввало, танишлари билан ўртасидаги ўзаро ишончни суиистеъмол қилган.

Танишлари ҳам унинг ғаразли ниятини пайқашмаган ва ишониб, қарз беришган.

Маълумки, ҳар қандай жиноий қилмишнинг келиб чиқиш сабаби ва унинг содир этилишига имкон берган шароит бўлади. Масаланинг киши эътиборини тортадиган жиҳати шундаки, баъзи ишонувчан одамларнинг амалда белгилаб қўйилган тартиб-қоидаларга риоя этиш ўрнига мўмай даромад орзусида фирибгарнинг ёлғонига ишонгани кишини афсуслантиради.

Тафсилоти баён этилган воқеадаги жабрланувчилар ақли расо шахслар ҳисобланади. Агар жабрланувчилар амалдаги қонун талабига риоя этган ҳолда иш тутишганда, бу ҳолга тушмаган бўлишарди. Бу эса, ўз навбатида, жамиятда ҳуқуқий онг ва ҳуқуқий маданиятни юксалтириш ҳамиша долзарб вазифа экани кўрсатади. Зеро, ҳар бир ишни қонун асосида амалга оширган киши ҳеч қачон адашмайди. Буни асло унутмаслик зарур.

Раҳматжон Раҳимов,

жиноят ишлари бўйича

Асака тумани суди раиси

Иштихон тумани қишлоқларидан бирида, оддийгина хонадонда четдан қараганда, ҳаёт тинч кечаётгандек кўринади. Девор ортида, яъни ертўлада юзга яқин қурилмалар узлуксиз ишлаётгани ҳеч ким, ҳатто қўни-қўшниларнинг ҳам хаёлига келмайди. Қурилмаларнинг овози кўчага эшитилмайди, чунки ертўла деворлари махсус қоплама билан қопланган: ҳеч қандай товуш ҳам, ёруғлик ҳам ташқарига чиқмайди…

Айтиш керакки, кейинги йилларда ҳаётимизга “криптовалюта”, “майнинг” сингари атамалар кириб келди. Албатта, бу атамалар қандай маънони англатиши кўпчилик учун қизиқ эканини инобатга олиб, қуйида қисқача тўхталиб ўтамиз.

“Криптовалюта” — рақамли (виртуал) пул тури бўлиб, у блокчейн технологияси асосида ишлайди. Унда банк ёки давлат органи орқали эмас, балки ўртада назоратчи органсиз ҳисоб-китоблар амалга оширилади. Криптовалютанинг Bitcoin (BTC), Ethereum (ETH), Tether (USDT), BNB, Solana, Cardano сингари турлари дунёда кенг тарқалган.

Ушбу виртуал валюталар айрим дўкон ва онлайн хизматлар учун тўлов воситаси сифатида хизмат қилади. Хорижий давлатларда кўпчилик криптовалютани сотиб олиб, қиммати ошганда қайта сотади ва даромад олади.

Криптовалютани ишлаб чиқариш эса, халқ тилида “майнинг” деб аталади. У электрэнергияси ва компьютер ускуналари ёрдамида блокчейн тармоқларини қувватлаш ва мукофот олиш жараёнидир. “Майнинг” фаолиятини ноқонуний амалга ошириш, рухсатномасиз ёки тақиқланган усулда бажариш маъмурий ва жиноий жавобгарликка сабаб бўлади.

“Криптовалюта” ва “майнинг” ҳақида бироз бўлса-да, маълумот берган бўлсак, энди яна Иштихон туманида рўй берган воқеага қайтамиз.

Бир пайтлар қандолат цехига мўлжаллаб қурилган ертўла охир-оқибат “биткоин фабрикаси”га айланди. Бу фабрика ноқонуний тарзда, шунингдек, электр ҳисоблагичсиз тўғридан-тўғри трансформаторга уланган ҳолда ишлай бошлади. Қишлоқ аҳли учун мўлжалланган электр қуввати энди яширин фирма қурилмаларига сарфланди.

Ёрқин Ҳусайинов (исм-шарифлар ўзгартирилди) — олий маълумотли, Тошкент давлат молия олийгоҳида таҳсил олган. У бироз муддат банкда ишлаган, кейин эса, оилавий корхона ташкил этган. Унинг “Morning Great Milk” деб номланган цехи сут маҳсулотларини қайта ишлашга ихтисослашган.

“Қаҳрамонимиз” Telegram мессенжери орқали “майнинг” қурилмаларини сотиш ҳақида эълон берган “Шоҳрух” исмли шахс билан телефонда боғланади. Кейин эса, у билан Тошкент шаҳар “Олмазор” метро бекатида учрашади. Ё. Ҳусайинов “Шоҳрух”дан дастлаб 4 минг 480 АҚШ долларига 14 та “АСИК” қурилмасини сотиб олади.

Кейин у қурилмаларни ертўлага яширин равишда ўрнатади. Ташқарига шовқин эшитилмаслиги учун ертўла деворларига махсус жиҳоз қоплайди.

Қариндошлар номига телефон сим карталари сотиб олади. Қишлоқ аҳолиси фойдаланиши учун мўлжалланган трансформаторга яширинча уланади. Ертўла ичига зарур пайтда токни узиб қуйиш жиҳозини ҳам ўрнатади.

Шу тариқа ноқонуний фаолиятини бошлаган Ё. Ҳусайинов таниши “Шоҳрух”дан сотиб олган “АСИК” қурилмалари сонини 89 тага етказади.

Қисқаси, Ё. Ҳусайинов солиқлар-у, коммунал тўловларни четлаб ўтган ҳолда ноқонуний фаолиятдан катта даромад ола бошлайди.

Аммо охир-оқибат унинг қилмиши ошкор бўлди. Тегишли идора томонидан ўтказилган текшириш жараёнида ертўладаги юзлаб қурилмалар ашёвий далил сифатида олинди.

Ё. Ҳусайиновга нисбатан эса, жиноят иши қўзғатилди.

Судда маълум бўлишича, Ё. Ҳусайинов майнинг фаолиятини олиб бориш учун Ўзбекистон Республикаси Истиқболли лойиҳалар миллий агентлигидан белгиланган тартибда рўйхатдан ўтмаган. У ертўлани рухсат берувчи ҳужжатларсиз майнинг ускуналари билан жиҳозлаб, Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги “Электр энергияси ва табиий газдан фойдаланиш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида”ги 319-сонли қарори талабларига зид равишда электр тармоқлари корхонаси билан шартнома расмийлаштирмаган, умумий фойдаланишдаги электр энергияси тармоғига тижорат мақсадида ўзбошимчалик билан уланган.

Бунинг оқибатида туман электр тармоқлари корхонасига 1 миллиард 947 миллион 567 минг 240 сўм жуда кўп миқдорда моддий зарар етказган.

Судда Ё. Ҳусайиновнинг айби тўлиқ ўз исботини топди. Суд жиноят иши бўйича тўпланган далилларга баҳо берар экан, ушбу далиллар жиноят иши учун аҳамиятли бўлган мавжуд ҳолатлар ҳақидаги хулосаларни тасдиқлайди, деб эътироф этди.

Шунингдек, суд Ёрқин Ҳусайиновнинг ўғрилик, яъни умумий фойдаланишдаги электр тармоқларига тижорат мақсадида қонунга хилоф равишда уланиш йўли билан ўзганинг жуда кўп миқдордаги мол-мулкини яширин равишда талон-торож қилишда ҳамда яширин майнинг фаолиятини амалга оширишда ифодаланган жиноий ҳаракатлари дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 169-моддаси 4-қисми “а” банди ва 278-9-моддаси 3-қисми “б” банди билан тўғри малакаланган деб топди.

Суд Ё. Ҳусайиновга саккиз йил олти ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинлади. Шунингдек, судланувчидан туман электр тармоқлари корхонаси фойдасига 1 миллиард 947 миллион 567 минг 240 сўм ундирилиши белгиланди.

Бир жиноят иши — ертўладаги фабрика воқеаси шу тариқа якун топди.

Жиноятга нисбатан жазонинг муқаррарлиги таъминланди.

Бу ҳақда фикр юритганда, киши кўнглида шундай фикр туғилади: Ё. Ҳусайинов бу фаолиятини қонуний тарзда юритганда, албатта, бошига бундай ташвишлар тушмас, оила, маҳалла-кўй олдида юзи ёруғ бўларди.

Аслида ҳам, қонун талабига беписандлик билан қараш, нафс қутқусига учиш уни бадном қилди.

Демак, ноқонуний қилмиш, эртами-кеч, барибир ошкор бўлади. Қонун талабига риоя этиш эса, нафақат обрў-эътибор олиб келади, балки юз ёруғлиги, кўнгил хотиржамлигини ҳам таъминлайди.

Жонибек РАУПОВ,

жиноят ишлари бўйича

Иштихон тумани

суди раиси

Ҳар бир тадбиркор ўз фаолиятини амалга ошириш жараёнида бошқа тадбиркорлик фаолияти субъектлари билан фуқаролик-ҳуқуқий муносабатга киришиб, муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлади. Айни муносабатлардаги аксарият мажбуриятлар тарафлар томонидан инсофли равишда тўлиқ ва сифатли адо этилаётгани ҳуқуқий маданият даражасини кўрсатади.

Афсуски, айрим ҳолларда олинган мажбурият ижро этувчи томонидан бажарилмасдан, эътиборсиз қолдирилади. Натижада бундай эътиборсизлик тарафларнинг ўзаро муносабатига салбий таъсир кўрсатиб, ишончнинг йўқолишига ва ўртада низо пайдо бўлишига олиб келади.

Иқтисодий процессуал кодекси талабига кўра, тадбиркорлик фаолияти субъектлари ўртасида фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган низолар иқтисодий судлар томонидан кўриб чиқилади. Бу борада суд амалиётида кўрилган бир низога тўхталамиз.

Даъвогар – Ўзбекистон Савдо-саноат палатаси Навоий вилояти ҳудудий бошқармаси «REGISTON» хусусий корхонаси манфаатини кўзлаб, судга даъво аризаси билан мурожаат қилган ва жавобгар – «SHIMOLIY PLATINA» масъулияти чекланган жамиятдан 28 854 933 сўм асосий қарз ва 14 427 466 сўм пеня ундириб беришни сўраган.

Ишдаги ҳужжатлардан кўринишича, тарафлар ўртасида олди-сотди шартномаси тузилган. Шартнома шартига кўра, “ижрочи” шартномада қайд этилган жадвалга мувофиқ ёқилғи маҳсулотларини етказиб бериш, “мижоз” эса, ушбу маҳсулотларни қабул қилиб олиш ва унинг ҳақини тўлаш мажбуриятини ўз зиммасига олган.

Даъвогар томонидан шартномавий мажбуриятлар доирасида ёқилғи маҳсулотлари жавобгарга етказиб берилган бўлиб, ҳисоб-фактуралар жавобгар томонидан эътирозсиз қабул қилинган ва қисман тўловлар амалга оширилган. Шундай бўлса-да, 28 854 933 сўм асосий қарз тўланмай қолган.

Шунингдек, бу қарзни тўлаб бериш юзасидан даъвогарнинг талабномалари ҳам жавобгар томонидан эътиборсиз қолдирилган.

Натижада Савдо-саноат палатасининг вилоят бошқармаси даъвогар манфаатини кўзлаб, жавобгардан қарзни ундириш тўғрисида даъво аризаси билан судга мурожаат қилган.

Суднинг ҳал қилув қарори билан жавобгардан 28 854 933 сўм асосий қарз ундирилиб, тадбиркорнинг манфаати ишончли ҳимоя қилинди.

Жавобгар шартномавий мажбуриятини бажармаганлиги туфайли даъвогар фойдасига асосий қарздан ташқари, тўлов кечиктирилган кунлар учун пеня ҳамда ишни судда кўриш билан боғлиқ суд харажатларини ҳам тўлашга мажбур бўлди.

Энг асосийси, ушбу ҳолатлар тарафлар ўртасидаги ўзаро ҳамкорлик ва ишончга салбий таъсир кўрсатди. Зеро, Фуқаролик кодексининг 9-моддасида қайд этилганидек, фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш бошқа шахсларнинг ҳуқуқларини ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслиги шарт.

Бунда фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлари иштирокчиларининг ҳалол, оқилона ва адолат билан ҳаракат қилиши, фуқаролар ва юридик шахслар ўз ҳуқуқларини амалга оширишда жамиятнинг маънавий тамойиллари ва ахлоқий нормаларини ҳурмат қилишлари, тадбиркорлар эса, иш одоби қоидаларига риоя этишлари шарт.

Хулоса қилиб айтганда, қонун талаблари асосида тузилган шартнома бўйича олинган мажбурият бажарилиши лозим. Мажбуриятнинг ўз вақтида, тўлиқ ва сифатли бажарилиши ўзаро ишончнинг мустаҳкамланиши, ҳамкорликнинг узоқ вақт давом этиши ҳамда тадбиркорлик фаолиятининг ривожланиши ва кенгайишининг муҳим омили ҳисобланади.

Турғунбой Қаҳҳоров,

Навоий вилояти судининг

иқтисодий ишлари бўйича

судлов ҳайъати судьяси

Сўнгги йилларда мамлакатимизда амалга оширилаётган суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотлар, энг аввало, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя қилиш, жазо тизимини либераллаштириш ва инсонпарварлаштиришга қаратилган.

Амалдаги Жиноят кодексининг 7-моддасига кўра, жазо ва бошқа ҳуқуқий таъсир чоралари жисмоний азоб бериш ёки инсон қадр-қимматини камситиш мақсадини кўзламаслиги, жиноят содир этган шахсга нисбатан у ахлоқан тузалиши ва янги жиноят содир этишининг олдини олиш учун зарур ҳамда етарли бўладиган жазо тайинланиши ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси қўлланилиши лозим.

Жазолашдан кўзланган мақсадга енгилроқ чораларни қўллаш орқали эришиб бўлмайдиган тақдирдагина оғирроқ жазо чоралари тайинланиши мумкин.

Таъкидлаш жоизки, шахсни жамиятдан батамом ажратадиган озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ жазо чоралари кўп жиҳатдан шахснинг ижтимоий мослашуви ва реабилитациясини қийинлаштиради. Шу боисдан, жиноят-ҳуқуқ сиёсатининг асосий вазифаларидан бири — жазолашдан кўзланган мақсадларга, яъни адолатни таъминлаш, маҳкумни ахлоқан тузатиш ва қайта жиноятчиликнинг олдини олишга эришиш ҳисобланади.

Шартли ҳукм қилиш институти айнан шу мақсадларни инсонпарварлик тамойили асосида амалга оширишнинг самарали ҳуқуқий воситасидир.

Биринчи навбатда, адолатни таъминлаш нуқтаи назаридан шартли ҳукм қилиш — жиноятнинг оғирлик даражаси ва шахснинг ижтимоий хулқини инобатга олган ҳолда жазони индивидуаллаштиришни таъминлайди. Яъни ҳар бир жиноят учун жазо миқдори эмас, балки шахснинг ахлоқан тузалиш эҳтимоли эътиборга олинади. Бу — Жиноят кодексида белгиланган инсонпарварлик ва одиллик тамойилларининг амалий ифодасидир.

Иккинчидан, шахс шартли ҳукм қилинганда жамиятдан батамом ажратилмасдан, унинг оилавий ва бошқа жамоавий муҳити сақланиб қолади. Бу эса, ахлоқан тузатиш ва қайта тарбия жараёнини табиий муҳитда амалга оширишга ёрдам беради. Синов муддати мобайнида пробация хизмати ва жамоатчилик томонидан маҳкумнинг хулқини назорат қилиб борилиши, шахсда масъулият ва ижтимоий мослашув ҳиссини шакллантиради.

Учинчидан, шартли ҳукм қилиш қайта жиноят содир этилишининг олдини олишга хизмат қилади. Чунки шахс ўз хатосини англаб, жамият ишончини оқлаш учун ҳаракат қилади. Бу ҳолат жазонинг асосий тарбиявий таъсирини қамоқдан кўра самаралироқ кўринишда намоён этади.

Шу тариқа шартли ҳукм қилиш институти Жиноят кодексида белгиланган жазолашдан кўзланган мақсадларни тўлиқ қамраб олади ва уларни инсонпарвар, ижтимоий жиҳатдан мақбул усулда амалга ошириш механизми сифатида намоён бўлади. У нафақат жазолаш, балки жиноятчиликнинг ижтимоий илдизларини бартараф этиш, шахсни яна жамиятга қайтариш вазифасини ҳам бажаради.

Шартли ҳукм қилиш — жиноят содир этган, лекин жамият учун катта хавф туғдирмайдиган шахсларга нисбатан жазо ижросини маълум муддатга кечиктириш орқали, уларни назорат остида ахлоқан тузатишни кўзда тутади. Олий суд Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги “Судлар томонидан жиноят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғрисида”ги қарорида берилган таърифга кўра, шартли ҳукм юридик табиатига кўра, жиноий жазодан озод қилишнинг бир тури ҳисобланади.

Бу институт ўз моҳиятига кўра, жазо ва ахлоқан тузалиш ўртасидаги адолатли мувозанатни таъминлаш, рецидив жиноятчиликнинг олдини олиш ва шахсни жамиятдаги ижтимоий ўрнини тиклашга хизмат қилади.

Шартли ҳукм қўллашнинг ҳуқуқий асослари Жиноят кодексининг 72-моддаси белгиланган. Унга кўра, агар суд айбдор шахсга озодликдан маҳрум қилиш, интизомий қисмга жўнатиш, хизмат бўйича чеклаш ёки ахлоқ тузатиш ишлари жазоларини тайинлаш вақтида содир этилган жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавфлилик даражаси, айбдорнинг шахси ва ишдаги бошқа ҳолатларни эътиборга олиб, айбдор тайинланган жазони ўтамасдан туриб ҳам унинг хулқини назорат қилиш орқали тузатиш мумкин, деган қатъий фикрга келса, шартли ҳукм қўллаши мумкин.

Синов муддати бир йилдан уч йилгача белгиланиб, ҳукм чиқарилган кундан бошлаб ҳисобланади.

Шартли ҳукм қилинганда, башарти, бунга асослар мавжуд бўлса, суд маҳкумга муайян вақт мобайнида етказилган зарарни бартараф қилиш, ишга ёки ўқишга кириш, яшаш жойи, иш ёки ўқиш жойи ўзгариб қолса, бу ҳақда шартли ҳукм қилинган шахснинг хулқи устидан назорат олиб борувчи органга хабар бериб туриш, вақти-вақти билан келиб бу органларда рўйхатдан ўтиб туриш, муайян жойларда бўлмаслик, муайян вақтда яшаш жойида бўлиши, алкоголизм, гиёҳвандлик, заҳарвандлик ёки таносил касаллигидан даволаниш курсини ўташи каби мажбуриятларни юклаши мумкин.

Шартли ҳукм қилинган шахсларнинг хулқи устидан ички ишлар органлари, ҳарбий хизматчилар хулқи устидан эса, ҳарбий қисм ёки муассасанинг қўмондонлиги назорат олиб боради.

Агар шартли ҳукм қилинган шахс синов муддати давомида суд унга юклаган мажбуриятларни бажармаса ёхуд жамоат тартиби ёки меҳнат интизомини бузганлиги учун унга маъмурий ёки интизомий таъсир чораси қўлланилган бўлса, суд унинг хулқи устидан назорат олиб борувчи орган тақдимномасига биноан жазонинг шартлилигини бекор қилиб, ҳукмда тайинланган жазони ижро этиш тўғрисида ажрим чиқариши мумкин.

Қонунчиликда шартли ҳукмни қўллашда баъзи чекловлар ҳам мавжуд бўлиб, у ўта оғир жинояти учун ҳукм қилинганларга, шунингдек, илгари қасддан содир этган жинояти учун озодликдан маҳрум этиш жазосига ҳукм қилинган шахсларга нисбатан қўлланилмайди, ўн саккиз ёшга тўлмаган шахслар, биринчи ва иккинчи гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар, аёллар, олтмиш ёшдан ошган шахслар бундан мустасно.

Инсонпарварлик тамойилларига асосланган шартли ҳукм қилиш институти жиноят ҳуқуқининг муҳим профилактик механизми ҳисобланса-да, аммо унинг самарадорлиги фақатгина ҳуқуқий асослар билан эмас, балки ижтимоий институтлар фаол ҳамкорлиги орқали ҳам таъминланади. Шу мақсадда, маҳалла фуқаролар йиғинлари, нодавлат нотижорат ташкилоти ва диний ташкилотларни шартли ҳукм қилинган шахсларнинг ижтимоий мослашувига жалб этиш механизмини қонун даражасида мустаҳкамлаш лозим бўлади.

Шунингдек, шартли ҳукм қилишнинг амалий самарадорлигини таъминлаш учун Жиноят кодекси ва “Пробация тўғрисида”ги қонунда шартли ҳукм ва реабилитация режаси юзасидан аниқ механизмларни (реабилитация режаси, назорат шакли, жамоатчиликнинг ўрни) ривожлантириш зарур деб ҳисоблаймиз.

Бундан ташқари қонунчиликда шартли ҳукм қилиш шартларини аниқ белгилаб қўйиш, жумладан, ижтимоий хавфи юқори бўлмаган жиноятлар бўйича аниқ классификация киритиш; синов даврида шартли ҳукм қилинган шахснинг мажбуриятлари қатъий белгиланиши тақозо этилади.

Чунончи, пробация хизмати ваколатларини кенгайтириш, “Пробация тўғрисида”ги қонунга қўшимчалар киритилиб, шартли ҳукм қилинган шахслар устидан назорат индивидуал реабилитация режаси асосида амалга ошириш белгиланса, мақсадга мувофиқ бўлади.

Шартли ҳукм қилинган шахсларга ҳам электрон мониторинг воситалари (браслетлар)дан фойдаланиш тизимини босқичма-босқич жорий этиш, қонунчиликда электрон мониторингни қўллаш тартиби ва унинг кафолатлари, шунингдек, шахснинг шаъни ва ҳуқуқларини ҳимоя қилиш механизмини белгилаб қўйиш, ижобий тажриба учун пилот лойиҳалар — маҳаллий ва халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда community-based реабилитация моделларини синовдан ўтказишни ҳам таклиф қиламиз.

Хулоса қилиб айтганда, бу соҳада тизимли ислоҳотлар ва назоратнинг кучайтирилиши шартли ҳукм қилиш институтининг амалий аҳамияти ва самарадорлигини янада оширишга хизмат қилади.

Хайруллохон Камолов,

жиноят ишлари бўйича

Чирчиқ шаҳар суди раиси

Аввало шуни айтиш керакки, амалдаги Меҳнат кодексининг 157-моддасида номуайян муддатга тузилган меҳнат шартномаси, шунингдек, муддатли меҳнат шартномаси исталган вақтда, тарафларнинг келишувига кўра, бекор қилиниши мумкинлиги белгилаб қўйилган. Аммо иш берувчи ва ходим ўртасида келишув шартномаси тузилмай меҳнат шартномасининг бекор қилиниши қонун талаблари бузилишига ва оқибатда тарафлар ўртасида низо келиб чиқишига сабаб бўлади.

Мисол тариқасида айтсак, даъвогар соғлиқни сақлаш ходимлари касаба уюшмаси Сирдарё вилоят кенгаши С. Усмонова манфаатини кўзлаб, судга киритган даъво аризасида Сирдарё туман тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 25 октябрдаги 4187-9-128-ТВ сонли буйруғини бекор қилиш, С. Усмоновани ишга тиклаш ва мажбурий бекор юрган кунлари учун иш ҳақи ундириб беришни сўраган.

Масала моҳиятини билиш учун дастлаб манфаатдор шахс С. Усмонованинг даъво талабларига эътибор қаратсак, у ўзига нисбатан меҳнат шартномаси ноқонуний бекор қилинган деб ҳисоблайди. Судда берган кўрсатмасига қараганда, иш берувчи уни ходимлар ўртасидаги муносабат ва ички муҳитни бузишда айблаган. Шу сабабли иш фаолияти юзасидан текшириш ўтказган. Шундан сўнг С. Усмонова ишдан бўшатиш ҳақидаги аризасини 2024 йил 19 сентябрь куни ходимлар бўлими бошлиғи З. Хўжаеванинг босими остида ёзиб, уни катта тиббиёт ходими Ж. Раҳимовга топширган.

Аммо ариза ёзгач, орадан ўн кунча ўтиб, С. Усмонова ишдан бўшаш фикридан қайтади. Шу боис 2024 йилнинг 30 сентябрь куни туман тиббиёт бирлашмаси ходимлар бўлимига ишдан бўшатиш ҳақидаги аризасини оқибатсиз қолдиришни сўраб, ариза билан мурожаат қилади.

Бироқ ходимлар бўлими бошлиғи З. Хўжаева унинг аризасини қабул қилмайди. Шундан сўнг у биринчи аризасини оқибатсиз қолдириш ҳақидаги аризасини кетма-кет икки марта иш берувчига почта орқали юборади. Бироқ бу ёзма мурожаатлари ҳам изсиз кетади, жавоб хати келмайди.

Судга тақдим этилган ҳужжатлардан маълум бўлдики, туман тиббиёт бирлашмаси бош шифокорининг 2023 йил 28 августдаги “3175-9-128-ТВ” сонли буйруғи билан болалар реанимацияси бўлими навбатчи ҳамшираси С. Усмонова ўриндошлик асосида болалар реанимацияси бўлимида навбатчилиги сақланган ҳолда Янгиобод оилавий шифокорлик пунктига катта ҳамшира лавозимига ўтказилган. Туман тиббиёт бирлашмаси бош шифокорининг “4187-9-128-ТВ” сонли буйруғи билан С. Усмонова билан тузилган меҳнат шартномаси 2024 йил 19 сентябрда тарафларнинг келишувига кўра, бекор қилинган.

Ушбу буйруққа Меҳнат кодексининг 157, 171, 172, 234, 254-моддалари, С. Усмонованинг аризаси, тарафлар ўртасида меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақида тузилган қўшимча келишув асос сифатида кўрсатилган.

Амалдаги Меҳнат кодексининг 157-моддасида меҳнат шартномасини тарафларнинг келишувига кўра, бекор қилиш меҳнат шартномасига доир қўшимча келишув билан ёзма шаклда расмийлаштирилади, деб белгиланган. Ушбу қўшимча келишувда меҳнат шартномаси бекор қилинадиган сана, қўшимча келишув тузилган сана ва тарафларнинг реквизитлари кўрсатилиши шарт. Судга жавобгар томонидан 2024 йилнинг 24 сентябрда тузилган 3715-9-128-ТВ сонли меҳнат шартномасини бекор қилиш тўғрисидаги келишув тақдим этилган, бироқ у С. Усмонова томонидан имзоланмаган.

Биз бунга бежизга тўхталмаяпмиз. Чунки Олий суд Пленумининг 2023 йил 20 ноябрдаги “Судлар томонидан меҳнат шартномасини бекор қилишни тартибга солувчи қонунчиликни қўллаш амалиёти тўғрисида”ги 26-сонли қарори 21-бандида меҳнат шартномасини бекор қилишга ходим шу ташкилотдаги ишни ҳақиқатан ҳам, ташлаб кетиш истагини билдирган ёзма аризасига биноан йўл қўйилади. Судлар даъвогарнинг меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги аризани иш берувчининг қистови натижасида берганлиги тўғрисидаги важларини синчковлик билан текширишлари керак. Ходимни ариза ёзишга нафақат мажбурлаш, босим ёки тазйиқ ўтказиш, балки ходимда меҳнат муносабатларини тугатиш истаги бўлмай туриб, иш берувчи томонидан уни ариза ёзишга фаол равишда ундаш ҳаракатлари ҳам қистов сифатида баҳоланади.

Судда жавобгар вакиллари С. Усмонованинг даъвосини қаноатлантиришдан рад этишни сўрашди. Аммо суд уларнинг важлари билан келишиб бўлмайди, деган хулосага келди.

Негаки, даъвогар С. Усмонова судга тақдим қилган аризасида ўзига нисбатан мунтазам равишда ўтказилган руҳий тазйиқ, камситишлардан ҳиссиётга берилиб, ишдан бўшаш тўғрисида ариза ёзишга мажбур бўлгани, орадан бир неча кун ўтгач, ана шу аризасини оқибатсиз қолдириб, иш фаолиятини давом эттиришга рухсат беришни сўраб мурожаат қилгани, аммо у натижасиз қолганлигини маълум қилган.

Ҳақиқатан ҳам, С. Усмонованинг аризаси почта орқали 2024 йилнинг 30 сентябрида иш берувчига юборилган. Почта хабарномасида унинг мурожаатини тиббиёт бирлашмаси мурожаатлар билан ишлаш бўлими мутахассиси Ш. Ҳасанбоев қабул қилиб олгани ҳақида имзо мавжуд.

Судда гувоҳ сифатида сўралган Ш. Ҳасанбоев почта хабарномасидаги имзо ўзиники эканлигини тан олди. Бироқ конвертни почта ходимидан қабул қилиб олгач, соғлиғидаги муаммолар борлиги сабабли уни йўқотиб қўйган эмиш. Қизиқ томони шундаки, тиббиёт бирлашмасининг 2024 йил 13 декабрдаги хатида С. Усмонованинг қайта иш жойида қолдириш ҳақидаги аризаси тиббиёт бирлашмаси хатлар бўлимига келиб тушмагани маълум қилинган.

Юқорида қайд этилганлардан кўриниб турибдики, тиббиёт бирлашмаси бош шифокорининг катта ҳамшира С. Усмонова билан тузилган меҳнат шартномасини бекор қилиш ҳақидаги “4187-9-128-ТВ” сонли буйруғини қонуний деб бўлмайди.

С. Усмонова эгаллаб турган лавозимидан озод қилиш ҳақидаги аризани иш берувчининг қистови билан ёзган.

Шу сабабли суд даъвогар соғлиқни сақлаш ходимлари касаба уюшмаси Сирдарё вилоят кенгашининг даъво аризасини қаноатлантириш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилди. Туман тиббиёт бирлашмаси бош шифокорининг 2024 йил 25 октябрдаги “4187-9-128-ТВ” сонли буйруғи ғайриқонуний деб топилиб, бекор қилинди. С. Усмонова туман тиббиёт бирлашмаси Янгиобод оилавий шифокорлик пунктига катта ҳамшира лавозимига ишга тикланди.

Яна шуни таъкидлаш жоизки, Меҳнат кодексининг 257-моддасига кўра, даъвогар манфаатига ишламаган 60 кун учун 4 миллион 463 минг 643 сўм иш ҳақи ундирилди. Суд қонун талабидан келиб чиқиб, ҳал қилув қарорининг ишга тиклаш ва иш ҳақини ундириш ҳақидаги қисмларини дарҳол ижрога қаратишни лозим деб топди. Шунингдек, давлат божи ва почта харажатлари ҳам жавобгар ҳисобидан ундирилди.

Иш берувчи ва ходим ўртасида келишув шартномаси тузилмай меҳнат шартномасининг бекор қилиниши оқибати судлашишгача етиб борди.

Судда мазмунан муҳокама қилинган ушбу фуқаролик иши иш берувчиларга сабоқ бўлиши лозим. Меҳнатга оид муносабатларда қонун доирасидан четга чиқмаслик энг тўғри йўл эканлигини унутмайлик.

Жўрабек ХУДОЙНАЗАРОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Сирдарё туманлараро суди раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист

Ҳар бир мамлакат ривожида давлат бюджети даромадлари муҳим ўрин тутади. Шундай экан, давлат божини ундириш масаласига алоҳида эътибор қаратиб, бу борадаги қонун ҳужжатларига қатъий риоя этиш талаб қилинади.

Шу маънода айтганда, Олий суд Пленумининг 2019 йил 25 октябрда қабул қилинган “Маъмурий ишлар бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти ҳақида”ги қарорига тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилгани жуда муҳим.

Бу ўринда суд харажатларини ундириш масаласига доир қонунчиликнинг маъмурий судлар томонидан тўғри қўлланилиши ва амалиётни бирхиллаштиришни таъминлаш мақсадида, Пленум қарори замон талаблари ва амалдаги қонунчиликка мувофиқлаштирилгани ҳақида сўз бормоқда.

Ҳолбуки, давлат божининг ундирилишига оид амалиёт таҳлили бу борада ўз ечимини кутаётган бир қатор муаммо ва тушунмовчиликлар мавжудлигини кўрсатди. Масаланинг жиддийлиги ва долзарблигидан келиб чиққан ҳолда, қонун нормаларини судлар томонидан ҳар хил талқин қилишга барҳам бериш мақсадида, амалдаги Пленум қарорига тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилиши баробарида, ҳужжат бир қатор янги бандлар билан ҳам тўлдирилди.

Хусусан, тафтиш инстанцияси жорий этилиши муносабати билан Пленум қарорига янги икки банд қўшилди. Шуни таъкидлаш жоизки, айни ўзгаришларга биноан, Олий суд судьяси тафтиш шикоятини ўрганади.

Ўрганиш давомида юридик аҳамиятга молик бўлган бир қатор ҳаракатларни амалга оширади.

Шунга кўра, агар давлат божи олдиндан тўланмаганлиги учун тафтиш шикояти қайтарилмаган бўлса, шикоятни Олий суднинг тегишли судлов ҳайъатларига кўриб чиқиш учун ўтказиш рад этилганда ҳам, давлат божи умумий асосларда ундирилиши лозимлиги тушунтирилди. Бундай чора эса, Олий судда бу борада мавжуд тушунмовчиликларга ўринли ечим бўлди.

Маъмурий судга мурожаат қилишда кичик тадбиркорлик субъекти томонидан белгиланган ставканинг 50 фоизи миқдорида давлат божи тўланган бўлиб, ариза қаноатлантирилганда, агар жавобгар давлат божини тўлашдан озод этилмаган бўлса, ишни кўриш натижаси бўйича ундан ундириладиган давлат божининг миқдори аризачи томонидан тўлаган сумма билан чегараланиши кўрсатилди. Бу билан судлар ўртасида анчадан буён кечаётган баҳс-мунозараларга чек қўйилиб, амалиётни бирхиллаштиришга замин яратилди.

Бундан ташқари Пленум қарорида тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахслар «Давлат божи тўғрисида»ги қонуннинг 10-моддаси биринчи қисми 1 ва 11-бандларида назарда тутилган маъмурий судларга бериладиган ариза ва шикоятлар бўйича давлат божи тўлашдан озод қилинганлиги боис иш якуни бўйича уларнинг талаблари қаноатлантиришдан рад қилинган тақдирда — улардан, қаноатлантирилган тақдирда эса, жавобгардан давлат божи ундирилиши тушунтирилди.

Шунингдек, қонуннинг ушбу банди билан тадбиркорлик субъектлари ва жисмоний шахслар айнан қайси тоифадаги ишлар бўйича судларга мурожаат қилганда давлат божи тўлашдан озод қилиниши ҳолатига ойдинлик киритилди.

Шу билан бирга, “Давлат божи тўғрисида”ги қонун талабларидан келиб чиқиб, бир нечта мустақил талабдан иборат бўлган аризалардан давлат божи ҳар бир талаб бўйича, ушбу талаб учун белгиланган тегишли ставкалар бўйича алоҳида ундирилиши, бунда судлар, аризада жавобгар зиммасига муайян мажбурият юклашнинг сўралиши алоҳида талаб эмас, балки ҳуқуқни тиклаш чораси ҳисобланишига эътибор қаратишлари лозимлиги ҳақида тушунтириш берилди. Бу, шубҳасиз, аризачилардан асоссиз равишда ортиқча давлат божи ундирилишининг олдини олишга хизмат қилади.

Шунингдек, Пленум қарорида бир қатор муҳим раҳбарий кўрсатмалар ҳам қўшимча равишда қайд этилди.

Хусусан, жисмоний шахслар нотариал ҳаракатни амалга ошириш, фуқаролик ҳолати далолатномалари ёзувини рўйхатга олиш рад этилганлиги ёхуд ушбу орган мансабдор шахсларининг ҳаракати ё ҳаракатсизлиги юзасидан, шунингдек, давлат рўйхатидан ўтказиш рад этилганлиги ёхуд белгиланган муддатда давлат рўйхатидан ўтказишдан бўйин товлаганлик устидан низолашиш тўғрисидаги ариза ёки шикоят билан судга мурожаат қилишда давлат божи тўлашдан озод этилмаганлиги боис, давлат божи ставкаларига асосан, базавий ҳисоблаш миқдорининг 1 баравари миқдорида давлат божи тўлашлари лозим.

Шунингдек, Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши томонидан фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари манфаатларини кўзлаб берган аризалар рад этилган тақдирда, Ўзбекистон Республикаси Президентининг тегишли қарорига асосан, манфаати кўзлаб ариза киритилган манфаатдор шахслардан давлат божи ундирилмайди. Мазкур қоида ариза кўрмасдан қолдирилган ёки иш юритиш тугатилганда ҳам қўлланилади.

Пленум қарорида Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармаси молия органлари таркибига кириши сабабли “Давлат божи тўғрисида”ги қонуннинг 10-моддаси биринчи қисми 6-бандига асосан, барча ишлар ҳамда ҳужжатлар бўйича давлат божидан озод этилганлиги юзасидан ҳам тегишли тушунтиришлар берилди.

Айтиш керакки, Пленум қарорида ўз ифодасини топган тушунтиришлар амалиётда ечимини кутаётган муаммоларни бартараф этишда муҳим ҳуқуқий асос бўлади.

Яна бир эътиборга молик жиҳати шундаки, апелляция, кассация ва тафтиш протестлари бўйича тўланиши лозим бўлган почта харажатлари, ишнинг натижасига кўра, тегишли тарафдан ундирилиши лозимлиги ҳақида тушунтириш протестларни асоссиз қайтариш ҳолатларига узил-кесил барҳам беришга хизмат қилади.

Хулоса қилиб айтганда, Олий суд Пленумининг “Маъмурий ишлар бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти ҳақида”ги қарорига киритилган ўзгартиш ва қўшимчалар судлар учун жуда зарур. Бу янгиланишлар одил судловни самарали амалга ошириш ва суд харажатларини тўғри тақсимлашда муҳим ҳуқуқий асос сифатида хизмат қилади.

Нодиржон Хаджиматов,

Олий суд судьяси

Бугунги кунда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган изчил ислоҳотлар, аввало, халқ манфаатларини кўзлайди. Зеро, соҳадаги айни янгиланишлар фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя қилишга, юртдошларимизнинг судга нисбатан ишончи ортишига, суд ҳокимияти обрўсини янада оширишга, унинг ҳақиқий мустақиллигини таъминлашга қаратилган.

Шу ўринда давлат божи бошқа турдаги мажбурий тўловлар қатори Давлат бюджети даромадларини шакллантиришнинг таркибий қисмини ташкил этишини қайд этиш лозим. Бинобарин, ушбу масалага алоҳида эътибор қаратилиб, судлар давлат божини ундириш тўғрисидаги қонун талабларига қатъий риоя этишлари талаб қилинади.

Бу ҳақда сўз борганда, 2024 йил 16 декабрда Олий суд Пленуми томонидан “Фуқаролик ишлари бўйича суд харажатларини ундириш амалиёти тўғрисида”ги қарор қабул қилинганини қайд этиш ўринлидир.

Олий суд Пленумининг шу масалага оид олдинги қарори бундан 15 йил илгари, яъни 2009 йилда қабул қилинган бўлиб, ўтган давр ичида қонунчиликда бир қатор ўзгаришлар юз берди. Айниқса, янги таҳрирдаги Конституциямиз, “Давлат божи тўғрисида”ги қонун ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари қабул қилингани мазкур қарорнинг янги таҳририни қабул қилиш заруриятини юзага келтирди.

Қарор амалиётда йўл қўйилаётган хато ва камчиликларнинг олдини олиш, айрим ноаниқ ҳолатлар юзасидан тушунтириш бериш, судлар томонидан қонун меъёрларини бир хил талқин қилиниши ва ягона амалиётни яратишга қаратилганлиги билан ҳам аҳамиятлидир.

Пленум қарорига судлар томонидан давлат божини ундиришнинг ўзига хос хусусиятлари, шунингдек, судларда турлича амалиёт юзага келишига сабаб бўлган ҳолатларга батафсил тушунтиришлар бериш ҳақида янги бандлар киритилди. Хусусан, “Давлат божи тўғрисида”ги қонун талабидан келиб чиқиб, қарорнинг 6-бандида бир вақтнинг ўзида бири иккинчисидан келиб чиққан талаблардан иборат бўлган аризалардан давлат божи фақат асосий талаб бўйича ундирилиши ҳақида тушунтириш берилди.

Бу ўринда, масалан, қурилмани буздириш ва ерни ўз ҳолига қайтариш; кредит шартномасини муддатидан олдин бекор қилиш, кредит қарздорлигини ундириш ва ундирувни гаров мулкига қаратиш; меросхўр деб топиш, меросни тақсимлаш ва мерос улушларини белгилаш; уй-жойга киритиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини белгилаш; фойдаланиш ҳуқуқини йўқотган деб топиш ва турар жойдан кўчириш ҳақидаги талаблар ҳақида сўз бормоқда.

Қарорнинг 4-бандида судларнинг эътибори суд ҳужжатларининг суд харажатлари қисмидан норози бўлиб берилган апелляция, кассация ва тафтиш шикоятлари бўйича давлат божи умумий асосларда тўланиши лозимлигига қаратилган. Бунда Фуқаролик-процессуал кодексининг 396, 416 ва 419-27-моддаларига асосан апелляция, кассация ва тафтиш инстанцияси судлари суд ҳужжатларини тўлиқ ҳажмда текшириб чиқиши шартлигини инобатга олиш тақозо этилади.

Қарорнинг 13-бандида почта харажатларини қайтариш қонунда назарда тутилмаганлигини судлар инобатга олишлари лозимлиги бўйича берилган тушунтириш ҳам ягона суд амалиётини йўлга қўйишда муҳим аҳамиятга эга.

Маълумки, “Давлат божи тўғрисида”ги қонун билан белгиланган “Давлат божи ставкалари”нинг фуқаролик ишлари бўйича судларга оид қисмида шартнома олди низолари бўйича тўланиши лозим бўлган давлат божи ставкалари белгиланмаган. Қолаверса, Фуқаролик-процессуал кодексининг 129-моддаси 2-бандида мол-мулкни талаб қилиб олиш тўғрисидаги даъволар бўйича даъвонинг баҳоси талаб қилинаётган мол-мулкнинг қийматига қараб белгиланиши назарда тутилган.

Шу сабабли Олий суд Пленуми қарорининг 25-бандида шартномани ҳақиқий эмас деб топиш ёки бекор қилиш ҳақидаги талаб юзасидан низоли шартномада кўрсатилган пул қиймати даъво баҳоси ҳисобланишидан келиб чиқиб, давлат божи мулкий хусусиятга эга даъво аризалар учун қонунда белгиланган ставка бўйича тўланиши лозимлиги қайд этилди.

Шу билан бирга, шартнома шартларини ўзгартиш ёки унга қўшимча киритиш ҳақидаги талаб бўйича сўралаётган қўшимча ёки ўзгартиш шартнома қийматига таъсир қиладиган миқдоридан, қиймат жиҳатидан баҳоланмайдиган талаблар арз қилинган ҳолда эса, номулкий хусусиятга эга талаб учун белгиланган ставкалардан келиб чиқиб, давлат божи белгиланиши лозимлиги юзасидан тушунтиришлар берилди.

Шунингдек, битта низо предмети бўйича бир нечта битимлар низолашилганда, даъвонинг баҳоси низо предметининг қийматидан келиб чиқиб, давлат божи белгиланиши лозимлиги юзасидан ҳам тушунтириш берилди.

Пленум қарорини тайёрлаш жараёнида “Давлат божи тўғрисида”ги қонун ва ушбу қонун билан тасдиқланган “Давлат божи ставкаларининг миқдорлари”га ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш юзасидан таклифлар ҳам ишлаб чиқилди.

Хулоса ўрнида айтганда, ушбу Пленум қарорининг қабул қилиниши судлар фаолияти учун ўта муҳимдир. Унда берилган тушунтиришлар суд амалиётини бирхиллаштириш, суд харажатларини ундиришга оид қонунларни аниқ ва тўғри қўллашга хизмат қилиб, одил судловни амалга ошириш ва қонуний қарорлар қабул қилиш жараёнларида ўз самарасини кўрсатади.

Гулнора Мирзаева,

Олий суд судьяси