НОЎРИН ТАЛАБ АСОССИЗЛИГИ БОИС СУД УНИ РАД ЭТДИ
Мамлакатимизда бола ҳуқуқларини таъминлашга доир 40 дан ортиқ қонун ва қонуности ҳужжатлари қабул қилинган. Хусусан, 2024 йил 14 ноябрдаги “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонунда бу борадаги масъуллик ва жавобгарлик чора-тадбирлари белгиланди.
Бироқ тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идора томонидан ўтган йил 29 майда Хонқа туманининг Тома маҳалласида истиқомат қилувчи Чарос Мадраҳимова (исм-шарифлар ўзгартирилган) хонадонида ўтказилган тезкор текширув-суриштирув тадбири якунлари юзасидан тергов судига тақдим қилинган факт ва далилларга қараганда, жиддий қонунбузарлик ҳолати содир бўлган.
Гап шундаки, айни хонадон соҳибаси 8 нафар вояга етмаган шахсга диний сабоқ бериш жараёнида уларни қийнаб-дўппослаб келган. Бунинг оқибатида вояга етмаган Б. Юнусов, Б. Ибодуллаев, Д. Давронов, М. Каримов ва Ш. Раҳимовларга турли даражада жароҳат етказилган.
Туман ички ишлар бўлими катта терговчисининг ўтган йил 8 августдаги қарорига асосан, Ч. Мадраҳимова Жиноят кодексининг қийноққа тааллуқли 110-моддаси 2-қисми “а”, “в” бандлари бўйича қўзғатилган жиноят ишига айбланувчи сифатида жалб қилинган. Тергов органи эса, расмий илтимоснома орқали содир қилинган қилмиш ижтимоий жиҳатдан хавфли эканини баён этиб, ҳақиқатни аниқлашга халақит бермаслиги учун гумонланувчига нисбатан қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллашни сўраган.
Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 27-моддасига мувофиқ, ҳар ким эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга. Ҳеч ким қонунга асосланмаган ҳолда ҳибсга олиниши, ушлаб турилиши, қамоққа олиниши, қамоқда сақланиши ёки унинг озодлиги бошқача тарзда чекланиши мумкин эмас. Ҳибсга олишга ва қамоқда сақлашга фақат суднинг қарорига кўра, йўл қўйилади.
Ишни тергов судида кўриш жараёнида Конституциямизнинг ана шу талаби эътибор марказига кўчди. Ч. Мадраҳимова муқаддам судланмагани, у содир қилган ҳаракат ижтимоий хавфлилик даражаси ва оғирлик жиҳатидан унча жиддий саналмаган қилмишлар тоифасига мансублигига эътибор қаратилди.
Жиноят-процессуал кодексининг 236-моддасида эҳтиёт чоралари айбланувчининг суриштирув, дастлабки тергов ва суддан бўйин товлашининг олдини олиш, жиноий фаолиятига барҳам бериш, иш бўйича ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қилишга қаратилган уринишларга йўл қўймаслик, ҳукм ижросини таъминлаш мақсадида қўлланилиши белгиланган.
Шунингдек, ушбу кодекснинг 243-моддасига мувофиқ, судья айбланувчига нисбатан қамоққа олиш ёки уй қамоғи тарзидаги эҳтиёт чорасини қўллаш тўғрисидаги илтимосномани кўриб чиқиб, уни рад қилиш ва уй қамоғи ёки гаров тарзидаги эҳтиёт чорасини танлаш тўғрисида ажрим чиқаришга ҳақли.
Ишни дастлабки тарзда кўриш жараёнида гумонланувчи ишга ноўрин шубҳа-гумонлар остида жалб этилгани аён бўлди. Чунончи, у аввал судланмагани, оилавий аҳволи, уч нафар фарзандни тарбиялаётгани, муқим яшаш жойига эга экани, дастлабки тергов органининг чақирувига асосан етиб келгани, бундай ножоиз ҳолат муқаддам кузатилмагани, мажбурий тарзда келтириш тўғрисида терговчи томонидан қарор чиқарилмагани, ҳақиқатни аниқлашга тўсқинлик қиладиган ҳоллар рўй бермагани инобатга олинмаган.
Шу боис суд Жиноят-процессуал кодексининг 242-1-моддасига асосан, уни қамоққа олишни мақсадга номувофиқ деб ҳисоблади. Гумонланувчига нисбатан “уй қамоғи” тарзидаги эҳтиёт чораси қўлланилди. Уни вақтинча ҳибсда сақлашга қаратилган илтимоснома рад этилди.
Иш қилмишга тўлиқ аниқлик киритилиши зарур бўлган тергов жараёнига кўчди. Бу жараёнда бир қатор ҳолатлар ойдинлашди.
Шундай бўлса-да, тергов олди тадбирлари асносида Жиноят кодексининг 110-моддаси 2-қисми “а”, “в” бандлари бўйича гумонланувчига қўйилган айб аслича қолдирилди ва қўриб чиқиш учун жиноят ишлари бўйича дастлабки босқич судига тақдим қилинди.
Яқинда судлов жараёни ҳам поёнига етди. Унда тергов органи тарафидан жабрланувчилар Б. Юнусов, Б. Ибодуллаев, Д. Давронов, М. Каримов ва Ш. Раҳимов, М. Мадаминов, Қ. Ботиров, С. Оллоназаров ва уларнинг қонуний вакиллари кўрсатма берди.
Уларнинг баёнотига қараганда, болаларни диний таълим жараёнида қийнаш, уларга тан жароҳати етказиш ҳоллари рўй бермаган.
Қолаверса, Ч. Мадраҳимованинг уйида ўзи ва ота-онасининг хоҳишига кўра, диний таълим олганлар – унга яқин қариндош ёки қўни-қўшни саналмиш хонадонларда камол топаётган фарзандлардир. Бундай яқинлик уларга нисбатан куч ишлатиш ва зўравонлик ҳолларини истисно қилади.
Бу жараёнда Ч. Мадраҳимованинг жиноий қилмишга мойиллигини инкор этувчи ҳолатлар ҳам аниқланди. Айбланувчи араб ёзувини мукаммал ўзлаштиргани, ўқиш ва ёзишни ёшлигида ўргангани, кейинчалик мустақил равишда ўз билимини оширгани, “Қуръон қироати” бўйича “ҳифз” йўналишида ўтказилган қироатхонлар баҳсининг вилоят босқичида қатнашиб, биринчи ўринни эгаллагани, республика босқичида ҳам иштирок қилгани ва Ўзбекистон мусулмонлар идорасининг дипломи билан тақдирлангани айбга доир шубҳа-гумонларнинг аксарини чиппакка чиқарди.
Судланувчининг ўзи эса, тергов органи томонидан қўйилган айбга умуман иқрор эмаслигини билдирди. Амалга оширилган суд текширувлари асносида айбга доир даъволарнинг аксари етарлича асослаб берилмагани ёки мавҳум экани аён бўлди.
Суд калтаклангани даъво қилинган жабрланувчилар ва уларнинг қонуний вакилларининг Ч. Мадраҳимова ҳаракатларида жиноят аломатлари йўқлиги боис унга нисбатан оқлов ҳукми чиқаришга доир сўровини ҳамда давлат айбловчисининг айбланувчига нисбатан озодликдан маҳрум қилиш билан боғлиқ бўлмаган жазо тайинлаш ҳақидаги хулосасини инобатга олди. Судланувчининг жиноий ҳаракатларини ҳам фош қиладиган, ҳам оқлайдиган далилларга суянди ва пировардида Ч. Мадраҳимованинг ҳаракатларида жиноят аломатлари мавжуд эмас, деган хулосага келди.
Судланувчига нисбатан Жиноят-процессуал кодексининг реабилитацияга тааллуқли 83-моддаси 1-бандига асосан, оқлов ҳукми чиқарилди. Шу муносабат билан унга нисбатан муқаддам қўлланилган “уй қамоғи” эҳтиёт чораси бекор қилинди.
Ч. Мадраҳимова суд залидан озодликка чиқарилди ҳамда унга етказилган мулкий зиённи қоплаш, маънавий ва бошқа зарар оқибатларини бартараф этиш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилди. Ушбу ҳукм куни кеча апелляция судида ҳам кўриб чиқилди ва ўзгаришсиз қолдирилди.
Ўрни келганда шуни айтиш жоизки, Ч. Мадраҳимова яшаш хонадонида саккиз нафар вояга етмаган шахсга махсус диний маълумоти бўлмай туриб ва диний ташкилот бошқаруви марказий органининг рухсатисиз диний таълимотдан сабоқ бериб келганлиги учун унга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 241-моддасида назарда тутилган ҳуқуқбузарлик ҳолати юзасидан қўзғатилган маъмурий иш туман судининг тергов судьяси томонидан мазмунан кўриб чиқилди. Суд томонидан Ч. Мадраҳимовага у айбланаётган модда санкциясида назарда тутилган жарима жазоси тайинланди.
Шу тариқа қонун устуворлиги ва адолат тантанаси яна бир бор таъминланди. Бу жараёнда айрим муҳокамалар, мутасадди шахслар учун сабоқ бўларли ҳолатлар ҳам рўй берди. Яъни инсон тақдири ўйинчоқ эмаслиги, бу борадаги нохолис ва ноўрин хатти-ҳаракатлар замонаси аллақачон ортда қолгани каби ҳақиқатлар яққол ўз тасдиғини топди.
Адилбек Жуманиёзов,
жиноят ишлари бўйича
Хонқа тумани суди
тергов судьяси
