Ҳаётда пешона тери тўкмай енгил йўл билан бойлик орттиришга уринган кимсаларнинг қилмиши ҳамиша аянчли якун топган. Чунки бундай нопок йўл кишини нафақат бадном қилади, балки тегишли жиноий жавобгарликни ҳам келтириб чиқаради.

Масалан, Қўшкўпир туманидаги Ошоққалъла маҳалласида яшовчи Ризо Рўзиматов, Асрор Ражабов, Ҳаёт Ҳасанов, Улуғбек Юсупов ҳам ҳаётнинг тўғри, равон ва фаровон турмушга элтувчи йўл қолиб, қора қилмишга — гиёҳвандфурушликнинг чиркин гирдобига ўзини уришди. Ҳамтовоқлар инсон умрини заҳарлаш, унга рахна солишга қаратилган жиноий қилмишни узоқни кўзлаган ҳолда бошлашди. Аввалига эл кўзидан пинҳона ва хуфёна тарзда содир этилган қилмишлар бесамар кетмади. Катта миқдордаги гиёҳвандлик моддаси ана шу бадният кимсаларнинг қўлига тушиб, меҳнатсиз бойиш манбаига айланди. Бироқ қинғирликнинг умри қисқа ва бошида иллати борнинг тиззаси қалтирайди. Айни шундай ҳолат 2023 йилнинг 26 октябрь тунида Урганч туманидаги “Чолиш” йўл-патрул хизмати масканида рўй берди. Вилоят ҳудудидан чиқиб кетаётган “Cobalt” русумли “90 Е 685 SА” давлат рақам белгили автоулов ҳайдовчисининг бежо ҳаракати ҳуқуқ-тартибот идораси ходимларининг эътиборини ўзига тортмай қолмади.

“Ҳаёт Ҳасановман. Қўшкўпир туманининг Ошоққальа маҳалласида яшайман. Тошкентга йўловчи ташиш билан шуғулланаман, ҳозир ҳам шу йўналиш бўйича кетяпман”, — дея жавоб берди автомашина ҳайдовчиси ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари саволларига.

Бир қарашда ҳаммаси рисоладагидай. Аммо коса тагида нимкоса ҳам бор ва у ҳали бўй кўрсатганича йўқ. Ўша “нимкоса”ни йўл-назорат маскани ходимлари кўтаришди. Автомашинанинг орқа ойнаси олдидан қандайдир бир бўлак жигарранг моддани топиб олишди. Кейин аниқланишича, бу модда вазни 97,56 граммга тенг “тарьяк” гиёҳвандлик воситаси экан.

Шундан сўнг изқуварлар сўраб-суриштириб, калаванинг учини топишга муваффақ бўлишди. Назорат ходимларининг аксарияти ўша тунни бедор ўтказишди: дастлаб ножўя қилмиш устида қўлга тушган Ҳ. Ҳасановнинг уйига боришди. Улар излаган матоҳ ётоқхонадаги темир печка ичидан топилди — 2 та 1 литрлик шиша идишларга жойланган номаълум модда пировардида вазни 108,52 граммдан иборат кўп миқдордаги “марихуана” (кандир) гиёҳвандлик воситаси бўлиб чиқди. Ҳ. Ҳасанов ушбу заҳри қотилни сотиш учун ҳозирлаб қўйгани, аммо бу ишни ўзига боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра, охирига етказа олмагани маълум бўлди. Ҳ. Ҳасанов чорасиз қолгач, айбини тан олди.

Орадан кўп ўтмай Ҳ. Ҳасановнинг автомашинасидан топилган “юк” қаердан келиб қолгани ҳақидаги саволга ҳам жавоб топилди. “Юк” аслида Ҳ. Ҳасановнинг яқин қариндоши Р. Рўзиматовга тегишли бўлиб чиқди.

Аниқланишича, у Ҳ. Ҳасановдан гиёҳвандлик воситасини Тошкентга олиб боришни илтимос қилган. Ўз навбатида, Р. Рўзматов хонадонига куёв бўлмиш Ҳ. Ҳасанов бу сўровни рад этмаган. “Юк”ни юқорида қайд этилганидек, автомашинанинг орқа ойнаси олдига жойлаган. Р. Рўзматов ҳам куёвининг хизматини “муносиб” тақдирлаган. Яъни у Ҳ. Ҳасановнинг гиёҳвандлик касалига чалинганини назарда тутиб, унга 1,06 граммга тенг гиёҳвандлик моддасини тортиқ этган.

Бунинг устига, вазни салкам 100 граммдан иборат гиёҳвандлик воситаси Р. Рўзиматовнинг қўлига ҳам ўз-ўзидан келиб тушмаган. Аниқроқ айтадиган бўлсак, қўшкўпирлик бу кимсалар ўзларини мунтазам равишда гиёҳвандлик воситаси билан таъминлаб келган Тошкент шаҳрида яшайдиган Алишер Тўлагановдан (А. Тўлаганов ва унинг шерикларига оид жиноят иши алоҳида ажратиб олинган ҳолда тергов қилинган ва судга ўтказилган) 2023 йилнинг сентябрь ойи бошларида кўтарасига сотиб олган. Ўз навбатида, Р. Рўзиматов харид қилинган гиёҳвандлик моддасининг 569,56 грамми, шунингдек, 56,44 грамм оғирликдаги “героин” гиёҳвандлик воситасини ҳамқишлоғи Асрор Ражабовга насия тўлов эвазига сотган. Ҳамтовоқлар ўртасида “тарьяк”нинг ҳар бир грамми — 14, “героин”нинг ҳар грамми эса, 50 АҚШ долларига баҳоланган. Кейинчалик Р. Рўзиматов А. Ражабовдан ҳали ҳақи тўланмаган 569 граммдан кўпроқ оғунинг 100 граммини қайтариб олган ва Тошкентга олиб бориш учун Ҳ. Ҳасановга берган. Бироқ юқорида баён этилганидек, Ҳ. Ҳасанов ўз жиноий қилмишини охирига етказолмади.

Шундан сўнг Ҳ. Ҳасановнинг уйида ўтказилган текширув тадбири орадан кўп ўтмай Р. Рўзиматовга қарашли бир неча хонадонда ҳам давом эттирилади. Бу жараёнда унинг Ошоққалъа маҳалласидаги уйидан, 8,42, Дарбанд кўчасидаги уйидан — 4,61, “Чаманзор” маҳалласидаги хонадонидан — 21 килою 421,27 грамм “тарьяк”, 4 килою 322,75 грамм “героин”,134,1 грамм “марихуана” моддаси, 9,99 грамм оғирликдаги “метамфетамин” дориси топилади. Бу ҳали ҳаммаси эмас, яна бир гумондор А. Ражабовнинг чўнтагидан — 2,63, уйидан эса, 469,37 грамм миқдорида “тарьяк”, 56,44 грамм “героин” гиёҳвандлик воситаси, унинг отаси Улуғбек Юсуповнинг кийимлари орасидан эса, 0,61 грамм “тарьяк” гиёҳвандлик моддаси ашёвий далил сифатида олинади.

Тадбир жараёнида Ҳ. Ҳасанов бошқариб келган автоулов яна бир марта кўздан кечирилганда, яна 3,36 грамм оғирликдаги “марихуана” гиёҳвандлик моддаси яшириб қўйилгани маълум бўлди.

Ҳукмингизга ҳавола этилган факт ва далиллар ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора ходимлари томонидан амалга оширилган тадбир давомида умумий вазни 30 килога яқин ўткир таъсир қилувчи гиёҳвандлик воситалари савдоси ва истеъмолининг олди олингани, шу йўл билан неча минглаб кишиларнинг ҳаёти ва соғлиғи сақлаб қолинганидан дарак беради.

Айбланувчилар пировардида ўтказилган тергов ва суд жараёнида чоғи мусодара этилган гиёҳвандлик воситаларини сотиш, фойда кўриш, мўмай мол­дунё орттириш учун эмас, балки ўзлари истеъмол қилиш учун асраб юришганини пеш қилишди. Аммо бу масалага ҳам тўлиқ аниқлик киритилди. Қарийб 30 килодан иборат “ажал уруғи” юқорида исм-шарифи зикр қилинган кимсалар томонидан истеъмол этилиши ҳақидаги важ- баҳоналар асоссиз эканлиги, айбланувчиларнинг деярли барии (У. Юсуповдан ташқари) гиёҳвандлик воситалари олди-сотдиси билан мунтазам шуғулланиб келгани кундай равшан бўлди.

Суд жиноий қилмиш қатнашчиларига нисбатан қўйилган айбларнинг деярли барини эътироф этди. Судланувчи Р. Рўзиматов Жиноят кодексининг гиёҳвандлик моддаларини тақиқланган йўллар ва усуллар билан мамлакатмизга олиб кириш ҳамда чиқариш — контрабандага оид 28,246-моддаси 2-қисмида (у тергов чоғи ана шу модда бўйича ҳам айбланган) назарда тутилган айбни содир этмагани боис оқланди. Лекин ушбу кодекснинг 273 ҳамда 25,273-моддалари (оғуфурушлик ва унга суиқасд) 5-қисми, 276-моддаси (гиёҳвандлик)нинг 2-қисми “а” бандига асосан, жазоларни қисман қўшиш асносида, жами 16 йил муддатга озодликдан маҳрум қилинди.

Айни шундай айб А. Ражабовга нисбатан ҳам татбиқ этилди. Айбланувчига жами 12 йилу 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланди. Ҳ. Ҳасановнинг қилмиши эса, Жиноят кодексининг 28 ва 25,273-моддалари 5-қисми, 276-моддасининг 1-қисми бўйича малакаланди. У 10 йилу бир ой муддатга озодликдан маҳрум этилди.

Жиноят кодексининг 276-моддаси 1-қисми бўйича айбланган У. Юсупов эса, иш ҳақининг 20 фоизини ушлаб қолган ҳолда, 2 йил муддатга ахлоқ тузатиш ишлари жазосига маҳкум қилинди.

Хулоса қилиб айтганда, ҳаётда қинғирликнинг умри қисқа эканлиги аллақачон ўз исботини топган. Буни юқорида тафсилоти ҳукмингизга ҳавола этилган жиноий қилмиш ва унга берилган қонуний баҳо мисолида ҳам кўриш мумкин. Мажозий маънода айтадиган бўлсак, ушбу жирканч қилмишга бош қўшган кимсалар ўт-олов билан ўйнашгувчи парвонадан андоза олишди. Ўзларини мисоли ўша жонзот янглиғ аланга қаърига отишди. Уйида чирқиллаб қолган зурриётлари, ота-онаси, суюкли ёстиқдоши ва яқинларининг тақдирига қўл силташди. Ҳаётда ҳеч нарсага алмашилмайдиган тинч, осуда, бахтиёр турмушдан кўра айрилиқ ва азоб-уқубатга тўла эрксиз ҳаётни афзал билишди. Инсон зоти бу каби жирканч кирдикорлар ва унинг ажри учун эмас, аксинча, бахтли ҳаёт учун яралган.

Буни доимо ёдда тутиш лозим.

Муродбек Ҳасанов,

жиноят ишлари бўйича 

Урганч шаҳар суди раиси,

Абдулла Собиров,

журналист

Бундан анча йил муқаддам, аниқроғи, 2009 йил 29 августда қабул қилинган Чуст туман ҳокимининг 338-сонли қарорида Чуст шаҳрида кўчаларни кенгайтириш ва ободонлаштириш ишларини амалга ошириш белгиланган. Ушбу қарорга асосан, шаҳарнинг “Сероб” маҳалласида яшовчи Фахриддин Нусратовнинг 2 хонали яшаш уйи ва бошқа бинолари ҳам бузилиши лозим эди. Шу боис Ф. Нусратовга огоҳлантириш хати берилади.

Бироқ бу ҳолатдан хонадон эгаси қаттиқ ташвишга тушади, оқибатда юраги хасталаниб, шифохонада даволанади. Бу орада туман ҳокими ўринбосарининг кўрсатмаси билан Ф. Нусратовга қарашли бинолар бузиб ташланади. Аммо ўша пайтда туман ҳокимлиги Ф. Нусратовга бузилган бинолар эвазига тегишли компенсация пулини тўлаб бермайди. Аниқроғи, зиммасидаги масъулиятни унутган айрим мутасаддилар нақ 15 йил мобайнида Фахриддин Нусратовга қуруқ ваъдалар бериб келишади. Охир-оқибат у қонун кўмагига таянишга қарор қилди. Ҳолбуки, Конституциямизнинг 55-моддасида ҳар кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқи кафолатланиши белгиланган.

Ф. Нусратов судга мурожаат қилишдан аввал бузилган биноларни баҳолатди. “Kons inventar baho” масъулияти чекланган жамиятининг 2024 йил 7 мартдаги ҳисоботи асосида бузилган уй-жой 81 миллион 540 минг сўмга баҳоланди. Сўнг у фуқаролик ишлари бўйича Чуст туманлараро судига даъво аризаси билан мурожаат қилди.

Айтиш керакки, Ер кодексининг 37-моддасида “Жисмоний ва юридик шахсларга тегишинча мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш, доимий эгалик қилиш, доимий фойдаланиш, муддатли (вақтинча) фойдаланиш ёки ижара ҳуқуқи асосида тегишли бўлган ер участкаларини ёки уларнинг қисмларини компенсация эвазига жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш қонунда назарда тутилган тартибда амалга оширилади” дея қайд этилган. Шунингдек, кодекснинг 41-моддасида эса, ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, ер участкалари ижарачилари ва мулкдорларининг бузилган ҳуқуқлари қонунчиликда назарда тутилган тартибда тикланиши кераклиги белгиланган.

Суд юқорида қайд этилган қонуний асосларга таяниб, даъво аризасини қаноатлантирди. Яъни Чуст тумани ҳокимлигидан Фахридин Нусратов фойдасига 81 миллион 540 минг сўм компенсация, 3 миллион 261 минг сўм давлат божи, баҳолаш хизмати учун тўланган 1 миллион 500 минг сўм, адвокат хизматига сарфланган 3 миллион 500 минг сўм, жами 89 миллион 835 минг 600 сўм ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, фуқароларни йиллар мобайнида қийнаб келган муаммолар айнан судда адолатли ечим топаётгани жамиятда қонун устуворлигини таъминлаш билан бирга одамларнинг судларга бўлган ишончини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.

Отамурод СИДДИҚОВ,

фуқаролик ишлари бўйича

Чуст туманлараро суди судьяси

Ҳаммамиз бир пайтлар бола бўлганмиз. Болалик дунёси нима эканлигини яхши биламиз. Яъни киши болалигида қандай тарбия олса, келажакда шундай инсон бўлиб вояга етади. Демак, болаликдаги тарбия, олинган билим инсоннинг бутун умр йўлини белгилайди. Шу боис амалдаги қонунчилигимизда бу масалага жиддий эътибор қаратилган.

Чунончи, Бош Қомусимизнинг 78-моддасига биноан, боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш ҳамда ҳимоя қилиш, унинг жисмоний, ақлий ва маданий жиҳатдан тўлақонли ривожланиши учун энг яхши шарт-шароитларни яратиш давлатнинг мажбуриятидир.

Бинобарин, мамлакатимизда болаларнинг барча ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатланган. Бироқ айни пайтгача болаларга нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик тарзидаги маъмурий ҳуқуқбузарликлар ва жиноий қилмишлар содир этганлик учун жавобгарлик белгиланмаганлиги бу борада жиддий муаммо бўлиб келаётганди.

Президентимиз томонидан 2024 йил 21 октябрда имзоланган “Оилавий (маиший) зўравонликдан ҳимоя қилиш чоралари кучайтирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги қонун ана шу бўшлиқни тўлдирди. Мазкур қонун асосида Жиноят ва Жиноят-процессуал кодекслари ҳамда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Шу ўринда бу ҳақда батафсилроқ фикр юритадиган бўлсак, Жиноят кодексининг 126-1-моддаси “Оилавий (маиший) зўравонлик” дея номланиб, айни жиноят учун жавобгарлик белгиланган. Хусусан, ушбу модданинг иккинчи қисмига мувофиқ, хотинини (эрини), собиқ хотинини (собиқ эрини), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсни ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсни дўппослаш, ушбу шахсларга соғлиқнинг қисқа муддат ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказиш, ўша ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса, базавий ҳисоблаш миқдорининг йигирма бараваридан ўттиз бараваригача миқдорда жарима ёки бир юз олтмиш соатдан уч юз соатгача мажбурий жамоат ишлари ёхуд икки йилгача ахлоқ тузатиш ишлари билан жазоланади. Янги қонун асосида ушбу қисмдаги “шахсни ёки” деган сўзлар “шахсни ёки болани, шунингдек” деган ибора билан алмаштирилди. Шунингдек, юқоридаги модданинг учинчи ва тўртинчи қисмларига ҳам худди шундай ўзгартишлар киритилди.

Шу билан бирга, Жиноят-процессуал кодексининг “Ярашув тўғрисидаги ариза” дея номланган 583-моддаси биринчи қисми эса, “Ярашув тўғрисидаги ариза жабрланувчи (фуқаровий даъвогар) ёхуд унинг қонуний вакили томонидан суриштирув ва дастлабки терговнинг, шунингдек, суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин, бундан ушбу модданинг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар мустасно” деган таҳрирда баён қилинди. Айнан мазкур модда янги иккинчи қисм билан тўлдирилди. Унга кўра, оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин.

Маълумки, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 59-2-моддасига биноан, жиноят аломатлари мавжуд бўлмаган ҳолда, оилавий (маиший) зўравонликка қўл урган шахс жавобгарликка тортилади. Шу модданинг иккинчи қисмида “Хотинини (эрини), собиқ хотинини (собиқ эрини), бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахсни ёки умумий фарзандга эга бўлган шахсни дўппослаш, ушбу шахсларга соғлиқнинг қисқа муддатга ёмонлашувига ёки меҳнат қобилиятининг унча узоқ бўлмаган муддатга йўқолишига олиб келмаган қасддан баданга енгил шикаст етказиш – базавий ҳисоблаш миқдорининг ўн бараваридан йигирма бараваригача миқдорда жарима солишга ёки ўн беш суткагача муддатга маъмурий қамоққа олишга сабаб бўлади” дея қайд этилган.

Айнан шу қисмдаги “шахсни ёки” деган сўзлар “шахсни ёки болани, шунингдек” деган сўзлар билан алмаштирилди. Шу боис фуқаролар, айниқса, қаҳри қаттиқ ота-оналар жамиятимизда эндиликда болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун маъмурий ва жиноий жавобгарлик белгиланганини унутмасликлари керак.

Шу ўринда ҳақли савол туғилади: хўш, кундалик ҳаётимизда болаларга нисбатан зўравонлик қандай омиллар туфайли юзага келади?

Бунга жавобан шуни айтиш керакки, баъзи оилаларда ота, она ёки катта ёшдаги бошқа шахслар томонидан қўл остидаги болаларга нисбатан текин хизматкор сифатида қараш ҳолатлари учраб туради. Бу ҳам етмагандек, хушмуомалалик билан айтиш ўрнига буйруқ бериб, болаларни сўзсиз итоат этишга мажбурлашга уриниш ҳолатлари тез-тез содир этилади.

Боланинг эса, бундан кўнгли ранжиб, гапимизни икки қилади ёки айтганимизни бажармайди. Ваҳоланки, боланинг қалби жуда беғубор бўлиб, ўзига нисбатан қилинган қўполлик ёхуд тазйиқни сира ҳазм қилолмайди. Бинобарин, боланинг қалбидаги ана шу беғуборлик ва самимийликни асраб-авайлаш, унга ҳамиша дўстона муносабатда бўлган ҳолда миллий қадриятларимиз ва шарқона одоб-ахлоқ қоидаларига, миллий ўзлигимиз тутумларига хос тарзда тарбиялаб, улғайтиришимиз шарт. Натижани эса, кўп ўтмай кўз ўнгимизда хушмуомала, ростгўй, самимий, ҳамфикр, оқилу оқила йигит-қизлар пайдо бўлганда кўрамиз.

Зеро, бугун биз фарзандларимизга муносиб тарбия берсак – эртанги тинч-осойишта ҳаётимизга салмоқли ҳисса қўшган бўламиз.

Шуҳрат БАКАЕВ,

жиноят ишлари бўйича

Мирзо Улуғбек тумани суди раиси

Фуқаролик кодексининг 353-моддасига биноан шартнома икки ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқлари ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишувидир. Табиийки, шартнома имзолангач, тарафлар ўртасида муайян мажбурият юзага келади.

Бинобарин, кодекснинг 234-моддасида “Мажбурият – фуқаролик ҳуқуқий муносабати бўлиб, унга асосан бир шахс (қарздор) бошқа шахс (кредитор) фойдасига муайян ҳаракатни амалга оширишга, чунончи: мол-мулкни топшириш, ишни бажариш, хизматлар кўрсатиш, пул тўлаш ва ҳоказо ёки муайян ҳаракатдан ўзини сақлашга мажбур бўлади, кредитор эса – қарздордан ўзининг мажбуриятларини бажаришни талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлади”, дея қайд этилган.   

Аммо тилга олаётганимиз – Фарғона туманлараро иқтисодий судида кўрилган ишлар жавобгарларнинг шартномавий мажбуриятни ҳис этмагани туфайли юзага келган.  

“Фарғона дон кластер” масъулияти чекланган жамияти мансабдорлари ҳам зиммаларида ана шу жиддий масъулият борлигига парво қилишмади. Гап шундаки, 2023 йил 15 сентябрда “Фарғонадон кластер” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонаси билан  Қўштепа туманидаги “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги ўртасида бошоқли дон харид қилиш бўйича 33-сонли фьючерс шартномаси тузилган. Шунга кўра, фермер хўжалиги деҳқонлари куздан то 2024 йил июнь ойига қадар тер тўкиб меҳнат қилишади. Хусусан, бу вақт мобайнида экинни суғориш ва зарар агротехник тадбирларни амалга ошириш учун бир неча кун уйига ҳам бормай, тунни далада ўтказишган. Натижада кўзланганидан зиёда – 320 тонна ҳосил етиштирилиб, корхонага топширилади. Бироқ “Фарғона дон кластер” МЧЖ масъуллари маҳсулотнинг бир қисм ҳақини бериб, асосий 301 миллион 58 минг сўмлик қарзларини тўлашмаган. Ҳаттоки, фермернинг мазкур қарздорликларни бартараф этиш юзасидан йўллаган талабномаси ҳам эътиборсиз қолдирилган.     

Юқоридаги шартноманинг 4.2-бандида етказиб берилган маҳсулот ҳақи ўз вақтида тўланмаган тақдирда, корхона ўтказиб юборилган ҳар бир кун учун кечиктирилган тўлов суммасининг 0,4 фоизи, лекин 50 фоизидан ортиқ бўлмаган миқдорида пеня тўлаши ҳам белгиланган. Шу боис, фермер Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритиб, жавобгардан асосий қарз ва пеняни ундириб беришни сўради.   

Ёки Фарғона вилоятидаги “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамияти раҳбари хоразмлик ҳамкори – вилоятнинг Гурлан туманидаги “Soliy Xorazchi” фермер хўжалигини алдайди. Маълум бўлишича, 2024 йил 26 апрель куни “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамияти билан “Soliy Xorazchi”  фермер хўжалиги ўртасида 1/107/1-сонли пудрат шартномаси тузилган.

Бу билан водийлик тадбиркор воҳалик фермерга томчилатиб ва ёмғирлатиб суғориш технологияси материаллари ҳамда ускуналарини етказиб бериши, қолаверса, хўжалик ер майдонларида монтаж ишларини сифатли бажариб бериш мажбуриятини ўз зиммасига олади. Шартномада бажарилиши лозим бўлган иш ҳажми 127 миллион сўмни ташкил қилган.

Бунинг учун фермер хўжалиги шартноманинг 6.1-банди талабига риоя қилиб, шу куннинг ўзидаёқ дастлабки бўнак (аванс) тариқасида 87 миллион 500 минг сўм маблағ ҳам ўтказиб беради.

Шартноманинг айни бандига мувофиқ, пудратчи тўлов амалга оширилган кундан эътиборан ишларни бажаришга киришиши шарт эди.   

Афсуски, “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖ шундан кейин шартномавий мажбуриятини буткул унутади. Ҳатто гурланлик фермер унга келишилган ишни бажариб беришини сўраб, расмий равишда мурожаат ҳам қилади.

Лекин лафзсиз тадбиркор ваъдасининг устидан чиқмайди. Бинобарин, Гурлан тумани фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖдан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87 миллион 500 минг сўм маблағни пенсияси билан бирга ундириш ва пудрат шартномасини бекор қилиш юзасидан Фарғона туманлараро иқтисодий судига даъво ариза киритди.   

Конституциямизнинг 55-моддасига мувофиқ, ҳар кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади. Фуқаролик кодексининг 357-моддасида эса “Шартнома тузилган пайтидан бошлаб кучга киради ва тарафлар учун мажбурий бўлиб қолади”, дея қайд этилган. Ана шу асосларга таянган суд иккала даъво аризани ҳам қисман қаноатлантирди. Яъни “Фарғона дон кластер” МЧЖ шаклидаги қўшма корхонаси ҳисобидан “Ферузбек нурли замин” фермер хўжалиги фойдасига 301,5 миллион сўм асосий қарз, 18,5 миллион сўм пеня, “Vodiy maxsus texno montaj” масъулияти чекланган жамиятидан “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги фойдасига 87,5 миллион сўм асосий қарз, 12,8 миллион сўм пеня ундириш хусусида ҳал қилув қарори қабул қилди.

Бошқача айтганда, шартномавий лафзсизлик жавобгарларга қимматга тушди. Шунингдек, суд қарорида “Vodiy maxsus texno montaj” МЧЖ ва “Soliy Xorazchi” фермер хўжалиги ўртасида 2024 йил 26 апрель куни имзоланган 1/107/1-сонли пудрат шартномасини бекор қилиш ҳам белгиланди.   

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, иқтисодий судлар фаолиятидан тадбиркорлар ҳуқуқлари ҳимояланган бундай мисолларни кўплаб келтириш мумкин. Негаки, сўнгги йилларда Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан судлар тадбиркорлар ва тадбиркорлик субъектларининг чинакам ҳимоячисига айланиб бораётир.   

Тоҳиржон Маматожиев,

Фарғона туманлараро иқтисодий суди раиси

Президентимизнинг 2024 йил 17 октябрда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикаси Конституцияси куни байрамига тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш тўғрисида”ги Фармойиши билан биз, судьялар зиммасига ҳам юксак масъулият юклатилди. Аввало, Асосий Қонунимизнинг 32 йиллик тантаналари “Конституция — эркин ва фаровон ҳаёт гарови!” деган бош ғояни ўзида мужассам этган ҳолда ўтказилишини таъкидлаш лозим.

Байрам дастурида судлар томонидан амалга оширилиши белгиланган тарғибот тадбирлари ҳам ўрин олган. Хусусан, янги таҳрирдаги Конституциямиз мазмун-моҳияти ва “Ўзбекистон — 2030” стратегиясининг асосий устувор йўналишлари доирасида белгиланган туб ислоҳотлар ҳақида маҳаллалар, таълим ва меҳнат жамоаларида туркум маърифий учрашув ва суҳбатлар ўтказилади.

Бунда сўнгги йилларда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар ва бу борада эришилаётган натижаларни мустаҳкамлашда янги таҳрирдаги Конституциянинг ўрни ва ролини ҳамюртларимизга халқчил тилда тушунтириб беришимиз талаб этилади.

Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2023 йил 23 июндаги “Одил судловни амалга оширишда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси нормаларини тўғридан-тўғри қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида”ги 16-сонли қарори адолатли суд ҳукмларини қабул қилишимизда муҳим асос бўлмоқда.

Бундан ташқари байрам муносабати билан конституциявий ҳуқуқлар бўйича суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар бурчаклари ташкил этилиши белгиланган. Шу орқали биз “Конституция — эркин ва фаровон ҳаёт гарови!” шиорининг моҳияти ҳамда аҳамиятини, янги таҳрирдаги Конституция асосида инсон ҳуқуқ ва эркинликлари соҳасида мутлақо янги босқичга ўтилганини ҳаётий мисоллар асосида кўрсатиб беришимиз зарур.

Судлар зиммасидаги яна бир муҳим масъулият – фуқаролар кундалик ҳаётида кўп учрайдиган вазиятларда Конституция нормаларининг тўғридан-тўғри қўлланишини жамоатчиликка етказишдир. Дахлдор ташкилот ва муассасалар шаҳар, туман марказларидаги давлат органлари биноларига ўқувчи ва талабаларни саёҳатга олиб келишлари ҳам қайд этилганини ҳисобга олиб, судларнинг эшиги ёшларимиз учун очиқ эканини таъкидлаймиз.

Шунингдек, “Конституция ойлиги” доирасида суд ва ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари учун Конституциямизнинг қоида ҳамда нормаларини чуқурлаштириб ўргатишга қаратилган ўқув-семинарлар ўтказиш ҳам режалаштирилган. Айни тадбирлар судьяларнинг Асосий Қонунимизга оид билимларини янада ошириш ва мустаҳкамлашга хизмат қилиши шубҳасиз.

Кези келганда юртдошларимизга Бош Қомусимизнинг айрим нормаларини яна бир карра эслатиб ўтишни лозим топдик. Конституциямизнинг 15- ва 54-моддаларига мувофиқ, Ўзбекистон Республикасида Конституция ва қонунларнинг устунлиги сўзсиз тан олинади. Инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш давлатнинг олий мақсадидир. Давлат инсон ҳамда фуқаронинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган ҳуқуқлари ва эркинликларини таъминлайди.

Шунингдек, Бош Қомусимизнинг 59- ва 60-моддаларида барча фуқаролар Конституцияда белгилаб қўйилган бурчларини бажаришлари, фуқаролар Конституция ва қонунларга риоя этишга, бошқа инсонларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари, шаъни ва қадр-қимматини ҳурмат қилишга мажбур эканликлари ҳам белгиланган.

Хулоса ўрнида бир таклифни айтиб ўтмоқчиман. Яъни мактабгача ва бошланғич таълимда Конституция сабоқларини янада такомиллаштириш зарур. Бу борадаги билимларни болажонларга расмлар ҳамда кўргазмали қуроллар асосида тушунтиришни йўлга қўйиш, албатта, ўзининг ижобий самара беради. Қолаверса, дафтар муқовалари ҳамда бошқа ўқув қуролларини турли суратлар билан эмас, балки Конституциямизда акс этган ҳуқуқ ва эркинликларимиз, фуқаролик бурчларимиз, оила, она табиат, ота-она ва фарзанд ўртасидаги муносабатларга оид моддалар билан безасак, мақсадга мувофиқ бўларди.

Нодиржон КИМСАНОВ,

жиноят ишлари бўйича

Косонсой тумани суди судьяси

Инсон турмуши давомида дуч келадиган барча қийинчиликларга чидаши, оғир синов ва машаққатларни енгиб ўтиши мумкин, аммо ўзига нисбатан қилинган адолатсизликка чидай олмайди. Ҳақиқат қарор топгунига қадар ҳаловатдан кечиб, ноҳақ айбланганлигини исботлаш учун адолатнинг сермашаққат, олис йўлида курашади.

Яқинда худди шундай оқлов ҳукмларидан бири чиқарилди. Яъни ўн беш йил муқаддам асоссиз айблов билан судланиб, адолатнинг юзага чиқиши учун жон куйдирган Камолиддин Мухторовга оид иш Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий суди тафтиш инстанцияси судлов ҳайъатининг А. Жонқобилов раислигида ўтказилган очиқ суд мажлисида кўриб чиқилди.

Судлов ҳайъати Жанубий-Ғарбий махсус ҳарбий округ ҳарбий судининг 2010 йил 22 январдаги ҳукми ҳамда Ҳарбий суд апелляция инстанцияси судлов ҳайъатининг 2021 йил 18 октябрдаги ажримини бекор қилди.

Жиноий ҳодиса юз бермаганлиги сабабли К. Мухторов айбсиз деб топилиб, Жиноят-процессуал кодексининг 83-моддаси 1-бандига асосан, реабилитация қилинди ва оқланди.

Капитан ҳарбий унвонига эга К. Мухторовнинг адолатсизлик қурбонига айланиб қолгани ҳақидаги воқеа тафсилотига мухтасар тўхталамиз.

Хабарингиз бор, бир пайтлар ҳарбий қисмлар ҳам пахта йиғим-теримига жалб қилинарди. К. Мухторов хизмат қилаётган ҳарбий қисм хизматчилари 2009 йилги мавсумда Сирдарё вилоятига сафарбар этилади.

К. Мухторовнинг никоҳ тўйи 21 ноябрь кунига белгиланганди. Аксига олиб, ўша йили йиғим-терим чўзилиб кетади. Тўйга икки кун қолганида ҳарбий қисмнинг ёқилғи-мойлаш маҳсулотлари хизмати бошлиғи К. Мухторов иш жойига қайтиб келади ва таътил учун билдирги ёзади.

Билдиргига қисм команди­рининг таъминот бўйича ўринбосари И. Абдумўминов (гувоҳларнинг исм-шарифлари ўзгартирилди), саф бўлими бошлиғи С. Иброҳимов розилик билдириб, имзо қўяди. Энди билдиргини қисм командири А. Баратовга имзолатиш қолганди. Унинг хонасига рухсат сўраб кирса, А. Баратов округда бўладиган йиғилишга шошилаётган экан.

Камолиддин бошқаларга бергани каби қисм командирига ҳам тўйга таклифнома тутқазади ва таътил учун билдирги ёзиб кирганини айтади.

— Табриклайман, — дейди А. Баратов. — Мен округда бўладиган йиғилишга шошиляпман, билдиргини столим устига қолдиринг.

Қисм командири шундай дея, шошилганича хонадан чиқиб кетади.

Камолиддин таътил сўраб ёзган билдиргисини қисм командирининг столи устида қолдирганини саф бўлими бошлиғи С. Иброҳимовга айтади ва ўзининг қўл остида ёқилғи-мойлаш маҳсулотлари омбори бошлиғи вазифасида ишловчи Ф. Дадабоевга жамоа билан тўйга боришларини, иш юзасидан қўнғироқлашиб туришни тайинлаб, ўша — 2009 йилнинг 20 ноябрь куни уйига қайтади.

Эртаси куни тўй бўлиб ўтади. Таътил кунларида уни иш жойидан ҳеч ким излаб келмайди. Ф. Дадабоев билан иш юзасидан қўнғироқлашиб турганида уни бирон кимса сўроқлаётганини айтган ҳам эмас.

Бироқ таътил муддати тугаб, иш жойига қайтиб келса, хизмат таътилига буйруқ чиқмаган. Ҳарбий прокуратура Камолиддинни хизмат жойини ўзбошимчалик билан ташлаб кетганликда айблаб, унга нисбатан тергов ҳаракатлари олиб борилади.

Кейин иш судга ўтади. Жануби-Ғарбий махсус ҳарбий округ ҳарбий судининг 2010 йил 22 январдаги ҳукми билан К. Мухторовга Жиноят кодексининг 287-моддаси 3-қисми билан Жиноят кодексининг 57-моддаси қўлланилиб, пул таъминотининг 20 фоизини давлат даромади ҳисобига ушлаб қолган ҳолда 2 йил муддатга хизмат бўйича чеклаш жазоси тайинланади.

Суд ҳукми чиққанидан сўнг К. Мухторов яна икки йил ўзининг вазифасида ишлаган. Контракт муддати тугаб, янгисини тузиш муддати етганида эса, унга судланганлигини рўкач қилишган ва у шу тариқа хизматдан бўшаб қолади.

Тафтиш инстанцияси суди қонун талабларига асосланиб, К. Мухторовнинг шикоятини қаноатлантириш лозим, деган тўхтамга келди. Чунки Жиноят кодексининг 9-моддасида шахс қонунда белгиланган тартибда айби исботланган ижтимоий хавфли қилмишлари учунгина жавобгар бўлиши кўрсатилган.

Жиноят-процессуал кодексининг 455-моддасида эса, ҳукм қонуннинг барча талабларига амал қилинган ҳолда ва қонун асосида чиқарилган бўлса, қонуний деб эътироф этилиши, ишнинг ҳақиқий ҳолатлари унда кераклигича тўлиқ ва юз бергани ҳақиқатга монанд тарзда аниқланган бўлса, асосли деб эътироф этилиши, суд ҳукмни фақат суд муҳокамасида текширилган далиллар билан асослаши кераклиги, суднинг ҳукмда ифодаланган барча хулосалари асослантирилган бўлиши лозимлиги белгилаб қўйилган.

Аммо ушбу иш бўйича қайд этилган қонун талаблари ва Олий суд Пленуми тегишли қарорининг раҳбарий тушунтиришларига амал қилинмаган. Биринчи босқич суди К. Мухторовни никоҳ тўйи куни белгиланганлиги учун хизмат таътилига чиқишга билдирги ёзиб, хизматдошларини тўйга таклиф қилганлиги, тўй баҳона эмаслиги ҳамда ёзган билдиргиси рўйхатга олинмасдан қолиб кетгани қанчалик даражада ўзига боғлиқ эмаслиги ҳолатларига, шу каби судланувчи ҳамда гувоҳларнинг кўрсатмалари, ишдаги мавжуд далилларга тўлиқ баҳо бермаган.

Ваҳоланки, судда сўралган гувоҳлар – таъминот бўйича ўринбосар И. Абдумўминов, саф бўлими бошлиғи С. Иброҳимов билдиргига имзо қўйиб берганини тан олди. А. Баратов ҳам К. Мухторов имзо қўйдиришга кирган вақтда йиғилишга кечикмаслик учун шошиб кетаётгани учун столида қолдиришини айтгани, билдирги қаерда қолганини билмаслиги, тўйга таклиф қилингани ҳам ёдида борлигини баён қилиб, кўрсатма берди.

К. Мухторовнинг бўйсинуви остида ишлаган Ф. Дадабоевнинг кўрсатмаси судлов ҳайъатининг иш бўйича адолатли тўхтамга келишида жуда асқотди. Негаки, Ф. Дадабоев низога сабаб бўлган ойда К. Мухторов билан иш юзасидан қўнғироқлашиб турган. Агар ҳарбий қисмда ўзининг бошлиғини сўраганларида, албатта, у К. Мухторовни бу ҳақда хабардор қиларди.

Шу ўринда яна бир маълумотни келтириш жоиз кўринади. У ҳам бўлса, ФҲДЁ органи томонидан берилган никоҳни қайд этиш ҳақидаги гувоҳномадир. Унда Камолиддин Мухторов ва турмуш ўртоғининг никоҳи айнан 2009 йил 21 ноябрда қайд этилганлиги кўрсатилган.

Тафтиш инстанцияси судлов ҳайъати юқоридаги ҳолатлардан келиб чиқиб, К. Мухторовга хизмат таътили берилиши ҳақида буйруқ чиқарилмаган бўлса-да, никоҳ тўйига кетиб, хизматга узрли сабабларсиз бир ойдан ортиқ вақт ичида етиб келмаганлигини қасддан қилинган ҳаракат деб баҳолаб бўлмаслиги сабабли унинг ҳаракатларида Жиноят кодексининг 287-моддасида назарда тутилган жиноят таркиби мавжуд эмас, деб топди.

Никоҳ тўйидан сўнг орадан бир ой ўтгач, асоссиз айбловдан боши эгилган, эндиликда эса, уч нафар фарзанднинг отаси Камолиддин Мухторов оқлов ҳукмидан кейин ҳақиқат юзага чиқиб, адолат қарор топганидан оиласи, фарзандлари ва яқинлари олдида юзи ёруғ бўлди, кўнгли кўтарилди.

Чунки унинг оиласи ва қалбига адолат ёғдулари кириб борди. Ноҳақ айбланган инсон учун бундан ортиқ бахт борми!

Усмон КАРИМОВ,

Самарқанд шаҳар “Боғишамол”

адвокатлар ҳайъати раиси,

Абдуҳамид ХУДОЙБЕРДИЕВ,

журналист