Ҳаётда вояга етган ҳар бир инсон ўз умр йўлини ўзи танлайди. Бу шахснинг жамият қонунларида белгиланган мутлақ ҳуқуқи. Аммо бу йўлнинг йўриғию хавф-хатарлардан нечоғлик холи эканлигини англаш салоҳияти ҳаммага ҳам насиб этавермайди. Бошқача айтганда, ҳаётга енгил қараш, масъулиятни ҳис этмаслик, турли хил қилмишларга қўл уриш кишини тўғри йўлдан адаштиради.

Р. Назаров биринчи марта жиноий қилмишга қўл урганида ҳали 20 ёшга ҳам тўлмаганди. Унинг кейинги ҳаётини остин-устун қилиб юборган ўша аянчли воқеа 1994 йилнинг март ойида рўй берди. Урганч шаҳар суди унга ўшанда 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазосини тайинлади.

2015 йил сентябрь ойида у тағин жиноий қилмишлар кўчасига кирди.

Жиноят кодексининг 169-моддаси 1-қисмига тааллуқли ўғирлик жиноятини содир қилди. Аммо қонунларимизда ўз ифодасини топган ярашув институти боис жазога тортилмади. Унга нисбатан қўзғатилган жиноят иши жабрланувчи билан ярашгани боис ҳаракатдан тугатилди. Бу, аслида, Р. Назаровга қилмишидан тўғри хулоса чиқариб олиши учун берилган имконият эди. Аммо у бу ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади, орадан ярим йилча вақт ўтгач, яна ўғирлик содир этди. Суд бу гал унга Жиноят кодексининг 169-моддаси 2-қисмига асосан 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосини тайинлади.

Буни қарангки, бу жазо ҳам унга кор қилмади. Нега деганда, жазонинг атиги 3 ойини ўтамай туриб, Жиноят кодексининг 164-моддасига оид босқинчилик жиноятини содир этади. Қилмиш қидирмишга етаклади.

Судланувчи 4 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Кейинги жиноий қилмиш ҳам ўзини кўп куттирмади. Маҳкум ҳали жазони тўлиқ ўтамай туриб, яна ўғирлик қилди. Бу галги қилмиш Жиноят кодексининг анча оғирроқ жазони тақозо этувчи 169-моддаси 3-қисми бўйича малакаланди.

Айбланувчи суднинг 2018 йил 2 мартдаги ҳукмига кўра, 5 йил-у 9 ой муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Фақат жиноят ишлари бўйича Қўнғирот тумани судининг 2020 йил 24 сентябрдаги ажримига биноан озодликдан маҳрум этиш жазосининг ўталмай қолган 2 йил 10 ойи ахлоқ тузатиш ишлари жазосига алмаштирилди. Афсуски, Р. Назаров бу бағрикенгликнинг ҳам моҳиятини англаб етмади, у жазони ўташ қоидасини қўпол тарзда бузди. Натижада ахлоқ тузатиш ишлари бўйича тайинланган тарбиявий таъсир чораси озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. Фақат 2021 йил июнь ойида унга нисбатан тайинланган жазо яна юмшатилди. Маҳкум жазо муддати тугалланишига 2,5 йил қолганида яна озодликка чиқди. Ахлоқ тузатиш ишлари жазосига жалб этилди. Бироқ ушбу жазони ўташ жараёни ҳам узоққа чўзилмади, у яна жиноий қилмиш содир этди. Оқибатда маҳкумга нисбатан қўлланилган таъсир чораси 2021 йил ноябрь ойида озодликни чеклаш, 2022 йил апрель ойида содир этган яна бир жиддий қилмиш учун эса, бевосита озодликдан маҳрум қилиш жазосига алмаштирилди. У ушбу жазони 2022 йилнинг 1 ноябригача ўтади. Кейин жазони шартли равишда ўташ мажуриятини зиммасига олган ҳолда муддатидан 1 йил-у 10 ой олдин озодликка чиқди.

Умрини, асосан, жиноят кўчасида ўтказаётган бу кимса бу гал ҳам озодликнинг қадрини англаб етмади. Кечмиш йилнинг апрель ойида, муносиб хулқ-атворда бўлиш ҳақида тилхат ёзиб берганига қарамай, қонун талабига яна беписанд қаради. Бу ҳам камлик қилгандай, ўз қилмиши учун қонун олдида жавоб беришдан бош тортди: қочиб яширинишга уринди.

Аммо бундан наф чиқмади. Қидирув эълон қилинганининг тўртинчи куниёқ қўлга тушди. Тергов органи бу гал унга Жиноят кодексининг 166-моддаси 3-қисми “а” банди ва 169-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича айб эълон қилди.

Бинобарин, айб учун асослар етарли. Гумонланувчи бир йўла ҳам талончилик, ҳам ўғирлик қилмишларини содир этганди. Энг афсусланарлиси, бу қилмишлар Р. Назаров зиммасидаги жазони ўтаётган пайтда, қиш қаҳратони, аниқроғи, 2023 йил январь ойининг 25 ва 26-саналарида содир бўлди. Маҳкум даставвал Урганч шаҳридаги “Темирйўл” шифохонаси яқинида фуқаро А. Маткаримовнинг нархи 200 минг сўмлик қўл телефони ва унинг 450 минг сўмлик велосипедини таҳдид, зўравонлик ва куч ишлатиб қўрқитиш йўли билан қўлга киритади.

Аммо у бу қилмиши билан чекланмай эртаси куни яна “ов“га чиқади. Р. Назаров тунги соат 01:00 ларда шаҳарнинг Паҳлавон Маҳмуд кўчасидаги 16-сонли ётоқхона олдида Р. Худойберганов томонидан қаровсиз қолдирилган нархи 800 минг сўмлик велосипедни ўғирлайди.

Ўрни келганда шуни қайд этиш жоизки, Р. Назаров қонунларимизда ўз ифодасини топган бағрикенглик, кечиримлилик тамойилларидан хўп ва кўп фойдаланди. Аммо у бу бағрикенглик, кечиримлилик ва инсонпарварлик, аслида, ўзига ҳаётда тўғри йўлни топиб олиш, умрини эзгу мақсадларга сарф этиш учун берилган имконият экани ҳақида ўйлаб ҳам кўрмади. Аксинча, қонун ва одамийлик меъёрларини четлаб ўтган кўйи жиноий қилмишларини давом эттираверди.

Қисқаси, Р. Назаров юқорида қайд этилган жиноий қилмишлари учун қонун олдида жавоб берди. Судланувчи айбига тўла иқрорлик билдирди. Суд жиноят ишини батафсил ўрганди. Жиноят ва унга етаклаган омиллар, содир этилган давомли қилмишларнинг оқибат ва асоратларини атрофлича муҳокама этди. Бу жараёнда айбланувчи жамият учун хавфли шахсга айлангани рўй-рост аён бўлди. Суд бу ҳолатни алоҳида муҳокама қилди. Бироқ тергов органи тарафидан қўйилган айб адолат ва ҳақиқатнинг чинакам намунаси эмас. Айбловда ифодасини топган кўпгина ҳолатлар ҳақиқий воқеликни тўла-тўкис ифода этмайди. Суд ишни кўриб чиқиш жараёнида аниқланган ҳолатларга суянди. Судланувчига нисбатан Жиноят кодексининг 166-моддаси 3-қисми “а” банди бўйича қўйилган айб, ушбу модданинг ҳаёт ёки соғлик учун хавфли бўлмаган тарзда зўрлик ишлатиш билан қўрқитиб талончилик содир қилишга оид 2-қисми “а” бандига қайта малакаланди. Жиноят кодексининг 169-моддаси 3-қисмига оид айб эса, дахлсиз қолдирилди. Айбланувчи кодекснинг ўзига нисбатан татбиқ этилган ана шу икки моддасига асосан, 5 йил-у 6 ой, муқаддам ўталмай қолган жазони қисман қўшиш йўли билан эса, жами 6 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди. Шунингдек, суд томонидан Р. Назаров хавфли рецидивист, деб топилди.

Албатта, ҳаётда қонун талабини ҳурмат қилган ҳурмат кўради. Қонунни менсимаслик эса, ҳеч қачон жазосиз қолмайди. Буни айниқса, кўнгли ножўя қилмишларга мойил кимсалар чуқур ҳис этмоқлари зарур. Яхши амал кишини эзгуликнинг нурафшон қасрига, ёмон амал эса, зимистон манзиллар томон элтишини ҳамиша ёдда тутмоқ керак.

Муродбек Ҳасанов,

жиноят ишлари бўйича

Урганч шаҳар суди раиси

Ҳаётда рўй берган жиноий қилмиш учун судланувчига нисбатан қонуний, асосли ва адолатли жазо тайинланиши одил судловнинг муҳим белгисидир.

Амалдаги Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмиши учунгина жавобгар бўлиши назарда тутилган. Миллий қонунчилигимизда белгиланган мезонларга кўра, содир этилган қилмишда жиноят таркиби бўлмаса, қўйилган айблов иш ҳолатлари батафсил текширилгандан кейин ишонарли тарзда ўз тасдиғини топмаса, суд ана шу модда бўйича судланувчини оқлайди.

Мисол учун яқинда очиқ суд мажлисида Элёр Холмуродовга оид (исм-шарифлар ўзгартирилди) жиноят иши кўриб чиқилди. Унга нисбатан Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми ва 276-моддаси 1-қисми билан жиноят иши қўзғатилган.

Воқеа тафсилоти шундай: судланувчи ўтган йилнинг август ойида ҳовлисининг ёнидан оқиб ўтган ариқ ёқасида ўсган бир туп марихуана ўсимлигини олиб, қуритиб қўйган. Сўнг гиёҳвандлик моддасининг бир қисмини ўзи истеъмол қилиб, қолган 6,2 граммдан кўпроғини келгусида сотиш мақсадини кўзламай ошхонасида яшириб қўйган.

Туман ички ишлар бўлими ходимлари томонидан ўтказилган тинтув жараёнида ана шу гиёҳвандлик моддаси ашёвий далил сифатида олинган.

Суд судланувчи Э. Холмуродовнинг содир этган жиноий қилмиши дастлабки тергов органи томонидан Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисми билан тўғри, аммо кодекснинг 270-моддаси 1-қисми билан нотўғри малакаланганлигини аниқлади.

Чунки Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисмида тақиқланган экинларни, яъни кўкнори ёки мойли кўкнори, каннабис ўсимлиги ёхуд таркибида гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар бўлган экинларни қонунга хилоф равишда экиш ёки етиштириш жинояти учун жиноий жавобгарлик белгиланган.

Шунингдек, Олий суд Пленумининг 2017 йил 28 апрелдаги “Гиёҳвандлик воситалари, уларнинг аналоглари ва психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала қилишга оид жиноят ишлари бўйича суд амалиёти тўғрисида”ги 12-сонли қарори 16-бандида, таркибида гиёҳвандлик моддаси бўлган ўсимликларни қонунга хилоф равишда етиштириш деганда, қонунчиликни бузган ҳолда бундай ўсимликларни экиш ва етиштириш учун махсус шароит яратиш, шунингдек, уларни экиш ва етиштириш, етиштириш технологиясини такомиллаштириш, янги навларини яратиш, ҳосилдорлигини ва мавжуд иқлим шароитига чидамлилигини ошириш фаолиятини тушуниш лозимлиги;

19-бандида, етиштирилиши тақиқланган экин экиш деганда, бундай экинлар уруғини тегишли рухсатсиз ҳар қандай ер майдонига, шу жумладан, бўш ётган ерларга ёки мослаштирилган идишларга уруғини сепиш ёки кўчатини ўтқазиш тушунилиши лозимлиги ҳақида тушунтиришлар берилган.

Аммо дастлабки тергов органи томонидан судланувчи Э. Холмуродов ариқ бўйида униб чиққан марихуана ўсимлигини қачон экиб, уни қандай етиштирганини тасдиқловчи далиллар тўпланмаган. Суд бундай ҳолатда дастлабки тергов органи томонидан Жиноят-процессуал кодексининг қатор моддалари талабларига риоя этилмаган, деган тўхтамга келди.

Хусусан, Жиноят кодексининг 463-моддаси ҳамда Олий суд Пленумининг “Суд ҳукми тўғрисида”ги қарори раҳбарий тушунтиришларига кўра, айблов ҳукми тахминларга асосланган бўлиши мумкин эмаслиги ва фақат судланувчининг жиноят содир этишда айбдор эканлиги суд муҳокамаси давомида исбот қилинган тақдирдагина чиқарилиши талаби эътибордан четда қолган. Шу боис суд судланувчини Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми билан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-қисмига асосан оқлашни лозим топди.

Конституциямизнинг 20-моддаси 4-қисмида, давлат органлари томонидан инсонга нисбатан қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари мутаносиблик принципига асосланиши ва қонунларда назарда тутилган мақсадларга эришиш учун етарли бўлиши кераклиги қатъий белгилаб қўйилган.

Суд судланувчига нисбатан жазо тайинлашда, жамиятдан ажратмасдан туриб ҳам, унинг хулқини қайта тарбиялаш имкониятлари мавжуд, деган қатъий тўхтамга келди. Шунга кўра, Э. Холмуродов Жиноят кодексининг 270-моддаси 1-қисми билан Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 2-бандига асосан, айбсиз деб топилиб, оқланди. У Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисмида назарда тутилган жиноятни содир этганликда айбдор топилиб, бир йил олти ой муддатга озодликни чеклаш жазосига ҳукм қилинди.

Тафсилоти баён этилган ушбу жиноят иши бўйича судланувчига нисбатан тайинланган жазо қонунларимизда адолат ва демократик тамойиллар ўзининг теран ифодасини топгани натижаси, шунинг баробарида, судлар томонидан қонун мезонларига оғишмай амал қилинаётганининг амалдаги тасдиғидир.

Илҳом ҲАМИДОВ,

жиноят ишлари бўйича

Қўшработ тумани

суди раиси

Сирдарё вилояти суди томонидан Тошкент кимё технологиялари институтининг Янгиер шаҳри филалида “Менинг Конституциям 32 ёшда!” шиори остида мулоқот соати ўтказилди

Инсонпарварлик, бағрикенглик ва йиқилганни суяш, адашганга тўғри йўл кўрсатиш сингари қадриятларни ўзида мужассам этган ярашув институти бугунги кунда миллий қонунчилигимизда ўзининг теран ифодасини топган эзгу мақсад — инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатли ҳимоясига хизмат қилмоқда.

Мустақилликнинг дастлабки йилларида суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш борасида муҳим вазифа – ўтмиш асоратларидан имкони борича тезроқ халос бўлиш, шахс, унинг яқинларига жисмоний ва маънавий азоб берадиган, унинг қадр-қимматини камситадиган жазо турлари, жазолашнинг репрессив усулларидан воз кечиш, озодликдан маҳрум қилиш ҳолларини қисқартириш ҳисобига қонунчиликнинг адолат ва инсонпарварлик тамойиллари асосида амалда қўлланишини таъминлаш зарур эди.

Шу мақсадда ривожланган демократик давлатларда муваффақиятли қўлланилиб келинаётган тамойил ва талабларга жавоб берадиган мезонлар асосида ҳуқуқбузарлик ва жазо тизими қайта кўриб чиқилиб, амалдаги Жиноят, Жиноят-процессуал ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексларга янги қоидалар киритилгани, айниқса, бу борада 2001 йил 29 августдаги жиноий жазоларнинг либераллаштирилиши ҳақидаги қонун муҳим аҳамиятга эга бўлганини алоҳида таъкидлаш лозим.

Ушбу қонун асосида миллий қонунчилигимизда биринчи марта ярашув институти жорий этилди. Жиноят кодексининг 66-1-моддасида ярашилгани муносабати билан шахсни жиноий жавобгарликдан озод қилиш назарда тутилди.

Мазкур ҳуқуқий институт жорий этилгандан буён ўтган даврда бу борадаги қонунчилик изчиллик билан такомиллаштирилиб, унинг қўлланиш доираси тобора кенгайиб бормоқда. Бу, ўз навбатида, ярашув институтининг вақт синовларидан муваффақиятли ўтаётгани, жиноий ҳуқуқий муносабатларни эркинлаштириш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилишда самарали восита сифатида хизмат қилаётганидан далолат беради.

Бугунги кунда ярашув институти маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ишларда ҳам қўлланилаётганини алоҳида таъкидлаш керак. Бунга 2021 йил 4 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига қўшимча ва ўзгартишлар киритиш ҳақида”даги қонун ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Шу негизда ярашилгани муносабати билан шахсни маъмурий жавобгарликдан озод қилиш асослари Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида белгилаб қўйилди. Унга кўра, 15 турдаги маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс ўз айбига иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, суд уни маъмурий жавобгарликдан озод қилиб, ишни тугатиши мумкин.

Шу ўринда ҳаётий мисолларга эътибор қаратсак, ҳуқуқбузар Ж. Қиличев (исм-шарифлар ўзгартирилган) автомашинаси билан Д. Давроновнинг йўлини тўсиб, ўзаро тортишиб қолади. Шу аснода унинг шаъни ва қадр-қимматини қасддан камситиб, ҳақорат қилади.

Шундан сўнг Д. Давронов ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идорага мурожаат қилган.

Суд мажлисида Ж. Қиличев ўзининг қилмиши оқибатини тушуниб етгани, бундан қаттиқ пушаймон эканини билдириб, кечирим сўради.

Ўз навбатида, жабрланувчи Д. Давронов ўзидан астойдил кечирим сўрагани учун ҳуқуқбузарнинг узрини қабул қилганини, улар ўзаро ихтиёрий ярашиб олгани муносабати билан маъмурий ишни тугатишни сўради.

Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 21-2-моддасида ушбу кодекснинг 41-моддасида назарда тутилган маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этган шахс, агар у ўз айбига чин дилдан иқрор бўлса, жабрланувчи билан ярашса ва етказилган зарарни бартараф этса, маъмурий жавобгарликдан озод этилиши белгилаб қўйилган.

Суд Ж. Қиличев ва жабрланувчининг ярашганлик тўғрисидаги аризаларини инобатга олиб, маъмурий ишни Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 271-10-моддаси 1-бандига мувофиқ, ҳаракатдан тугатишни лозим топди. Шунингдек, жабрланувчига ушбу иш юзасидан такроран судга шикоят қилиш ҳуқуқини йўқотганлиги тушунтирилди.

Бу воқеани баён қилишдан кўзланган мақсад шуки, агар ярашув институти жорий этилмаганда, Ж. Қиличевга ҳуқуқбузар сифатида қилмишидан қанчалик пушаймон бўлмасин, барибир тегишли жазо тайинланарди, натижада оиласи, маҳалла-кўй олдида юзшувут бўлиб қоларди.

Ярашув институти амалда кенг қўлланилиб келинаётганининг асосий сабаби — халқимизнинг кечиримлилик, бағрикенглик каби фазилатларига уйғунлиги билан изоҳланади. Чунки ҳуқуқбузарлик содир этган шахс жабрланувчи билан ярашгани туфайли жавобгарликдан озод қилиниши нафақат унинг ўзи, балки яқинлари учун ҳам катта маънавий ва тарбиявий аҳамиятга эга.

Шунинг учун эр-хотин, қариндош-уруғ, қўни-қўшни, таниш-билиш ва ҳамкасблар ўртасидаги арзимас келишмовчиликлар адоватга айланиб кетишининг олдини олиш, фуқароларнинг қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш мақсадида ярашув институти қўлланиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликлар доираси янада кенгайтирилса, мақсадга мувофиқ бўлар эди.

Бинобарин, маъмурий ишлар бўйича ярашув институтининг янада кенгроқ жорий этилиши юқорида қайд этилгани каби салбий оқибатларнинг олдини олиш, жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг камайиши, энг муҳими, фуқароларнинг ҳуқуқларини таъминлашга самарали хизмат қилиши шубҳасиз.

Абдулла Аллаев,

Навоий вилояти суди раиси