«ОДИЛ СУДЛОВ – 2030»: ЯНГИ ЎЗБЕКИСТОНДА ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИНИ ИШОНЧЛИ ҲИМОЯ ҚИЛУВЧИ ХАЛҚЧИЛ ВА АДОЛАТЛИ СУД ТИЗИМИНИ БАРПО ЭТИШ СТРАТЕГИЯСИ
Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан «Одил судлов – 2030»: Янги Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилувчи халқчил ва адолатли суд тизимини барпо этиш стратегияси тўғрисида» 2026 йил 14 августдагиги Фармоннинг қабул қилиниши мамлакатда суд-ҳуқуқ ислоҳотларини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга қаратилган муҳим қадам бўлди.
Мазкур ҳужжатнинг асосий мақсади – инсон ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали самарали ҳимоя қилиш, одил судловга эришиш имкониятини кенгайтириш, судларнинг мустақиллиги ва холислигини янада мустаҳкамлаш, суд хизматларини аҳолига яқинлаштириш, суд иш юритувини рақамлаштириш ҳамда ягона суд амалиётини таъминлашдан иборат.
Фармон билан тасдиқланган Стратегияда суд тизимини ривожлантиришнинг узвий ва ўзаро боғлиқ 6 та устуни белгилаб берилган.
Булар:
1. Халқчил суд – бюрократиядан холи, шаффоф ва очиқ тизим.
2. Адолат қўрғони – ҳар қандай аралашувлардан холи, мустақил суд ҳокимияти.
3. Кафолатланган адолат – фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини судда тиклаш кафолатларини кучайтириш.
4. Адолат посбонлари – юксак маънавий ва профессионал фазилатларга эга судьялар корпуси.
5. Рақамли одил судлов – сунъий интеллект ва замонавий технологиялар ёрдамида тезкор суд муҳокамаси.
6. Халқаро эътироф – илғор халқаро стандартларни миллий амалиётга имплементация қилиш.
Ушбу устунлар суд ҳокимияти фаолиятини нафақат ташкилий жиҳатдан такомиллаштириш, балки суднинг жамият ва инсон ҳаётидаги ўрнини янада кучайтиришга қаратилган.
Қайд этиш лозимки, Стратегия кенг жамоатчилик билан муҳокамалар, аҳолининг таклифлари, ҳуқуқшунос олимлар, амалиётчи юристлар, адвокатлар билан ўтказилган учрашувларда берилган таклифлар, илғор халқаро тажрибани ўрганиш асосида ишлаб чиқилди.
Стратегия ва уни амалга оширишга қаратилган 2026-2028 йилларга мўлжалланган Ҳаракатлар дастури тасдиқланди. У 160 та аниқ чора-тадбирни қамраб олди. Шунингдек, 2030 йилгача эришиладиган 33 та асосий мақсадлар белгиланди.
Стратегияни қабул қилиш зарурати
Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд ҳокимияти мустақиллигини мустаҳкамлаш, инсон ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя қилиш, судга мурожаат қилиш имкониятларини кенгайтириш ва суд қарорларининг адолатлилиги ҳамда қонунийлигини таъминлаш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди.
Шу билан бирга, амалиёт таҳлили суд ҳимоясини янада такомиллаштиришни талаб этаётган бир қатор тизимли муаммолар мавжудлигини кўрсатди. Хусусан, Халқ қабулхоналарига келиб тушган судлар фаолиятига оид 14,5 мингта мурожаат ва таклиф таҳлил қилиниб, аҳолини қийнаётган бир қатор масалалар аниқланди.
Жорий йилнинг ўтган даврида Олий судга қуйи судлар қарорлари устидан 12 мингга яқин шикоят берилган, 27 мингдан ортиқ фуқаро бевосита Олий судга мурожаат қилган. Бундай мурожаатлар сонининг йилдан-йилга ортиб бораётгани суд қарорларини қайта кўриб чиқиш механизмларини янада такомиллаштириш зарурлигини кўрсатмоқда.
Шунингдек, амалдаги тартибда вилоят даражасидаги судларда апелляция, кассация ва тафтиш инстанцияларининг жамланиши қарорларни қайта кўриб чиқишнинг холислигига нисбатан жамоатчилик ишончига таъсир қилувчи омиллардан бири сифатида намоён бўлмоқда.
Судга мурожаат қилишдаги айрим процессуал талаблар ҳам фуқаролар учун ортиқча бюрократик тўсиқларни юзага келтирмоқда. Жорий йилнинг биринчи ярмида қарийб 166 мингта мурожаат, яъни жами мурожаатларнинг тахминан 12 фоизи процессуал ёки судловга тааллуқли масалалар билан боғлиқ асосларга кўра қайтарилган.
Бундан ташқари мамлакатда фуқаролик ишлари бўйича судларнинг ҳудудий жойлашуви аҳолининг судга мурожаат қилиш имкониятини бир хил даражада таъминлаш учун етарли эмаслиги аниқланган. Айни пайтда 80 та туманлараро, туман ва шаҳар фуқаролик судлари билан бир қаторда 128 та туман ва шаҳарда алоҳида фуқаролик судлари мавжуд эмас.
Мазкур ҳолатлар судни халққа янада яқинлаштириш, судга мурожаат қилиш тартибини соддалаштириш ва суд назоратининг самарадорлигини оширишни талаб этмоқда.
Халқчил суд — суд хизматларини аҳолига яқинлаштириш
Стратегиянинг биринчи устуни – «Халқчил суд» концепцияси бўлиб, унинг асосий мазмуни судларни аҳоли учун очиқ, шаффоф, қулай ва тушунарли институтга айлантиришдан иборат. Шу мақсадда барча судларда босқичма-босқич «Ягона дарча» тамойили асосида фронт-офислар ташкил этилади. Улар орқали фуқаролар:
– судга мурожаат қилиш тартиби ҳақида зарур ахборот олади;
– процессуал ҳужжатларни расмийлаштириш бўйича амалий кўмакка эга бўлади;
– суд ишининг ҳолати ҳақида маълумот олади;
– суд ҳужжатлари нусхаларини олиш имкониятига эга бўлади;
– электрон суд хизматларидан фойдаланиш бўйича ёрдам олади.
Шу тариқа фуқароларнинг турли хоналар ва хизматларга қайта-қайта мурожаат қилишига эҳтиёж камаяди.
Стратегияга кўра, суд тизимида «Суд хизмат кўрсатади» тамойилини қарор топтириш муҳим вазифа сифатида белгиланмоқда. Бу ёндашув судни фақат низоларни ҳал қилувчи орган сифатида эмас, балки инсоннинг ҳуқуқий муаммосини қонуний ва самарали ҳал этишга кўмаклашувчи давлат институти сифатида шакллантиришни назарда тутади.
Хусусан, 2030 йилга қадар судларни очиқлик индексида илғор позицияларга олиб чиқиш, фронт-офислар ташкил этиш ва хизматларни 100 фоиз «Ягона дарча» тамойили асосида кўрсатиш мақсад қилинган.
Бундан ташқари Стратегия фуқароларнинг судга мурожаат қилиш ҳуқуқини амалга оширишдаги процессуал тўсиқларни бартараф этишга ҳам қаратилган. Шу мақсадда иш судловга тегишли эмаслиги сабабли даъво аризасини қайтариш амалиётидан воз кечиш назарда тутилмоқда.
Бунда ариза қабул қилиниб, «Ягона дарча» тамойили асосида тегишли судга ўтказилади.
Шунингдек, даъво аризасида жузъий камчиликлар мавжуд бўлган тақдирда уни қайтариш ўрнига, камчиликларни суднинг фаол кўмаги асосида бартараф этиш механизми жорий этилади. Бу ўзгаришларнинг асосий мақсади – фуқаронинг ҳуқуқий масаласини ҳал қиладиган судни излаб сарсон бўлишининг олдини олишдан иборат.
Адолат қўрғони – ҳар қандай аралашувлардан холи, мустақил суд ҳокимияти
Фармондаги муҳим янгиликлардан бири – 2027 йил 1 июлдан ҳудудлараро судларни ташкил этиш масаласидир. Дастлаб Қорақалпоғистон Республикаси, Қашқадарё, Самарқанд, Тошкент ва Фарғона ҳудудларида 5 та ҳудудлараро суд ташкил этиш назарда тутилмоқда. Ушбу судлар вилоят судлари томонидан апелляция ёки кассация тартибида кўрилган ишлар бўйича қарорларни тафтиш инстанциясида қайта кўриб чиқади.
Янги тизимнинг асосий афзаллиги — бир суднинг ўзида турли инстанция ваколатларининг жамланишига чек қўйилишидадир. Бунда вилоят судининг қарори алоҳида ҳудудлараро судда бошқа суд таркиби томонидан қайта текширилади. Бу қарорларни қайта кўриб чиқишда холислик ва мустақилликка бўлган ишончни кучайтиради.
Суд қарорларини қайта кўриш тизимини вилоятлар чегарасидан чиқариб, экстерриториал, яъни ҳудудлараро моделга ўтказиш амалиёти дунёда синалган ва самарали натижа берган. Масалан, АҚШ, Германия, Франция, Россия ва Қозоғистонда шу каби судлар ташкил этилган.
Шу билан бирга, Стратегияда фуқаролик ишлари бўйича судларнинг ҳудудий қамровини кенгайтиришга алоҳида эътибор қаратилган. Чунончи, 2030 йилга қадар 208 та туман ва шаҳарда фуқаролик судлари фаолиятини босқичма-босқич йўлга қўйиш назарда тутилмоқда.
Бундан кўзланган асосий мақсад – судни фуқаронинг яшаш жойига яқинлаштиришдир. Масалан, чекка ҳудудларда истиқомат қилувчи фуқаролар айрим ҳолларда суд мажлисида иштирок этиш учун ўнлаб, ҳатто юзлаб километр масофани босиб ўтишга мажбур бўлмоқда.
Масалан, бугунги кунда Мўйноқ туманидан Қўнғирот туманидаги туманлараро судгача масофа ўртача 95 километрни, бориш-келиш эса 190 километрни ташкил этади.
Яъни Мўйноқдаги фуқаро бир марта суд мажлисида иштирок этиш учун 190 километр йўл босишга мажбур. Агар оилавий келишмовчиликлар ёки оддий меҳнат низолари юзасидан суд мажлиси 3-4 марта қўшимча далилларни йиғиш учун қолдирилса, бир фуқаро ёки тадбиркор адолат излаб 600-800 километр йўл босишга, йўлкира, овқатланиш ва ишдан қолиш ҳисобига катта маблағ йўқотишга мажбур бўлмоқда.
Ривожланган давлатларда аҳолига кундалик турмушда энг кўп керак бўладиган фуқаролик судларини максимал даражада яқинлаштириш (“Суд масофаси – инсон қадамида” принципи) устувор ҳисобланади.
Фуқаро кундалик ҳаётий муаммоси (оилавий масалалар, мерос, қарз) учун қўшни туманга ёки шаҳарга бормаслиги муҳим.
Ҳар бир туманда фуқаролик судининг ташкил этилиши судни аҳолига яқинлаштиради, вақт ва йўл харажатларини камайтиради ҳамда энг муҳими, суд ҳимоясидан фойдаланиш имкониятини кенгайтиради.
Шунингдек, Стратегия доирасида судга қадар иш юритиш босқичида инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолати сифатида «асосли гумон» институтини кучайтириш назарда тутилмоқда. Бунда тергов судьяси:
– шахсни жиноий таъқиб қилишнинг қонунийлиги ва асослилигини;
– шахсни ушлаб туриш учун асосларни;
– гумон ёки айблов эълон қилиш учун далилларнинг етарлилигини;
– эҳтиёт чорасини қўллаш заруратини чуқур текшириш имкониятига эга бўлади.
Зарур ҳолларда судья қўшимча ҳужжат ва материалларни талаб қилиши мумкин. Бу ёндашувнинг моҳияти шундаки, суд қамоққа олиш ҳақидаги илтимосномани фақат расмий ҳужжат сифатида эмас, балки шахс эркинлигини чеклаш учун етарли ҳуқуқий ва фактик асослар мавжудлигини текширган ҳолда кўриб чиқади.
Агар қамоққа олиш учун етарли асос бўлмаса, тилхат, гаров, кафиллик ва бошқа муқобил эҳтиёт чораларини қўллаш имконияти кенгаяди. Албатта, бундай ҳолат фуқароларнинг шахсий эркинлиги ва дахлсизлигини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтиради.
Бундан ташқари Стратегияда судьяларни одил судлов билан бевосита боғлиқ бўлмаган ташкилий вазифалардан озод қилиш мақсадида 2028 йилдан «суд маъмурчилиги» институтини жорий этиш белгиланмоқда.
Янги тизим судларнинг ташкилий, моддий-техник, молиявий, ахборот-технологик таъминотини профессионал бошқаришга ихтисослашади.
Бунинг натижасида судьялар бино таъмири, харидлар, молиявий ва маъмурий масалаларга эмас, балки асосий вазифаси – одил судловни амалга ошириш ва қонуний ҳамда асослантирилган суд қарорларини қабул қилишга кўпроқ вақт ажратади. Шу тариқа суд маъмурчилиги институти суд ҳокимиятининг ташкилий самарадорлиги ва судьяларнинг процессуал мустақиллигини янада мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Бундай бошқарув тизими АҚШ, Буюк Британия, Финляндия, Россия Федерацияси ва Қозоғистонда жорий этилган. Хусусан, АҚШ федерал суд тизимида АҚШ судларнинг маъмурий бошқармаси судларга молиявий, технологик, бошқарув ва бошқа маъмурий хизматларни кўрсатади.
Финляндияда 2020 йилдан буён Миллий судларнинг маъмурияти барча судларнинг марказлаштирилган маъмурий функцияларини амалга оширади.
Ушбу институт судьяларни одил судлов билан боғлиқ бўлмаган вазифалардан озод этади, суд аппарати бошқарувини ихчамлаштиради ва ташкилий самарадорликни оширади, ресурсларни бошқариш ва хизмат кўрсатиш сифатини яхшилаш учун мақбул шароит яратди. Масалан, бинони таъмирлаш, харидлар, молия, ахборот тизимлари ёки аппарат ходимларини бошқариш масалаларини профессионал маъмурият ҳал қилади. Судья эса, ўз вақти ва эътиборини ишларни кўриб чиқиш ҳамда асослантирилган қарор қабул қилишга қаратади.
Кафолатланган адолат — бузилган ҳуқуқларни самарали тиклаш
Стратегиянинг яна бир муҳим йўналиши “Кафолатланган адолат”, деб номланади. Бу йўналиш суд қарорларининг қонуний, адолатли ва асослантирилган бўлишини таъминлашга қаратилган. Шу мақсадда:
– ярашув институтидан фойдаланишни кенгайтириш;
– судга қадар келишув механизмларини ривожлантириш;
– фуқаролик ва иқтисодий низоларда медиацияни кенг қўллаш;
– маъмурий органларнинг қонунга зид қарорларини очиқ реестрда акс эттириш каби чоралар белгиланмоқда.
Медиация ва ярашув механизмларининг кенг қўлланилиши тарафларга низони суднинг узоқ давом этадиган муҳокамасисиз ҳал қилиш имконини беради.
Шу билан бирга, маъмурий органларнинг суд томонидан қонунга зид деб топилган қарорларини очиқ реестрга киритиш давлат органлари фаолиятида қонунийликни таъминлаш учун муҳим профилактик механизм бўлиб хизмат қилади. Зеро, суд қарорларининг барқарорлиги ва қонун нормаларининг мамлакат ҳудудида бир хил қўлланилиши — ҳуқуқий давлатнинг муҳим белгиларидан биридир.
Шу мақсадда Олий суд Раёсати томонидан охирги инстанцияда қабул қилинган қарорларни очиқ эълон қилиш ва мунтазам янгилаб боришга асосланган «Прецедентлар реестри»ни жорий этиш таклиф қилинмоқда.
Ушбу механизм:
– айнан ўхшаш ишлар бўйича турлича суд қарорлари қабул қилинишининг олдини олиш;
– судьяларга ҳуқуқий позицияларни тизимлаштирилган шаклда тақдим этиш;
– суд қарорларининг ҳуқуқий асосланганлигини кучайтириш;
– фуқаролар ва адвокатларга суд амалиётини олдиндан тушуниш имконини ошириш учун хизмат қилади.
Ягона суд амалиётини шакллантиришда олимлар, ҳуқуқшунослар, амалиётчи мутахассислар ва фуқаролик жамияти вакилларини жалб қилган ҳолда экспертлар кенгашлари фаолиятини йўлга қўйиш назарда тутилмоқда.
Шу билан бирга, Фармонда ижтимоий хавфлилик даражаси юқори бўлмаган ва санкциясида фақат жарима назарда тутилган айрим маъмурий ҳуқуқбузарликларни кўриб чиқиш ваколатини маъмурий органларга ўтказиш масаласи ҳам назарда тутилган.
Амалиётда фуқаро маъмурий ҳуқуқбузарлик бўйича аввал баённома тузиш учун профилактика инспектори ёки масъул органга, иш судга юборилганидан сўнг судга чақирилади. Натижада фуқаро битта ҳуқуқбузарлик бўйича икки марта турли идораларга мурожаат қилиб, ортиқча вақт ва маблағ сарфлайди.
Таҳлилларга кўра, санкциясида фақат жарима назарда тутилган 118 та ҳуқуқбузарлик бўйича шундай ёндашувни жорий этиш имконияти ўрганилмоқда. Судларда эса, маъмурий қамоқ, депортация, мусодара, муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш каби жазо ва таъсир чоралари назарда тутилган ҳуқуқбузарликлар кўриб чиқилади.
Бунда шахснинг судга шикоят қилиш ҳуқуқи сақланиб қолади. Мазкур ёндашув судларнинг иш ҳажмини мақбуллаштириш, тергов судьяларининг асосий эътиборини инсон эркинлиги билан боғлиқ масалаларга қаратиш, фуқароларнинг ортиқча оворагарчилигини камайтириш, давлат ресурсларидан самарали фойдаланиш имконини беради.
«Адолат посбонлари» — судьялар корпусини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш механизми
Суд тизими ислоҳотларининг самарадорлиги, аввало, судьяларнинг профессионаллиги, ҳалоллиги, мустақиллиги ва юксак маънавий фазилатларига боғлиқ. Шу сабабли, Стратегияда «Адолат посбонлари» йўналиши доирасида судьялар ва суд аппарати ходимларининг касбий компетенцияларини ривожлантиришга алоҳида эътибор берилган.
Бинобарин, Одил судлов академиясининг халқаро рейтинглардаги нуфузини ошириш, судьялар ва суд аппарати ходимларининг хорижда малака оширишини кенгайтириш, коррупцияга қарши курашиш бўйича ўқувларни тизимли ташкил этиш назарда тутилмоқда.
Шунингдек, судьяларнинг касбий компетенциялар профилини шакллантириш муҳим вазифа сифатида белгиланган. Бунда фақат назарий ҳуқуқий билим эмас, балки суд мажлисини самарали бошқариш, суд ҳужжатларини сифатли ва асосли тайёрлаш, процесс иштирокчилари билан тўғри мулоқот қилиш, касбий одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш, коррупциявий хавфларни олдиндан аниқлаш каби амалий кўникмалар ҳам баҳоланади.
Рақамли одил судлов — сунъий интеллект ва замонавий технологиялар ёрдамида тезкор суд муҳокамаси
Стратегиянинг муҳим йўналишларидан яна бири — суд тизимини тўлиқ рақамлаштириш. Зотан, «Рақамли суд» концепцияси доирасида судларга электрон мурожаат қилиш, суд мажлисларига электрон рўйхатдан ўтиш, ишнинг ҳолатини масофадан кузатиш, суд ҳужжатларини электрон шаклда қабул қилиш, суд мажлисларини аудиоёзувга олиш, ахборот тизимларини ўзаро интеграция қилиш каби механизмлар ривожлантирилади.
Стратегияга кўра, суд мажлисларини 100 фоиз аудиоёзув орқали қайд этиш, судларга мурожаатларнинг камида 50 фоизини электрон шаклга ўтказиш мақсад қилинган. Бу нафақат суд иштирокчилари учун қулайлик яратади, балки процессуал ҳаракатларнинг шаффофлиги ва назорат қилинишини кучайтиради.
Рақамлаштириш инсон омилини камайтириш, қоғозбозликни қисқартириш ва коррупциявий хавфларни пасайтиришнинг муҳим воситаси сифатида намоён бўлади.
Халқаро эътироф — суд тизимининг халқаро стандартларга уйғунлиги
Стратегия Ўзбекистон суд тизимини халқаро стандартлар билан уйғунлаштиришни ҳам муҳим вазифа сифатида белгилайди. Хусусан, камида 6 та халқаро ташкилот билан ҳамкорликни ривожлантириш, камида 10 та давлат судлари билан халқаро шартномалар тузиш ва хорижий судлар билан амалий ҳамкорликни кенгайтириш мақсад қилинган.
Бундай ҳамкорлик суд топшириқларини юбориш, далилларни олиш, хориждаги шахслар иштирокидаги процессуал ҳаракатларни амалга ошириш, суд қарорларини тан олиш ва ижро этиш билан боғлиқ масалаларни самарали ҳал этишга хизмат қилади. Шу билан бирга, илғор хорижий тажрибаларни миллий суд амалиётига жорий этиш суд тизимининг институционал ривожланишига хизмат қилади.
«Одил судлов – 2030» стратегияси фақат умумий мақсадларни белгилаб қўйиш билан чекланмайди. Хусусан, уни амалга ошириш доирасида вазифалар, аниқ чора-тадбир ҳамда 2030 йилга қадар эришиладиган асосий мақсадлар белгиланган.
Бу ёндашув суд-ҳуқуқ ислоҳотларини аниқ натижа кўрсаткичлари билан боғлаш имконини беради. Шунинг учун ҳам, «Одил судлов – 2030» стратегияси Ўзбекистонда суд-ҳуқуқ ислоҳотларини сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқишга қаратилган комплекс ҳуқуқий-институционал ҳужжат сифатида намоён бўлмоқда.
Стратегияда белгиланган олтита устувор устуннинг ўзаро боғлиқлиги суд тизимини бир вақтнинг ўзида ташкилий, процессуал, кадрлар, технологик ва халқаро йўналишларда такомиллаштириш имконини беради. Чунки мазкур ислоҳотларнинг марказида инсон ҳуқуқлари ва одил судловга эришиш имкониятини кенгайтириш ғояси туради.
Айниқса, суднинг аҳолига яқинлашиши, «Ягона дарча» тамойилини жорий этиш, процессуал тўсиқларни камайтириш, суд қарорларини қайта кўриб чиқишнинг холис механизмларини шакллантириш ва судга қадар босқичда суд назоратини кучайтириш инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада мустаҳкамлайди.
Шу билан бирга, суд маъмурчилиги институти, судьяларнинг касбий компетенцияларини ривожлантириш, рақамли технологиялардан фойдаланиш ва халқаро ҳамкорликни кенгайтириш суд ҳокимиятининг институционал салоҳиятини оширади.
Энг муҳими, «Одил судлов – 2030» стратегиясида белгиланган мақсадлар суд тизимининг фақат ички ташкилий самарадорлигини оширишга эмас, балки инсон ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш, судга бўлган жамоатчилик ишончини юксалтириш ва қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган.
Шу нуқтаи назардан, Стратегияда белгиланган вазифаларнинг тўлиқ ва сифатли ижроси Ўзбекистонда инсон ҳуқуқларига асосланган, мустақил, халқчил, рақамли ва халқаро стандартларга уйғун суд ҳокимияти фалиятининг муҳим ҳуқуқий кафолати бўлиб хизмат қилади.
Шербек НАЗАРОВ,
Олий суднинг
Одил судлов соҳасидаги
қонунчиликни таҳлил қилиш
департаменти бошлиғи
