ТЎЛОВГА ҚОБИЛИЯТСИЗЛИК ИНСТИТУТИДА ЯНГИ ИНСТИТУЦИОНАЛ ЎЗГАРИШЛАР
Сўнгги йилларда мамлакатимизда иқтисодий муносабатларни либераллаштириш, тадбиркорлик субъектларини қўллаб-қувватлаш ҳамда суд-ҳуқуқ тизимини модернизация қилишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар изчил амалга оширилмоқда. Мазкур ислоҳотлар доирасида тўловга қобилиятсизлик институтини такомиллаштириш масаласи алоҳида аҳамият касб этмоқда.
Ушбу институт иқтисодиётда молиявий барқарорликни таъминлаш, кредиторлар ва қарздорлар манфаатлари ўртасида мувозанатни сақлаш, иқтисодий фаолиятни қайта тиклаш ҳамда самарасиз фаолият юритаётган субъектларнинг ҳуқуқий тақдирини ҳал этишда муҳим ҳуқуқий механизм ҳисобланади. Айниқса, бозор муносабатларининг чуқурлашуви, иқтисодий айланманинг кенгайиши ва корпоратив муносабатларнинг мураккаблашуви шароитида тўловга қобилиятсизлик институтининг самарали фаолият юритиши иқтисодий хавфларни камайтириш ва инвестиция муҳити барқарорлигини таъминлашда муҳим омил ҳисобланади.
Айни чоғда мазкур соҳадаги ҳуқуқий механизмларни халқаро стандартлар ва замонавий рақамли иқтисодиёт талаблари асосида қайта кўриб чиқиш объектив заруратга айланмоқда. Шу нуқтаи назардан, Президентимизнинг 2026 йил 6 майдаги “Тўловга қобилиятсизлик институтини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони қабул қилиниши соҳада мутлақо янги институционал босқични бошлаб берди.
Фармонга мувофиқ, тўловга қобилиятсизлик соҳасида ягона давлат сиёсатини амалга оширувчи махсус ваколатли давлат органи сифатида Тўловга қобилиятсизлик ишлари агентлиги ташкил этилмоқда. Агентлик Адлия вазирлиги ҳузурида фаолият юритиши ҳамда унинг ҳудудий бўлинмалари ташкил этилиши назарда тутилган. Бу эса, тўловга қобилиятсизлик соҳасида марказлашган институционал бошқарув тизимини шакллантиришга қаратилган муҳим ҳуқуқий ва ташкилий қадамдир.
Илгари тўловга қобилиятсизлик соҳасидаги айрим ваколатлар турли давлат идоралари ўртасида тақсимланганлиги сабабли, амалиётда ваколатлар такрорланиши, қарор қабул қилиш жараёнларининг чўзилиши ҳамда ҳуқуқни қўллаш амалиётида турлича ёндашувлар юзага келаётгани кузатилаётганди. Бу эса, соҳада ягона институционал сиёсат ва самарали назорат механизмларини шакллантириш заруратини келтириб чиқарди.
Шу маънода, янги Агентликнинг ташкил этилиши тўловга қобилиятсизлик муносабатларини комплекс ва тизимли тартибга солишга қаратилган.
Соҳада ягона давлат сиёсатини амалга ошириш, назорат ва тартибга солиш механизмларини таъминлаш, давлат органлари ва ташкилотлари фаолиятини мувофиқлаштириш, иш юритиш жараёнларини рақамлаштириш ҳамда ортиқча бюрократик тартиб-таомилларни қисқартириш унинг асосий вазифалари этиб белгиланган.
Бунда, хусусан, жараёнларни тўлиқ рақамлаштириш орқали маълумот алмашинувини автоматлаштириш, процессуал ҳаракатларнинг шаффофлигини таъминлаш ва инсон омилини камайтиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Шу билан бирга, иш юритиш тартиб-таомилларини соддалаштириш орқали тўловга қобилиятсизлик ишларини кўриб чиқиш муддатларини қисқартириш ва иш самарадорлигини ошириш мақсад қилинган.
Фармоннинг муҳим институционал янгиликларидан бири – Ўзбекистон Суд бошқарувчилари палатасининг ташкил этилишидир. Палата барча суд бошқарувчиларининг мажбурий аъзолигига асосланган ягона ўзини ўзи бошқариш ташкилоти сифатида фаолият юритиши белгиланган. Бу эса, суд бошқарувчилари институтини давлат назорати билан бир қаторда касбий ўзини ўзи бошқариш механизмлари асосида ривожлантиришга қаратилган янги ёндашувни ифодалайди.
Шу билан бирга, палатанинг Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳрида ҳудудий тузилмаларини ташкил этиш назарда тутилган бўлиб, бу мамлакат миқёсида ягона касбий стандартлар ва қоидалар ҳамда фаолият мезонларини шакллантириш имконини беради. Мазкур тизим суд бошқарувчилари фаолияти устидан ички касбий назоратни кучайтириш, уларнинг масъулияти ва ҳисобдорлигини оширишга хизмат қилади.
Шунингдек, 2026 йил 1 июлдан бошлаб, Палата ҳамда махсус таълим муассасаларига суд бошқарувчиларини тайёрлаш ҳуқуқи берилиши назарда тутилган. Қолаверса, палатага аъзоликни тўхтатиш ёки аъзоликдан чиқариш ҳақида қарор қабул қилиш ваколатининг берилиши касбий интизом ва масъулият механизмларини кучайтириш имконини яратади.
Бундан ташқари палатага суд бошқарувчисини ўз вазифасидан озод қилиш ҳақида судга мурожаат қилиш ҳуқуқининг тақдим этилиши белгиланган. Бундай процессуал ваколат суд бошқарувчилари фаолияти устидан таъсирчан касбий назорат механизмларини шакллантиришга йўналтирилган.
Эндиликда суд бошқарувчиси ўз вазифаларини лозим даражада бажармаган тақдирда, судга кредиторлар йиғилиши қарори асосида унга тўланадиган ҳақ миқдорини камайтириш ваколатининг берилиши назарда тутилмоқда.
Мазкур меъёр суд бошқарувчилари фаолиятига нисбатан иқтисодий таъсир механизмларини жорий этиш орқали уларнинг процессуал интизоми ва касбий масъулиятини оширишга хизмат қилиши баробарида, амалда суд бошқарувчисининг самарасиз ёки суст фаолияти учун таъсирчан иқтисодий жавобгарлик механизмлари тарзида намоён бўлади.
Санация қилувчи бошқарувчи номзоди кредиторлар йиғилиши ёки ваколатли орган томонидан тақдим этилмаган ҳолларда, уни махсус электрон тизим орқали Суд бошқарувчилари палатаси томонидан танлаш тартибининг жорий этилиши ҳам муҳим аҳамиятга эга. Мазкур механизм суд бошқарувчиларини танлаш жараёнида инсон омилини қисқартириш ҳамда суд бошқарувчилари ўртасида соғлом рақобат муҳитини шакллантириш имконини беради.
Айниқса, электрон танлов механизмининг жорий этилиши рақамли технологияларга асосланган автоматлаштирилган тақсимлаш тизимларини қўллаш орқали субъектив ёндашувларни чеклаш ва коррупциявий хавфларни камайтиришга хизмат қилади. Бу эса, халқаро амалиётда кенг қўлланилаётган рақамли бошқарув моделлари билан мазмунан уйғун бўлиб, тўловга қобилиятсизлик соҳасида очиқлик ва самарадорликни таъминлашнинг муҳим шартларидан бири сифатида намоён бўлади.
Фармонда тўловга қобилиятсизлик соҳасини рақамлаштириш масаласига ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Зеро, катта ҳажмдаги молиявий ахборотлар, кўп субъектли ҳуқуқий муносабатлар ва мураккаб процессуал жараёнлар билан боғлиқ тўловга қобилиятсизлик ишларини рақамли технологияларсиз самарали ташкил этиш тобора мураккаблашиб бормоқда.
Шу нуқтаи назардан, рақамлаштириш тўловга қобилиятсизлик ишларини юритишнинг деярли барча босқичларини қамраб олади. Хусусан, электрон ариза топшириш, онлайн кредиторлар йиғилишларини ўтказиш, электрон ҳужжат айланишини йўлга қўйиш, молиявий таҳлилни автоматлаштириш, суд назоратини рақамли мониторинг қилиш ҳамда суд бошқарувчиларини автоматик тақсимлаш каби йўналишларда муҳим аҳамият касб этади.
Хорижий давлатлар тажрибаси ҳам рақамли платформаларга асосланган тўловга қобилиятсизлик тизимларининг юқори самарадорлигини кўрсатмоқда. Жумладан, АҚШ, Сингапур, Жанубий Корея ҳамда Европа Иттифоқига аъзо айрим давлатларда тўловга қобилиятсизлик ишларининг катта қисми электрон платформалар орқали амалга оширилиб, бу иш юритиш тезкорлиги ва шаффофлигини таъминлашда муҳим омил сифатида баҳоланмоқда.
Шу жиҳатдан, Ўзбекистонда ҳам рақамли технологияларни жорий этиш суд юкламасини камайтириш, кредиторлар ҳуқуқларини тезкор ҳимоя қилиш, маълумотлар очиқлигини таъминлаш ҳамда инвесторлар учун ишончли ва прогноз қилинадиган ҳуқуқий муҳит яратишга хизмат қилиши тайин.
Шунингдек, суд бошқарувчилари фаолиятини рағбатлантириш ва баҳолашнинг мутлақо янги механизми – KPI (Key Performance Indicators) асосида ҳақ тўлаш тизими жорий этилмоқда. KPI тизими хусусий секторда бошқарув самарадорлигини баҳолашнинг энг замонавий ва таъсирчан воситаларидан бири сифатида кенг қўлланилади.
Ушбу тизимни тўловга қобилиятсизлик институтига тадбиқ этиш соҳада натижадорликка асосланган бошқарув моделини шакллантириш, суд бошқарувчилари фаолиятида ҳисобдорлик ва масъулиятни кучайтириш ҳамда умумий иш самарадорлигини ошириш имконини беради. Мазкур тизимга кўра, суд бошқарувчисининг ҳақи икки қисмдан, яъни базавий ҳақ ҳамда эришилган натижаларга боғлиқ қўшимча тўловдан иборат бўлади.
Мухтасар айтганда, Ўзбекистон Президентининг “Тўловга қобилиятсизлик институтини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони тўловга қобилиятсизлик соҳасини комплекс модернизация қилишга қаратилган муҳим ҳуқуқий ва институционал чора-тадбирлар асосидир. Фармон ижроси доирасидаги ислоҳотлар иқтисодиётда молиявий барқарорликни таъминлаш, тадбиркорлик муҳитини янада яхшилаш, кредиторлар ва инвесторлар ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилишга қаратилгани билан аҳамиятлидир.
Шу билан бирга, Фармонда белгиланган вазифаларнинг ўз вақтида ҳамда тўлиқ бажарилиши тизимни кенг қамровли рақамлаштириш, сунъий интеллект технологияларини босқичма-босқич жорий этишни таъминлайди. Қолаверса, халқаро стандартларга мос замонавий ва самарали тўловга қобилиятсизлик институтини шакллантириш учун мустаҳкам замин яратади.
Раҳматжон Бердиёров,
Одил судлов академияси
доценти в. б.
